118-бап. Заттай дәлелдемелер

Басты бет / Кодекстер / 118-бап. Заттай дәлелдемелер

Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 118-бабына түсініктеме

1. Заттай дәлелдемелер деп мыналар танылады:

1) қылмыстық құқық бұзушылық жасау құралы немесе өзге де құралы ретінде пайдаланылған деп пайымдауға негіздер бар заттар;

2) қылмыстық құқық бұзушылық жасауға пайдаланылған заттар;

3) өзінде қылмыстық құқық бұзушылықтың іздерін сақтап қалған немесе сақтауы мүмкін заттар;

4) қоғамға қауіпті қолсұғушылықтың объектілері болған заттар;

5) қылмыстық құқық бұзушылық жасау нәтижесінде алынған ақша, құндылықтар және өзге де мүлік;

6) қылмыстық құқық бұзушылықты анықтау, істің нақты мән-жайларын белгілеу, кінәлі адамды анықтау не оның кінәлілігін жоққа шығару немесе жауаптылығын жеңілдету құралдары ретінде қызмет ете алатын ақша, құндылықтар, өзге де мүлік, заттар, құжаттар.

2. Заттай дәлелдемелер қылмыстық процесті жүргізетін органның қаулысымен іске тіркеледі және осы Кодекстің 221-бабының төртінші бөлігінде көзделген жағдайларды қоспағанда, үкім немесе істі тоқтату туралы қаулы заңды күшіне енгенге дейін оның жанында болады. Заттай дәлелдемелерді қарап-тексеру және сақтау тәртібі осы Кодекстің 221-бабымен айқындалады.

3. Қылмыстық істі тоқтату туралы шешім шығарылған немесе үкім шығарылған кезде заттай дәлелдемелер туралы мәселе шешілуге тиіс. Бұл ретте:

қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамға тиесілі қылмыстық құқық бұзушылық жасау құралдары және (немесе) құрал-саймандары Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 48-бабы негізінде тәркіленуге жатады;

1-1) өз мүлкін құқыққа қайшы мақсаттарда пайдалану туралы білмеген немесе білуге тиіс болмаған адамға заңды негіздерде тиесілі қылмыстық құқық бұзушылық жасау құралдары және (немесе) құрал-саймандары осы адамға қайтарылуға жатады;

1-2) өзге жағдайларда қылмыстық құқық бұзушылық жасау құралдары және (немесе) құрал-саймандары тиісті мекемелерге, белгілі бір адамдарға беріледі немесе жойылады;

2) айналымға тыйым салынған немесе айналымы шектелген заттар тиісті мекемелерге берілуге немесе жойылуға жатады;

3) құндылығы жоқ және пайдалануға жарамсыз заттар жойылуға жатады, ал мүдделі адамдардың немесе мекемелердің өтінішхаты болған жағдайда оларға берілуі мүмкін;

4) қылмыстық жолмен табылған немесе қылмыстық жолмен табылған қаражатқа сатып алынған ақша және өзге де мүлік, заңды иесіне қайтарылуға жататын мүлік пен одан түскен кірістерді қоспағанда, сондай-ақ заңсыз кәсіпкерлік пен контрабанда заттары соттың шешімі бойынша мемлекет кірісіне айналдыруға жатады; қалған заттар заңды иелеріне беріледі, ал олар анықталмаған жағдайда мемлекет меншігіне өтеді. Осы заттардың тиесілігі туралы дау туындаған жағдайда, дау азаматтық сот ісін жүргізу тәртібімен шешілуге жатады;

5) заттай дәлелдемелер болып табылатын құжаттар соңғысының бүкіл сақтау мерзімі ішінде істе қалады не осы Кодекстің 120-бабының төртінші бөлігінде көзделген тәртіппен мүдделі жеке немесе заңды тұлғаларға беріледі.

4. Соттың, прокуратура, қылмыстық қудалау және сот сараптамасы органдарының қылмыстық істер бойынша заттай дәлелдемелерді, құжаттарды алып қою, есепке алу, сақтау, беру және жою тәртібі Қазақстан Республикасының Үкіметімен белгіленеді.

Ескерту. 118-бапқа Қазақстан Республикасының 2019 жылғы 28 қазандағы № 268-VI Заңымен (алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі); 2019 жылғы 27 желтоқсандағы № 292-VI Заңымен (қолданысқа енгізу тәртібін 2-баптан қараңыз) өзгерістер енгізілді.

ҚПК-нің 118-бабы 1-бөлігінің нормалары заттай дәлелдемелерге белгілі бір белгілері бар материалдық сипаттағы заттарды жатқызады. Оларға қысқаша сипаттама берейік.

ҚПК-нің 118-бабының 1-бөлігінің мағынасындағы қылмыстық құқық бұзушылық жасау құралдары міндетті түрде атыс немесе суық қару болуы шарт емес. Оларға қылмыстық құқық бұзушылық жасау үшін тікелей пайдаланылатын материалдық дүниенің өзге де заттары (механизмдер, аспаптар, құрылғылар және т.б.) жатады. Қылмыстық құқық бұзушылық жасаудың өзге де құралдары қылмыстық қолсұғушылық мақсатына жетуге қызмет етеді, оның ішінде қылмыстық құқық бұзушылық жасау құралдарын қолданумен ұштастырылуы мүмкін және ақша қаражатымен, көлік құралдарымен, байланыс құралдарымен, дәрілік заттармен және т.б. ұсынылуы мүмкін.

Қылмыстық құқық бұзушылықтың іздерін сақтап қалған (сақтауы мүмкін) заттарға (ҚПК-нің 118-бабы 1-бөлігі) қылмыстық құқық бұзушылық жасау құралдары және басқа да заттар, мысалы, өзінде қылмыстық құқық бұзушылықтың іздері бар адам өлтіру құралы немесе экономикалық қылмыстық құқық бұзушылықтарды жасау әдістері туралы не қылмыстық істі дұрыс шешу үшін маңызы бар белгілі бір қаржылық операциялар туралы ақпарат қамтылған қаржылық құжаттар жатқызылуы мүмкін.

Қылмыстық әрекеттің объектілері болып табылатын заттар (ҚПК-нің 118-бабы 1-бөлігі) материалдық дүниенің әртүрлі заттарымен ұсынылуы мүмкін, бұл әрекеттің сипатына, оны жасаудың уәждеріне және т.б. байланысты. Бұл топқа жылжымалы және жылжымайтын мүлікті, оның ішінде ақшаны (валютаны), валюталық құндылықтарды, бағалы қағаздарды (облигацияларды, акцияларды, банктік депозиттік сертификаттарды және т.б.) (АК-нің 115–139-1-баптары) жатқызу орынды.

Қылмыстық құқық бұзушылықты анықтау, істің нақты мән-жайларын белгілеу, кінәлі адамды анықтау не оның кінәлілігін жоққа шығару немесе жауаптылығын жеңілдету құралдары ретінде қызмет ете алатын ақша мен өзге де құндылықтар, заттар мен құжаттар (ҚПК-нің 118-бабы 1-бөлігі) — қылмыстық жауаптылық негіздері мен адамның қылмыстық құқық бұзушылық жасаудағы кінәсін дәлелдеуде оларды қолданудың барлық өзге де ықтимал жағдайларын қамтитын әртүрлі заттай дәлелдемелер тобы.

Қылмыстық-процестік заңды бұза отырып (хаттама жасамай, куәгерлердің қатысуынсыз және т.б.) алынған және іске тіркелген заттай дәлелдемелер жол берілмейтін дәлелдемелер деп танылуға тиіс. Заттай дәлелдемелерді зерттеу және бағалау кезінде соттар оларды тек қарап-тексерумен немесе сот отырысында жария етумен ғана шектелмеуге тиіс.

Зерттелетін дәлелдемелердің мәнін ашу, олардың барлық қасиеттерін, оларда қамтылған мәліметтердің шындыққа сәйкестігін және дәлелдеудегі маңызын талдау мақсатында сотталушылардан, жәбірленушілерден, іске қатысатын басқа да адамдардан жауап алу, өзге де процестік әрекеттер жүргізу қажет (Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2006 жылғы 20 сәуірдегі № 4 «Қылмыстық істер бойынша дәлелдемелерді бағалаудың кейбір мәселелері туралы» нормативтік қаулысының 17-тармағы).

Әдетте, заттай дәлелдемелер іс бойынша түпкілікті процестік шешімдер қабылданғанға және олар заңды күшіне енгенге дейін (үкім, істі тоқтату туралы қаулы) іс материалдарымен бірге сақталады, бұған ҚПК-нің 221-бабының 4-бөлігінде көзделген жағдайлар кірмейді (ҚПК-нің 118-бабының 2-бөлігі). Жалпы алғанда, олармен жұмыс істеу тәртібі ҚПК-нің 221-бабымен реттеледі.

Іс бойынша заттай дәлелдемелердің тағдыры туралы мәселе қылмыстық істі тоқтату немесе үкім шығару кезінде соттың кеңесу бөлмесінде шешетін мәселелерінің бірі болып табылады (ҚПК-нің 327-бабы, 390-бабы 1-бөлігінің 12-тармағы), сондай-ақ қылмыстық істі тоқтату кезінде қылмыстық қудалау органы шешетін мәселе болып табылады (ҚПК-нің 288-бабының 4-бөлігі).

ҚПК-нің 118-бабының 3-бөлігінде көрсетілген заттай дәлелдемелерді пайдалану нысандары қылмыстық қудалау органы мен соттың түпкілікті процестік шешімдерінде міндетті түрде көрсетіледі (тәркілеу, жою, заңды иесіне қайтару, тиісті мекемелерге беру және т.б.).

ҚПК-нің 118-бабының 3-бөлігін дұрыс қолдану бөлігінде Жоғарғы Соттың жекелеген нормативтік қаулыларында маңызды ережелер қамтылған, олардың мәні төмендегідей.

Параны қорқытып алу немесе пара беру туралы ерікті түрде мәлімдеу уәждері бойынша пара берушілерді қылмыстық жауаптылықтан босату бұл адамдардың әрекеттерінде қылмыс құрамының жоқ екенін білдірмейді, сондықтан олар жәбірленушілер деп таныла алмайды және пара түрінде берілген құндылықтарды өздеріне қайтаруды талап етуге құқылы емес. Пара нысанасы болып табылатын және заттай дәлелдемелер деп танылған тәркіленген ақша мен басқа да құндылықтар мемлекет кірісіне айналдырылуға жатады. Егер пара нысанасы табылмаса, онда оның құны заңсыз алынған мүлік ретінде қолданыстағы азаматтық заңнамаға сәйкес сот арқылы мемлекет кірісіне өндіріп алынады. Тиісті шешімді қылмыстық істі қарайтын сот қабылдайды және оны үкімнің қарар бөлігінде көрсетеді. Параны қорқытып алу орын алған және пара берілгенге дейін пара беруші бұл туралы құқық қорғау органдарына мәлімдеген жағдайларда пара нысанасы оның иесіне қайтарылуға жатады. Сыбайлас жемқорлық қылмыстарын жасау нәтижесінде заңсыз алынған мүлікті мемлекет кірісіне айналдыру және (немесе) заңсыз алынған қызметтердің құнын өндіріп алу туралы, үкімде шешімі қабылданбаған өзге де талаптар Қазақстан Республикасының заңдарымен осыған уәкілеттік берілген прокурордың, мемлекеттік кірістер органдарының не басқа да мемлекеттік органдар мен лауазымды адамдардың талап қоюлары бойынша азаматтық сот ісін жүргізу тәртібімен қаралады (Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2015 жылғы 27 қарашадағы № 8 «Сыбайлас жемқорлықтың кейбір қылмыстарын қарау практикасы туралы» нормативтік қаулысының 27, 29–30-тармақтары).

Жоғарғы Сот 1997 жылғы 18 шілдедегі № 10 «Контрабанда үшін қылмыстық жауаптылық туралы заңнаманы қолдану практикасы туралы» нормативтік қаулысының 14-тармағында мемлекет кірісіне айналдырылған контрабанда заттарын өткізуден түскен қаражат мемлекеттік бюджетке толық көлемде аударылуға тиіс екенін де көрсеткен. Сондықтан соттар үкімдерде мемлекет кірісіне айналдырылған контрабанда заттарының құнының белгілі бір бөлігін қандай да бір арнайы шотқа аудару туралы нұсқауларға жол бермеуге тиіс. Егер контрабанда заттарын кінәлі адам өткізіп жіберген болса, сот сотталған адамнан олардың құнын мемлекет кірісіне өндіріп алу туралы, ал осы өткізу мемлекетке төленуге міндетті төлемдерді төлеуден жалтарумен ұштасқан жағдайда төленбеген төлемдердің тиісті сомасын өндіріп алу туралы мәселені шешуге тиіс. Контрабандалық тауарларды немесе өзге де құндылықтар мен заттарды Кеден одағының кедендік шекарасы және (немесе) Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасы арқылы көлік құралдарын пайдалана отырып, заңсыз өткізу фактілері анықталған және Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 234, 286-баптарында көзделген қылмыстарды жасағаны үшін кінәлі деп танылған адамдар анықталған жағдайда, контрабанда кезінде пайдаланылған көлік құралдарының тағдыры олардың заңда белгіленген тәртіппен іс бойынша қылмыс құралдары ретінде заттай дәлелдемелер деп танылған-танылмағанына қарай шешілуге тиіс.

Осыған ұқсас, — Жоғарғы Сот 2020 жылғы 24 қаңтардағы № 3 «Экономикалық қызмет саласындағы қылмыстық құқық бұзушылықтар туралы істер бойынша соттардың заңнаманы қолдануының кейбір мәселелері туралы» нормативтік қаулысында көрсеткендей, — экономикалық қызмет саласында қылмыстық құқық бұзушылық жасау нәтижесінде алынған кіріс кінәлі адамнан өндіріліп алуға және қылмыстық жолмен алынған негізсіз баюдың нәтижесі ретінде мемлекет кірісіне айналдырылуға жатады. Қылмыстық кодекстің 247-бабы бойынша кінәлі адам заңсыз сыйақы ретінде алған ақша мен өзге де мүлік, егер оны берген адам сотталған адамның міндеттеріне кірмейтін жұмыстың немесе көрсетілетін қызметтердің ақысын төледім деп қате пайымдаған болса, оған қайтарылуға жатады. Заттай дәлелдемелер деп танылған ақша мен өзге де құндылықтар, егер олардың иесі заңсыз сыйақыны өзінен қорқытып алуы туралы оны бергенге дейін тиісті органдарға мәлімдеген жағдайда, иесіне қайтарылуға жатады (35-тармақ).

Сонымен қатар, ҚПК-нің 118-бабы 3-бөлігінің 4-тармағына сәйкес, заңсыз кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыру кезінде табыс алу үшін тікелей пайдаланылған, заттай дәлелдемелер деп танылған мүлік пен заттар мемлекет кірісіне айналдырылуға жатады, ал олар табылмаған жағдайда олардың құны мемлекет кірісіне өндіріп алынады.

Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 231-бабында көзделген қылмыстық құқық бұзушылықтар туралы істер бойынша қолдан жасалған ақша мен бағалы қағаздар түріндегі заттай дәлелдемелер олардың қайтадан айналымға түсуіне жол бермеу мақсатында міндетті түрде жойылуға жатады. Жекелеген үлгілер сараптамалық және өзге де зерттеулерге қажетті дерекқор құру үшін тиісті сараптама мекемелеріне және құқық қорғау мен арнаулы органдардың уәкілетті бөлімшелеріне, Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкіне олардың өтінішхаттары бойынша берілуі мүмкін (Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2020 жылғы 24 қаңтардағы № 3 «Экономикалық қызмет саласындағы қылмыстық құқық бұзушылықтар туралы істер бойынша соттардың заңнаманы қолдануының кейбір мәселелері туралы» нормативтік қаулысының 36-тармағы).

ҚПК-нің 118-бабының 4-бөлігі және 221-бабының 3-бөлігі бланкеттік сипатқа ие және соттың, прокуратура, қылмыстық қудалау және сот сараптамасы органдарының қылмыстық істер бойынша заттай дәлелдемелерді, құжаттарды алып қою, есепке алу, сақтау, беру және жою тәртібін реттейтін Қазақстан Республикасы Үкіметінің тиісті қаулысына сілтеме жасайды.

Ақпарат ретінде мынаны да атап өткен жөн: Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің 1998 жылғы 12 қарашадағы № 121, Қазақстан Республикасы Бас Прокурорының 1998 жылғы 1 желтоқсандағы № 1043ца, Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті Төрағасының 1998 жылғы 8 желтоқсандағы № 73, Қаржы министрінің 1998 жылғы 22 желтоқсандағы № 598, Ішкі істер министрінің 1998 жылғы 2 желтоқсандағы № 429, Мемлекеттік кіріс министрінің 1998 жылғы 28 желтоқсандағы № 111 бірлескен бұйрығымен «Соттың, прокуратура, алдын ала тергеу, анықтау және сот сараптамасы органдарының қылмыстық, азаматтық істер және әкімшілік құқық бұзушылық туралы істер бойынша заттай дәлелдемелерді, құжаттарды алып қою, есепке алу, сақтау, беру және жою тәртібі туралы» нұсқаулық бекітілген.

ҚПК-нің 118-бабының 4-бөлігінде, 221-бабының 3-бөлігінде тікелей көрсетілуіне байланысты Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2014 жылғы 9 желтоқсандағы № 1291 қаулысымен соттың, прокуратура, қылмыстық қудалау және сот сараптамасы органдарының қылмыстық істер бойынша заттай дәлелдемелерді, алып қойылған құжаттарды, ұлттық және шетел валютасындағы ақшаны, есірткі құралдарын, психотроптық заттарды алып қою, есепке алу, сақтау, беру және жою қағидалары (бұдан әрі — Қағидалар) бекітілді, олар 2015 жылғы 1 қаңтардан бастап қолданысқа енгізілді.

Аталған Қағидаларға сәйкес: «Қылмыстық істі тоқтату туралы шешім немесе үкім шығарылған кезде заттай дәлелдемелер туралы мәселе шешіледі. Бұл ретте:

қылмыстық құқық бұзушылық жасау құралдары сот тәртібімен тәркіленуге не осы Қағидаларда көзделген тәртіппен тиісті мекемелерге, белгілі бір адамдарға берілуге немесе жойылуға жатады;

айналымға тыйым салынған немесе айналымы шектелген заттар тиісті мекемелерге берілуге немесе жойылуға жатады;

құндылығы жоқ және пайдалануға жарамсыз заттар жойылуға жатады, ал мүдделі адамдардың немесе мекемелердің өтінішхаты болған жағдайда оларға берілуі мүмкін;

қылмыстық жолмен табылған ақша мен өзге де құндылықтар, сондай-ақ заңсыз кәсіпкерлік пен контрабанда заттары соттың шешімі бойынша мемлекет кірісіне айналдырылуға жатады; қалған заттар заңды иелеріне беріледі, ал олар анықталмаған жағдайда мемлекет меншігіне өтеді (осы заттардың тиесілігі туралы дау туындаған жағдайда, ол азаматтық сот ісін жүргізу тәртібімен шешілуге жатады);

заттай дәлелдемелер болып табылатын құжаттар соңғысының бүкіл сақтау мерзімі ішінде істе қалады не ҚПК-нің 120-бабының төртінші бөлігінде көзделген тәртіппен мүдделі жеке немесе заңды тұлғаларға беріледі (2-тармақ).

Алып қойылған заттай дәлелдемелер, құндылықтар және өзге де мүлік бүлінген немесе жоғалған жағдайларда келтірілген зиян азаматтық тәртіппен өтелуге жатады (3-тармақ).

Сотқа дейінгі іс жүргізу барысында қылмыстық процесті жүргізетін органның қызметкері іс үшін маңызы бар мынадай заттарды алып қояды:

тергеу әрекеттерін жүргізу кезінде табылған не сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адамның талабы бойынша ұсынылған заттар;

айналымы шектелген заттар мен құжаттар (егер иесінде оларды сатып алуға, пайдалануға және сақтауға рұқсаты болмаса).

Ерекше рұқсаттар бойынша сатып алынатын заттар айналымнан алынған заттарға жатады, олардың тізбесі Қазақстан Республикасының қолданыстағы заңнамасында айқындалған.

Қазақстан Республикасы, сондай-ақ заңмен дайындауға, сатып алуға, сақтауға, өткізуге және таратуға тыйым салынған өзге де объектілер; З) ҚПК-нің 300-бабының ескертпесінде көзделген, күдікті күзетпен ұсталатын жағдайда жеке басын куәландыратын құжаттар; 4) айыпталушының (сотталушының) мүлкіне тыйым салу кезінде анықталған, келтірілген материалдық залалды өтеу немесе үкімді мүлікті тәркілеу бөлігінде орындау мақсатында өндіріп алу қолданылуы мүмкін ақша мен өзге де құндылықтар (4-тармақ).

Заттарды, құндылықтар мен құжаттарды алып қою фактісі процестік заңнамада көзделген процестік әрекеттер хаттамасында көрсетіледі. Қылмыстық процесті жүргізетін орган заттарды, құндылықтар мен құжаттарды ұсынған адамнан жауап алады, бұл ретте хаттамада олардың атауы, табылған, сатып алынған, сақталған уақыты, орны және шындықты анықтау үшін маңызы бар өзге де мән-жайлар көрсетіледі. Нақты деректер процестік әрекеттер хаттамасында тіркелгеннен кейін ғана дәлелдемелер ретінде пайдаланылуы мүмкін (6-тармақ).

Алып қойылуы белгілі бір дағдылардың болуын, олардың сапалық сипаттамаларын, жеке белгілерін дәл тіркеуді және құнын анықтауды талап ететін заттарды, құндылықтар мен құжаттарды алып қою үшін тиісті мамандар тартылады. Заттардың, құндылықтар мен құжаттардың табылуы және алып қойылуы фотоға түсіру, бейнежазба және басқа да ғылыми-техникалық құралдар арқылы тіркеледі (6-тармақ).

Процестік әрекеттер хаттамасында алып қойылатын барлық заттар мен құжаттар, сондай-ақ сипатталатын мүлік тізіп көрсетіледі. Көптеген заттар, құндылықтар мен құжаттар алып қойылған кезде міндетті түрде хаттамаға қоса берілетін және оның ажырамас бөлігі болып табылатын тізімдеме жасалады, онда алып қойылатын әрбір объектінің нақты атауы, саны, өлшемі, салмағы, сериясы, нөмірі және басқа да айырым белгілері, олардың табылған уақыты мен орны көрсетіледі. Істің мән-жайларына қарай, қылмыстық процесті жүргізетін орган, егер объектіні тұтастай алып қою мүмкін болмаса, қылмыстық іске қатысы бар іздер (микроіздер) орналасқан объектінің бір бөлігін алып қояды. Бұл ретте қылмыстық процесті жүргізетін орган жәбірленушілер мен өзге де адамдарға тиесілі заттардың бүлінуіне жол бермеуге тиіс, ал заттардың бүлінуі сөзсіз болған жағдайда бұл туралы тиісті хаттамада белгі жасалып, азаматтарға келтірілген залалды өтеу жөнінде шаралар қабылданады.

Оқиға болған жерді, жергілікті жерді немесе үй-жайды қарап-тексеру кезінде табылған, не тергеу әрекеттерін жүргізу кезінде алып қойылған, не сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адамның талабы бойынша ұсынылған заттар, құндылықтар мен құжаттар алып қойылады және оларды алып қою кезінде куәгерлерге немесе сол жерде болған басқа адамдарға көрсетіледі. Қажет болған жағдайда аталған заттар, құндылықтар мен құжаттар оларды бүліну мүмкіндігін болдырмайтын және оларда қалған іздердің (микроіздердің) сақталуын қамтамасыз ететін қаптамаға салынады. Қаптамаға қылмыстық істің нөмірі көрсетілген биркалар бекітіліп, тергеу әрекетіне қатысқан адамдардың, алып қойылған заттар алынған адамның, қылмыстық процесті жүргізетін орган қызметкерлерінің куәландыру жазбаларымен және қолдарымен расталады, сондай-ақ тиісті органның мөрімен бекітіледі. Егер алып қойылатын заттардың, құндылықтар мен құжаттардың саны көп болуына байланысты тізімдеме жасау мүмкін болмаса, олар жоғарыда аталған адамдардың куәландыру жазбалары мен қолдары қойылған биркалармен жабдықталған қаптамаға салынады. Мұндай жағдайларда алып қойылған заттардың, құндылықтар мен құжаттардың тізімдемесі оларды егжей-тегжейлі қарап-тексеру кезінде қылмыстық-процестік заңнаманың талаптарын сақтай отырып жасалады (8-тармақ).

Процестік әрекеттер хаттамасы мен заттардың, құндылықтар мен құжаттардың тізімдемесі екі данада жасалады және Қазақстан Республикасының қылмыстық-процестік заңнамасының нормаларының талаптарына сәйкес болуға тиіс, оларды алып қоюды жүргізген адам және осы кезде қатысқан адамдар, оның ішінде заттар, құндылықтар мен құжаттар алып қойылған адам, ал ол болмаған жағдайда оның отбасының кәмелетке толған мүшесі, жергілікті атқарушы органның немесе тұрғын үй-пайдалану ұйымының өкілі қол қояды. Хаттама мен тізімдеменің көшірмелері заттар, құндылықтар мен құжаттар алып қойылған адамға, ал ол болмаған жағдайда хаттамаға қол қойған оның отбасының кәмелетке толған мүшелеріне не жоғарыда аталған өкілдерге беріледі. Тыйым салынған мүлікті алып қою туралы әрбір заттың жеке дара белгілері көрсетілген жеке хаттама жасалады (9-тармақ).

Алып қойылған заттар, құндылықтар мен құжаттар қажетті жағдайларда маманның қатысуымен қарап-тексерілуге жатады, процестік әрекеттер хаттамасында егжей-тегжейлі сипатталады, онда заттардың, құндылықтар мен құжаттардың сандық және сапалық сипаттамалары, объектіні ұқсас заттардың арасынан ажыратуға мүмкіндік беретін және оның дәлелдемелік маңызын айқындайтын барлық өзге де жеке белгілері көрсетіледі. Егер заттар қауіпті болуы мүмкін деген күдік болса (жарылғыш, уытты және улы заттар, радиоактивті материалдар және басқа да қауіпті заттар), маманды тарту міндетті болып табылады. Мұндай объектілермен маман болмаған кезде қандай да бір әрекеттер жасауға жол берілмейді. Маман тарту мүмкін болмаған жағдайда процестік құжатта алып қойылатын заттар мен құндылықтардың тек жеке белгілері ғана көрсетіледі (10-тармақ).

Алып қойылған ақша мен құндылықтар заттай дәлелдемелер деп танылғанға дейін, сондай-ақ айналымға тыйым салынған немесе оларға тыйым салынған заттар осы Қағидаларда белгіленген тәртіппен есепке алынады және сақталады (11-тармақ).

Қарап-тексерілгеннен кейін заттай дәлелдемелер деп танылған алып қойылған заттар қылмыстық процесті жүргізетін органның қаулысымен іске тіркеледі және іс бойынша үкім немесе істі тоқтату туралы қаулы заңды күшіне енгенге дейін оның жанында болады. Сотқа дейінгі іс жүргізу барысында алып қойылған, бірақ заттай дәлелдемелер деп танылмаған заттар, құндылықтар мен құжаттар өздері алып қойылған адамдарға қайтарылуға жатады (12-тармақ).

Істің өзінде тікелей сақталатын құжаттарды (оның ішінде жеке құжаттарды) қоспағанда, заттар мен құжаттар қапталады, мөрленеді, қылмыстық процесті жүргізетін адамның, куәгерлердің (олар тартылған жағдайда) және тергеу әрекетінің басқа да қатысушыларының қолдарымен куәландырылады. Қаптама оның бүтіндігін бұзбай-ақ ішіндегісін ауыстыру немесе өзгерту мүмкіндігін болдырмауға және алып қойылған заттың бүлінуінен, бұзылуынан, сапасының нашарлауынан немесе заттай дәлелдеме ретіндегі маңызын айқындайтын қасиеттерінің жоғалуынан сақталуын қамтамасыз етуге тиіс. Қаптамада оның ішіндегі заттардың тізбесі, тергеу әрекетінің түрі, күні мен орны, қылмыстық істің нөмірі, тергеу әрекетін жүргізген адамның лауазымының толық атауы көрсетілген түсіндірме жазба жасалады (13-тармақ).

Алып қойылған есірткі құралдары мен психотроптық заттар және олардың аналогтары жиырма төрт сағат ішінде қылмыстық қудалау органымен сот сараптамасын жүргізуге жіберіледі. Сот сараптамасы жүргізілгеннен кейін қырық сегіз сағаттан кешіктірілмей қылмыстық қудалау органы зерттелген есірткі құралдарын, психотроптық заттар мен олардың аналогтарын заттай дәлелдемелер ретінде қылмыстық іске тіркейді. Прокурормен келісілген қаулы негізінде қылмыстық қудалау органы немесе оның тапсырмасы бойынша сарапшы не маман бейнежазбаны міндетті түрде қолдана отырып, алып қойылған есірткі құралдарының, психотроптық заттардың және олардың аналогтарының жалпы массасынан Қазақстан Республикасының 1998 жылғы 10 шілдедегі «Есірткі құралдары, психотроптық заттар, прекурсорлар және олардың заңсыз айналымына және оларды теріс пайдалануға қарсы іс-қимыл шаралары туралы» Заңында (бұдан әрі — Заң) тиісті есірткі құралы, психотроптық зат және олардың аналогтары үшін белгіленген аса ірі мөлшерге тең мөлшерде үлгілер әрбір атау (түр) бойынша жеке-жеке іріктеп алынады. Екі немесе одан да көп қаптама есірткі құралдары не психотроптық заттар және олардың аналогтары алып қойылған жағдайда үлгілер әрбір қаптамадан алынады. Есірткі құралдарының каннабиноидты түрлері алып қойылған жағдайда, алып қоюдың жалпы талаптарын сақтай отырып, тиісті сараптамалық зерттеулер жүргізілгеннен кейін одан әрі сақтау үшін жалпы массадан осы есірткі құралының түрі бойынша Заңда белгіленген аса ірі мөлшерге сәйкес келетін мөлшерде үлгілер іріктеп алынады (14-тармақ).

Қылмыстық процесті жүргізетін орган үлгілерді алу үшін жасалған барлық әрекеттерді, олардың жүргізілген ретін, бұл ретте қолданылған ғылыми-зерттеу және басқа да әдістер мен рәсімдерді, сондай-ақ үлгілердің өзін сипаттайтын хаттама жасайды. Іске есірткі құралдары, психотроптық заттар мен олардың аналогтары табылған және алып қойылған сәтте сақталған немесе тасымалданған барлық қаптамалардың фотокестелері, сондай-ақ аталған қаптамалардың өздері де қоса тіркеледі (15-тармақ).

Іріктеп алынған үлгілер қапталады, мөрленеді, тергеу әрекеттеріне қатысушылардың қолдарымен куәландырылады және қылмыстық процесті жүргізетін органның қаулысымен заттай дәлелдемелер ретінде іске тіркеледі (16-тармақ).

Қазақстан Республикасының уәкілетті органдары тергеп-тексеріп, қарайтын қылмыстық істер бойынша шет мемлекеттердің құқық қорғау органдары есірткі құралдарын, психотроптық заттар мен олардың аналогтарын алып қойған немесе жойған жағдайларда, қылмыстық іске алып қоюды немесе жоюды растайтын құжат тіркеледі (17-тармақ).

Алып қойылған заттай дәлелдемелер, сондай-ақ істер бойынша алып қойылған, заттай дәлелдемелер деп танылмаған ақша мен құндылықтар қылмыстық процесті жүргізетін орган алып қоятын немесе алатын заттай дәлелдемелер мен құжаттарды есепке алу кітабына (бұдан әрі — кітап) осы Қағидаларға 1-қосымшаға сәйкес нысан бойынша міндетті түрде есепке алынуға жатады. Кітап әрбір құқық қорғау және арнаулы органда жүргізіледі және оған жауапты адамдардың тәулік бойы қол жеткізуін қамтамасыз ететін жерде (кезекші бөлімде, кеңседе) болады (18-тармақ).

Заттай дәлелдемелер, сондай-ақ істер бойынша алып қойылған, заттай дәлелдемелер деп танылмаған, сақтау камерасына берілетін басқа да ақша мен құндылықтар сақтау камерасындағы заттай дәлелдемелерді және істер бойынша алып қойылған, заттай дәлелдемелер деп танылмаған басқа да ақша мен құндылықтарды есепке алу журналына (бұдан әрі — журнал) осы Қағидаларға 2-қосымшаға сәйкес нысан бойынша міндетті түрде тіркелуге жатады. Журнал әрбір сотта, құқық қорғау және арнаулы органда, сот сараптамасы органында жүргізіледі және сақтау камерасындағы заттай дәлелдемелерді сақтауға жауапты адамның (бұдан әрі — сақтауға жауапты адам) иелігінде болады (19-тармақ).

Кітап пен журнал қатаң есептілік құжаттарына жатады, олар нөмірленеді, тігіледі және мөрмен, сондай-ақ органның, олардың ведомстволарының, аумақтық және өзге де органдарының бірінші басшысының қолымен бекітіледі. Сақтауға жауапты адам заттай дәлелдемелерге қатысты қабылданған шешімдер туралы қаулылар мен сот актілерінің көшірмелері бар номенклатуралық істі де жүргізеді (20-тармақ).

Заттай дәлелдемелерді кітапқа тіркеу қылмыстық қудалау органының қызметкерімен заттай дәлелдеме деп тану туралы қаулы шығарылған сәттен бастап дереу жүргізіледі, ал заттай дәлелдемелер деп танылмаған ақша, заттар мен құндылықтар процестік құжаттар бойынша алып қойылған сәттен бастап жиырма төрт сағат ішінде тіркеледі (21-тармақ).

Барлық заттай дәлелдемелер және істер бойынша алып қойылған, заттай дәлелдемелер деп танылмаған басқа да ақша мен құндылықтар журналға келіп түскен күні тіркеледі. Сақтауға жауапты адам тіркеу кезінде қаптаманың бүтіндігін, онда мөрдің және түсіндірме жазбаның болуын, қабылданатын заттай дәлелдемелердің, сондай-ақ істер бойынша алып қойылған, заттай дәлелдемелер деп танылмаған басқа да ақша мен құндылықтардың оларды іске тіркеу туралы қаулыдағы және оларды алып қою туралы процестік құжаттағы жазбаларға сәйкестігін тексереді. Бұл ретте сақтауға жауапты адамның сақтауға қабылданған заттай дәлелдемелер мен өзге де заттардың қаптамаларын ашуына жол берілмейді (22-тармақ).

Заттай дәлелдемелерді және істер бойынша алып қойылған, заттай дәлелдемелер деп танылмаған басқа да ақша мен құндылықтарды кітап пен журналға тіркеу хронологиялық тәртіппен жүргізіледі, әрбір затқа жеке реттік нөмір беріле отырып жазылады, бірнеше біртекті зат алып қойылған жағдайда олардың саны, келіп түскен күні, атауы көрсетіледі. Егер заттай дәлелдемелер қылмыстық іспен бірге болып, сақтау камерасына тапсырылмаса, кітапта олардың кімнің қолында екені туралы лауазымды адамның тегі көрсетіле отырып белгі жасалады. Кітап пен журналдан басқа, уәкілетті органдардың басшыларының қалауы бойынша осы объектілерді есепке алудың басқа да нысандары белгіленеді (23-тармақ).

Сотта заттай дәлелдемені тіркеу кезінде оған журнал бойынша реттік нөмір беріледі, онда келіп түскен күні, заттай дәлелдеменің атауы, саны, тіркелген істің нөмірі, айыпталушының тегі, аты, әкесінің аты көрсетіледі. Одан кейін қылмыстық істің сотта тіркелген нөмірі, сондай-ақ заттай дәлелдеменің нөмірі көрсетіледі. Қылмыстық істерді сотта Қазақстан Республикасы сот органдарының Бірыңғай автоматтандырылған ақпараттық-талдау жүйесінің дерекқорында тіркеу кезінде заттай дәлелдемелер болған жағдайда электрондық нысандар — заттай дәлелдеме нысаны жасалады. Есепке алу құжатында заттай дәлелдемелерді есепке алу, сақтау, сот актісін орындау және оларды беру жөніндегі деректемелер толтырылуға жатады (24-тармақ).

Ревизиялар мен заттай дәлелдемелерді есепке алу, сақтау, жою және өткізу жай-күйі мен тәртібін тексеру жылына кемінде бір рет жүргізіледі, олардың нәтижелері анықтамалар мен актілерде тіркеледі. Ревизиялар мен тексерулер жүргізу кезінде сотқа дейінгі тергеп-тексеру мерзімдері үзілген қылмыстық істер бойынша заттай дәлелдемелерді есепке алу мен сақтауға ерекше назар аударылады. Қылмыстық қудалау органдары жылына кемінде бір рет қазынашылық органдарымен бірлесіп, тергеліп жатқан қылмыстық істер шеңберінде алып қойылған ұлттық және шетел валютасындағы ақшаның шоттардағы қалдықтарының болуын салыстырып тексереді (25-тармақ).

Соттарда, сот сараптамасы органдарында, құқық қорғау, арнаулы және басқа да уәкілетті мемлекеттік органдарда заттай дәлелдемелерді сақтау үшін сөрелері, пломбалау құрылғысы бар металл есігі, табиғи немесе жасанды желдеткіші, торлы терезелері, күзет және өрт автоматикасы жүйелері бар арнайы үй-жайлар жабдықталады. Мұндай үй-жай болмаған жағдайда арнайы қойма (жеткілікті көлемдегі металл шкаф) бөлінеді. Заттай дәлелдемелерді сақтауға арналған үй-жайға қойылатын талаптарды тиісті мемлекеттік органның бірінші басшысының бұйрығымен бекітіледі. Іске қоса тіркелген заттай дәлелдемелердің сақталуына сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүргізетін адам, ал сотта — судья немесе сот төрағасы, сот сараптамасы органында — зерттеу жүргізетін сарапшы жауапты болады (26-тармақ).

Сақтауға жауапты адам белгіленген тәртіппен сот төрағасының, сот сараптамасы органының, құқық қорғау, арнаулы және басқа да мемлекеттік органдардың, олардың ведомстволарының, аумақтық және өзге де органдарының басшыларының бұйрығымен (өкімімен) аталған мекемелердің қылмыстық істерді тергеп-тексеруге қатысы жоқ қызметкерлерінің қатарынан тағайындалады. Сонымен қатар бұйрықта (өкімде) сақтауға жауапты адам болмаған кезеңде оның міндеттерін атқаратын адам айқындалады. Сақтауға жауапты адам басқа қызметке ауысқан, жұмыстан босатылған немесе демалысқа кеткен кезде органның, оның ведомстволарының, аумақтық және өзге де органдарының бірінші басшылары құжаттарда көрсетілген алып қою деректеріне сәйкес заттай дәлелдемелердің нақты бар-жоғын тексеру жөніндегі комиссияны тағайындайды. Тексеру нәтижелері жаңа жауапты немесе оны алмастыратын адамға қабылдау-тапсыру актісімен ресімделеді (27-тармақ).

Заттай дәлелдемелерді, заттай дәлелдемелер деп танылмаған ақшалар мен құндылықтарды сақтауға орналастыру үшін қылмыстық процесті жүргізетін органның оларды заттай дәлелдеме деп тану туралы қаулысы немесе алып қою жөніндегі процестік құжаты негіз болып табылады. Заттай дәлелдемелерді сақтауға арналған үй-жайға тек сақтауға жауапты адамның қатысуымен ғана кіруге жол беріледі (28-тармақ).

Сақтауға жауапты адам (немесе оны алмастыратын қызметкер) болмаған жағдайда, заттай дәлелдемелерді сақтауға арналған үй-жайға кіру тек комиссиялық тәртіппен (кемінде үш адам құрамында), анықтау органының, құқық қорғау және арнаулы органдардың тергеу бөлімшесінің бастығының, прокурордың, сот төрағасының, судьяның, сот сараптамасы органының басшысының рұқсатымен және қатысуымен жүзеге асырылады. Аталған тұлғаларда осы үй-жайдың қосалқы кілттері сақталуға тиіс. Мұндай жағдайларда сақтау үй-жайынан (қоймасынан) қандай объектілердің және қандай себеппен алынғаны немесе оған орналастырылғаны көрсетілетін акт жасалады. Акт сақтауға жауапты адамға журналға тиісті мәліметтерді енгізу үшін не уәкілетті органның кеңсесіне беріледі (29-тармақ).

Заттай дәлелдемелерді, құндылықтарды, құжаттарды және өзге де мүлікті сақтау кезінде алып қойылған объектілерде олардың қылмыстық істер бойынша заттай дәлелдемелер ретінде маңыздылығы бар белгілері мен қасиеттерінің, сондай-ақ олардағы іздердің сақталуын, сол сияқты заттай дәлелдемелердің, құндылықтардың, құжаттардың және өзге де мүліктің өздерінің сақталуын қамтамасыз ететін шаралар қабылданады. Заттай дәлелдемелерді олардың бүлінуіне және одан әрі зерттеу әрі дәлелдеме ретінде пайдалану мүмкіндігінің жойылуына әкеп соғуы мүмкін күйде сақтауға орналастыруға жол берілмейді. Қажет болған жағдайда алып қойылған объектілерді оларды одан әрі сақтауға мүмкіндік беретін күйге келтіру жөнінде шаралар қабылданады (30-тармақ).

Заттай дәлелдемелер, құндылықтар, құжаттар және өзге де мүлік, егер бұл іс үшін зиян келтірмейтін болса, жәбірленушілерге, сондай-ақ олардың келісімімен жақын туыстарына немесе басқа да адамдарға сақтауға берілуі мүмкін. Бұл ретте жәбірленушілерге, олардың жақын туыстарына және басқа адамдарға қабылдап алынған мүліктің сақталуы үшін жауаптылық түсіндіріледі, бұл туралы олардан қолхат алынады (31-тармақ).

Егер заттар өздерінің көлемділігіне немесе өзге де себептерге байланысты қылмыстық іспен бірге сақталуы мүмкін болмаса, олар ғылыми-техникалық құралдармен тіркелуге, мүмкіндігінше мөрленуге және сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адам көрсеткен жерде сақталуға тиіс. Заттай дәлелдеменің үлгісі іске қоса тіркелуі мүмкін. Істе заттай дәлелдеменің орналасқан жері туралы тиісті анықтама болуға тиіс (32-тармақ).

Қамауда отырған күдіктінің (айыпталушының, сотталушының) жеке басын куәландыратын құжаттар қылмыстық іске қоса тіркеледі және іске тігілген, парақ нөмірі қойылған жеке мөрленген пакетте сақталады. Үкім заңды күшіне енгеннен кейін бас бостандығынан айыруға сотталған адамның құжаттары жазасын өтеу мекемелеріне жіберіледі, ал қалған жағдайларда иесіне қайтарылады, бұл туралы қолхат алынып, іске қоса тіркеледі. Құжаттарды олардың иесіне қайтару мүмкін болмаған жағдайда, сот актісі заңды күшіне енген күннен бастап алты ай өткен соң оларды берген органға жіберіледі. Егер басқа жеке құжаттар іс үшін маңызы болмаса, олар иесіне немесе оның келісімімен туыстарына қайтарылады (33-тармақ).

Қылмыстық іске заттай дәлелдемелер ретінде қоса тіркелген құжаттар, хаттар және басқа да жазбалар конверттерде, таза қағаз парақтарының арасына салынған күйде сақталады. Оларға қандай да бір белгілер, жазулар жасауға және оларды бүктеуге жол берілмейді. Конверттер мөрленеді, істерге тігіледі және жеке парақтар ретінде нөмірленеді. Қылмыстық іске қоса тіркелетін хаттар мен құжаттар саны көп болған жағдайда, олар жеке томға (томдарға) тігіледі, оның титулдық парағында осы томның заттай дәлелдеме болып табылатыны туралы белгі жасалады. Томның басында құжаттардың тізімдемесі қоса тіркеледі және бірінші парақ (парақтар) ретінде осы құжаттарды заттай дәлелдемелер деп тану туралы қаулының көшірмесі тігіледі. Қажет болған жағдайда қаулыда істің жалпы томдар саны және әр томдағы парақтар саны көрсетіледі (34-тармақ).

Ядролық және радиоактивті материалдарға, иондаушы сәулелену көздеріне, улы және күшті әсер ететін заттарға жататын заттай дәлелдемелер мен алып қойылған объектілер зерттеулер жүргізілгеннен кейін сақтауға рұқсаты және тиісті сақтау жағдайлары бар ұйымдардың қоймаларына беріледі (35-тармақ).

Сотқа дейінгі іс жүргізу және сот талқылауы барысында алып қойылған жарылғыш құрылғыларды, атыс қаруын, қару-жарақты, оқ-дәрілерді, жарылғыш заттарды сақтау зерттеулер жүргізілгеннен кейін тек құқық қорғау және арнаулы органдардың шаруашылық бөлімшелерінде, әскери бөлімдердің немесе жергілікті атқарушы орган айқындайтын тиісті кәсіпорындардың (ұйымдардың) арнайы жабдықталған үй-жайларында, қоймаларында (сақтау орындарында) ғана жүзеге асырылады. Алып қойылған атыс қаруы Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің «Криминалдық қару» және «Тіркелген қару» интеграцияланған деректер банкінің есептері бойынша тексеріледі. Егер алып қойылған қарудың сәйкестендіру нөмірі болса және ол «Тіркелген қару» есебінде тұрмаса, онда қаруға «Криминалдық қару» ақпараттық-іздестіру карточкасы толтырылып, «Криминалдық қару» деректер банкіне ақпарат енгізу үшін ақпараттық-техникалық қызметтің өңірлік бөлімшесіне жіберіледі. Атыс ойық қаруын қолдануға байланысты қылмыстық құқық бұзушылықтар туралы барлық істер бойынша қылмыстық процесті жүргізетін орган алып қойғаннан, қарап-тексергеннен және тиісті зерттеулер жүргізгеннен кейін қарудың іздері бар оқтарды, гильзаларды, патрондарды және басқа да оқ-дәрілерді, сондай-ақ қарудың өзін қару айналымын бақылау саласындағы уәкілетті органның оқ-гильза қорына есепке қою үшін жібереді (36-тармақ).

Алып қойылған өнер туындылары, антиквариат, сондай-ақ мәдени құндылығы бар объектілер зерттеулер жүргізілгеннен кейін музейлерге сақтауға беріледі (37-тармақ).

Заттай дәлелдемелер деп танылған автомобильдерді, мотоциклдерді және өзге де көлік құралдарын (оның ішінде жүзу және ұшу аппараттарын), сондай-ақ өзіне тыйым салынған көлік құралдарын сақтау арнайы күзетілетін үй-жайларда, алаңдарда немесе тұрақтарда жүзеге асырылады. Олар жергілікті атқарушы органдардың шешімімен құрылады және коммуналдық меншікте болады (егер оларды иесіне, оның туыстарына немесе басқа адамдарға сақтауға беру мүмкін болмаса). Қылмыстық процесті жүргізетін орган өтініш жасаған кезде жергілікті атқарушы орган үш жұмыс күні ішінде көлік құралдарын сақтау шарттары көрсетілетін шешім шығарады. Сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүргізетін орган көлік құралын сақтауға беру кезінде тиісті жергілікті атқарушы орган шешімінің нөмірі мен күні көрсетілген хаттама жасайды. Сақтауға жауапты адамдар қабылдап алынған көлік құралының сақталуын қамтамасыз ету туралы іске қоса тіркелетін қолхат береді. Сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүргізетін орган уәкілетті органға көлік құралын иеліктен шығаруға шектеу енгізу туралы тапсырма жібереді. Шектеу іс бойынша түпкілікті шешім қабылданғаннан кейін немесе сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адамның қаулысы бойынша алынады. Көлік құралын алып қою, сондай-ақ оны сақтауға беру кезінде оның техникалық жай-күйі туралы акт иесінің (ол болған жағдайда), жол-патрульдік қызмет қызметкерінің және маманның қатысуымен жасалады (38-тармақ).

Асыл металдардан, асыл тастардан және інжуден жасалған зергерлік және тұрмыстық бұйымдар, органогендік жолмен түзілген асыл тастар, жартылай асыл тастар, қолдан жасалған зергерлік бұйымдар, асыл металдардан жасалған және құрамында асыл металдар бар монеталар, осы бұйымдардың сынықтары, аффинаждалған асыл металдар мен шетел валютасы, сондай-ақ қылмыстық процесті жүргізетін орган алып қойған айналымнан алынған асыл металдар (алтын, күміс, платина және платина тобының басқа да металдары) құймалар, шлих, самородоктар, сынықтар, жартылай фабрикаттар, өндірістік немесе зертханалық мақсаттағы бұйымдар түрінде, алмаздар және өзге де табиғи асыл тастар осы Қағидаларда көзделген тәртіппен, олардың заттай дәлелдемелер деп танылғанына немесе танылмағанына қарамастан, міндетті түрде тіркелуге жатады. Тіркелген кезден бастап немесе тиісті зерттеулер жүргізілгеннен кейін үш күндік мерзімнен кешіктірілмей, олар буып-түйілген және мөрленген күйде журналдың реттік нөмірі беріле отырып, сақтау камерасына тапсырылуға тиіс. Қылмыстық процесті жүргізетін органда оларды сақтау мүмкіндігі болмаған жағдайда, олар тізімдемемен бірге екінші деңгейдегі банктің уақытша сақтауына тапсырылады. Ілеспе хатта жіберілетін құндылықтардың оларды сақтауға жіберген (тапсырған) органның жеке өкіміне дейін сақталуға тиіс екендігі көрсетілуі керек (39-тармақ).

Ұлттық және шетел валютасындағы ақша, төлем құжаттары және құжаттамалық эмиссиялық емес бағалы қағаздар (оның ішінде заттай дәлелдемелер деп танылмаған және арнайы зерттеуге жатпайтындары) мынадай тәртіппен сақталады:

Қазақстан Республикасының аумағында заңды төлем құралы болып табылатын, номиналдық құны (номиналы) бар банкноттар мен монеталар түріндегі ұлттық валютадағы ақша алып қоюды жүргізген қылмыстық процесті жүргізетін органның ақшаны уақытша орналастыруға арналған бақылау шотына (депозитке) енгізіледі;
төлем құжаттары, құжаттамалық эмиссиялық емес бағалы қағаздар, ақшалай-заттай лотерея билеттері және өзге де құжаттар, сондай-ақ ақшаны уақытша орналастыруға арналған бақылау шотын ашу мүмкіндігі жоқ төлем карточкалары мен шетел валютасы алып қоюды жүргізген қылмыстық процесті жүргізетін органның сақтау камерасында, олардың тиісінше сақталуы қамтамасыз етілген жағдайда сақталады не жақын орналасқан екінші деңгейдегі банк мекемесіне тапсырылады;
шетел валютасындағы ақша алып қоюды жүргізген қылмыстық процесті жүргізетін органның шетел валютасындағы шотына енгізіледі (40-тармақ).

Егер ұлттық және шетел валютасындағы ақшаның үстінде қылмыстық құқық бұзушылық іздері болса, банкноттардың нөмірлері мен сериялары бойынша екі данада тізімдеме міндетті түрде жасалады: бір данасы валютамен бірге сақтау камерасына тапсырылады, екіншісі іске қоса тіркеледі. Банктік шоттарда ақшаның бар екендігі туралы құжаттарды алып қоюмен бір мезгілде қылмыстық процесті жүргізетін органдар екінші деңгейдегі банктерге немесе банктік операциялардың жекелеген түрлерін жүзеге асыратын ұйымдарға мүлікке тыйым салу туралы сот актілерін жібереді. Мүлікке тыйым салу туралы сот актісінде өндірісте жатқан қылмыстық істің нөмірі, заңда көзделген жағдайларда қылмыстық іспен бірге қаралатын мүлікті тәркілеу туралы істің нөмірі көрсетіледі. Қазақстан Республикасының аумағынан тыс жерлерде орналасқан шетелдік банк мекемелеріне олардың шоттарындағы және Қазақстан Республикасының аумағынан тыс жерлердегі басқа да кредиттік-қаржылық мекемелердегі шетел мемлекеттерінің ақша бірліктеріндегі және халықаралық есеп айырысу бірліктеріндегі қаражаттардың бар екендігі туралы банктік құжаттарды алып қою жөнінде хабарлау тәртібі тиісті халықаралық келісімдермен айқындалады (41-тармақ).

Құпия сипаттағы мәліметтер қамтылған алып қойылған құжаттар, сызбалар, фотосуреттер мемлекеттік құпияларды қорғау бөлімшелері арқылы тиесілі ұйымдар мен мекемелердің құпия құжаттармен айналысатын бөлімдеріне жіберіледі (42-тармақ).

Радио таратқыш құрылғыларды заңсыз дайындауға және пайдалануға байланысты қылмыстық істерді тергеп-тексеру кезінде пайдаланылатын барлық аппаратура, бөлшектер мен жинақтаушы бұйымдар алып қойылады, оларды сақтауды іс бойынша іс жүргізуді жүзеге асыратын орган қамтамасыз етеді (43-тармақ).

Сот сараптамасын жүргізу кезеңінде заттай дәлелдемелерді, есірткі құралдарын, психотроптық заттарды, прекурсорларды және олардың аналогтарын, улы заттарды сақтау сот сараптамасы органымен жүзеге асырылады. Сараптамалық зерттеу жүргізілгеннен кейін заттай дәлелдемелер, іріктеп алынған есірткі құралының, психотроптық заттың және олардың аналогтарының үлгілері істі тоқтату туралы шешім қабылданғанға дейін немесе сот үкімі заңды күшіне енгенге дейін қылмыстық процесті жүргізетін органның заттай дәлелдемелерді сақтауға арналған үй-жайында мөрленген күйде сақталады (44-тармақ).

Биологиялық тектегі объектілер, оның ішінде микроскопиялық немесе химиялық зерттеуге жататын, тез бұзылатын объектілер герметикалық түрде жабылатын ыдыстарға буып-түйілуге тиіс. Мұндай объектілерді (оның ішінде одан әрі зерттеуді талап ететін мәйіт бөліктерін) буып-түюді сот-сараптама мекемелерінің қызметкерлері жүзеге асырады. Арнайы сақтау жағдайларын талап ететін биологиялық объектілерге сараптамалық зерттеу аяқталғаннан кейін оларды сақтау сот сараптамасы мекемелерінде жүзеге асырылады (45-тармақ).

Тез бұзылатын, сақталуы арнайы жағдайларды талап ететін заттай дәлелдемелер, егер оларды иесіне қайтару мүмкін болмаса, алып қойылғаннан, қарап-тексерілгеннен, зерттелгеннен және мемлекеттік тауар сапасы инспекциясы органдары (немесе санитариялық қадағалау органдары) олардың сапасын тексергеннен кейін дереу тиісті ұйымдарға тапсырылады. Бұл ұйымдарды жергілікті атқарушы орган айқындайды. Заттай дәлелдемелер оларды мақсаты бойынша пайдалану үшін не судьяның (соттың) қаулысы бойынша өткізу үшін тапсырылады, ал өткізуден алынған ақша сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүргізетін органның ақшаны уақытша орналастыруға арналған бақылау шотына (депозитке) енгізіледі (46-тармақ).

Сақталуы елеулі материалдық шығындарды талап ететін заттай дәлелдемелер, егер оларды иесіне қайтару мүмкін болмаса, иесіне тиісті түрде хабарланғаннан кейін алты ай өткен соң, ал иесі анықталмаған жағдайда — заттар заттай дәлелдемелер деп танылған кезден бастап сол мерзім өткен соң судьяның (соттың) қаулысы бойынша өткізіледі. Өткізуден алынған ақша сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүргізетін органның ақшаны уақытша орналастыруға арналған бақылау шотына (депозитке) енгізіледі (47-тармақ).

Заттай дәлелдемелер ретінде алып қойылған ауыл шаруашылығы жануарлары сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүргізетін орган шешім қабылдағанға дейін жәбірленушілерге, олар болмаған жағдайда жергілікті атқарушы орган айқындайтын мал шаруашылығы кәсіпорындарына (ұйымдарына) тиісті хаттама жасала отырып беріледі немесе судьяның (соттың) қаулысы бойынша өткізіледі. Өткізуден алынған ақша сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүргізетін органның ақшаны уақытша орналастыруға арналған бақылау шотына (депозитке) енгізіледі (48-тармақ).

Алып қойылған спирттік ішімдіктер тиісті түрде қарап-тексеріліп, қажетті сараптамалар жүргізілгеннен кейін, егер олар тұтынуға жарамды болса, судьяның (соттың) қаулысы бойынша өткізіледі. Өткізуден алынған ақша сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүргізетін органның ақшаны уақытша орналастыруға арналған бақылау шотына (депозитке) енгізіледі, ал үлгілері (сынамалары) қылмыстық іске заттай дәлелдемелер ретінде қоса тіркеледі (49-тармақ).

Алып қойылған мұнай мен мұнай өнімдері тиісті түрде қарап-тексеріліп, қажетті сараптамалар жүргізілгеннен кейін өткізіледі. Өткізуден алынған ақша сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүргізетін органның ақшаны уақытша орналастыруға арналған бақылау шотына (депозитке) енгізіледі, ал үлгілері (сынамалары) қылмыстық іске заттай дәлелдемелер ретінде қоса тіркеледі (50-тармақ).

Осы Қағидалардың 46–50-тармақтарында көзделген жекелеген заттай дәлелдемелерді сақтауды, пайдалануды, өткізуді ұйымдастыру үшін сотқа дейінгі іс жүргізуді жүзеге асыратын орган жергілікті атқарушы органға жүгінеді. Жергілікті атқарушы орган үш жұмыс күні ішінде өз шешімімен тиісті кәсіпорынды (ұйымды), ал тауар өткізілген жағдайда — шешім шығарылған кездегі орташа нарықтық құнын негізге ала отырып, оның құнын айқындайды. Тауарды кәсіпорынға (ұйымға) дейін тасымалдауды жергілікті атқарушы орган қамтамасыз етеді. Бұл ретте құқық қорғау және арнаулы органдардың қызметкерлеріне заттай дәлелдемелерді және басқа да алып қойылған заттар мен құндылықтарды өткізуге, сондай-ақ егер оларға өткізілетін тауарлар мен өнімдердің қылмыстық іске байланысты алып қойылғаны алдын ала белгілі болса, оларды сатып алуға қатысуға жол берілмейді (51-тармақ).

Төменде мәтін қазақ тіліне толық аударылды. Бастапқы мәтіннің мазмұны, құрылымы, тармақтардың нөмірленуі, құқықтық терминологиясы мен сілтемелері сақталды. Қысқартулар жасалмады, тек қазақ тілінің грамматикалық және стилистикалық нормаларына сәйкестендірілді.

Заттай дәлелдемелерді сақтау, беру, қайтару, өткізу және жою тәртібі

Жергілікті атқарушы орган айқындаған тиісті кәсіпорынға (ұйымға) заттай дәлелдемелерді өткізу үшін тапсыру туралы үш данада хаттама жасалады. Хаттаманың бірінші данасы және олардың егжей-тегжейлі тізімдемесі қылмыстық іске қоса тігіледі. Екінші данасы заттай дәлелдемелерді қабылдаған кәсіпорынға (ұйымға) беріледі. Үшінші данасы өткізу нәтижесінде алынған сомалардың ақшаны уақытша орналастырудың бақылау шотына (депозитке) түсуін кейіннен бақылау үшін сотқа дейінгі іс жүргізуді жүзеге асыратын органның қаржы бөлімшесіне беріледі (52-тармақ).

1. Сотқа дейінгі тергеп-тексеру мерзімдері үзілген істер бойынша заттай дәлелдемелерді сақтау

Сотқа дейінгі тергеп-тексеру мерзімдері үзілген қылмыстық істер бойынша заттай дәлелдемелер осы Қағидалардың 35, 36 және 45-тармақтарында көрсетілген жағдайларды қоспағанда, тергеп-тексеру жүргізілген жерде, қолданыстағы істер бойынша заттай дәлелдемелерден бөлек, олардың сақталуын және одан әрі пайдалану мүмкіндігін қамтамасыз ететін қапталған әрі мөрленген күйде сақталады. Осындай объектілер салынған әрбір қаптамаға қылмыстық істің нөмірі, оның фабуласы, сотқа дейінгі тергеп-тексерудің басталған күні, қаптаманың ішіндегі объектінің атауы көрсетілген түсіндірме жазба қоса беріледі. Сақтау шарттары осы Қағидаларда айқындалған объектілердің санаттарына сәйкес таңдалады.

Сотқа дейінгі тергеп-тексеру мерзімдері үзілген қылмыстық істер бойынша арнайы сақтау жағдайларын талап ететін биологиялық объектілер сот сараптамасы мекемелерінің архивтерінде сақталады. Оларды архивке орналастыруға қылмыстық процесті жүргізетін органның тиісті мекеменің басшысына жолдаған хаты негіз болып табылады (53-тармақ).

Сотқа дейінгі тергеп-тексеру мерзімдері үзілген кезде осы іс бойынша алып қойылған заттай дәлелдемелерді, құндылықтар мен өзге де мүлікті сақтау орны айқындалады. Ықтимал тәркілеу мақсатында тыйым салынған мүлік сараптамалық бағалаудан кейін судьяның (соттың) қаулысы бойынша сатылуы мүмкін. Оны сатудан түскен ақша осы іс жүргізіліп жатқан органның ақшаны уақытша орналастырудың бақылау шотына (депозитке) енгізіледі (54-тармақ).

Заттай дәлелдемелерді қызметтік немесе өзге де мақсаттарда пайдалануға жол берілмейді (55-тармақ).

Іс бойынша заттай дәлелдемелердің сақталатын орны айыптау актісіне қоса берілетін анықтамада, оларды сақтауға тапсырғанын растайтын құжаттар тігілген іс парағына сілтеме жасала отырып көрсетіледі (56-тармақ).

Заттай дәлелдемелерді сақтауға және жөнелтуге байланысты шығыстар ҚПК-нің 177-бабына сәйкес процестік шығындарға жатқызылады (57-тармақ).

2. Заттай дәлелдемелерді қылмыстық іспен бірге беру және қабылдау

Сотқа дейінгі іс жүргізу аяқталып, қылмыстық іс сотқа жіберілген кезде, сондай-ақ іс басқа органға берілген жағдайда қылмыстық іске қоса тіркелген заттай дәлелдемелер қылмыстық іспен бір мезгілде беріледі. Бұл туралы берілетін әрбір объектіге қатысты кітапта немесе журналда тиісті жазба жасалады.

Заттай дәлелдемелерді, сондай-ақ істер бойынша алып қойылған, бірақ заттай дәлелдемелер деп танылмаған өзге де ақшаны, заттар мен құндылықтарды беру кезінде алып қойылған объектілерде олардың қылмыстық істер бойынша заттай дәлелдемелік маңызы бар белгілері мен қасиеттерінің, сондай-ақ оларда бар іздердің сақталуын, сол сияқты заттай дәлелдемелердің, құндылықтардың, құжаттар мен өзге де мүліктің өздерінің сақталуын қамтамасыз ететін шаралар қабылданады (58-тармақ).

Қылмыстық істен бөлек сақталатын заттай дәлелдемелер іс берілген органның есебінде тұрады. Кітапта немесе журналда және қылмыстық іс бойынша анықтамалық парақта олардың орналасқан жері туралы белгі қойылады (59-тармақ).

Заттай дәлелдемелері бар қылмыстық істі қабылдайтын соттың немесе іс жіберілетін органның кеңсе қызметкері осы объектілерді қабылдау кезінде қаптаманың және ондағы мөрлердің бүтіндігін (сақталуын) тексереді.

Қаптама немесе мөр бұзылған жағдайда сот кеңсесінің қызметкері сот төрағасының (судьяның), істі және заттай дәлелдемелерді жеткізген адамның қатысуымен қаптаманы ашады және оның ішіндегі заттардың бар-жоғын айыптау актісіне қоса берілген анықтамадағы, заттай дәлелдемелерді іске қоса тіркеу туралы қаулыдағы және ілеспе хаттағы жазбалармен салыстырып тексереді (60-тармақ).

Егер заттай дәлелдемелердің нақты саны айыптау актісіне қоса берілген анықтамадағы және заттай дәлелдемелерді іске қоса тіркеу туралы қаулыдағы жазбаларға сәйкес келсе, олар қайтадан қапталып, мөрленеді.

Қаптаманы ашу фактісі бойынша акт жасалады және оған осы әрекетке қатысқан адамдар қол қояды. Акт іске тігіледі.

Бұзылған қаптаманы немесе мөрді ашу кезінде заттай дәлелдемелердің нақты санының сәйкес келмейтіні анықталған жағдайларда, мүдделі ведомстволардың лауазымды адамдары сәйкессіздіктің себептерін анықтағанға дейін іс қабылданбайды.

Анықталған бұзушылықтар туралы заттай дәлелдемелер келіп түскен күні акт жасалады. Актіге сот төрағасы (судья), прокурор, құқық қорғау немесе арнаулы органның басшысы (осы органдардың тергеу бөлімшесінің бастығы), сот сараптамасы органының басшысы, кеңсе қызметкері және істі жеткізген адам қол қояды. Актінің көшірмесі істі жолдаған органға дереу жіберіледі (61-тармақ).

3. Заттай дәлелдемелерді тасымалдау және пошта арқылы жіберу

Заттай дәлелдемелер басқа әкімшілік-аумақтық бірлікке пошта байланысы арқылы жіберіледі.

Заттай дәлелдемелер пошта арқылы келіп түскен жағдайда судья, прокурор, қылмыстық қудалау органының, сот сараптамасы органының басшысы комиссия құрады. Комиссия қаптаманы ашып, акт жасайды. Актінің бір данасы заттай дәлелдемелерді жіберген органға жолданады.

Пошта жөнелтілімдері арқылы мыналар жіберілмейді: қару, оқ-дәрілер, жарылғыш заттар мен пиротехникалық құрамдар, жарылғыш құрылғылар мен жару құралдары, тез тұтанатын және жанғыш заттар, есірткі құралдары, психотроптық заттар мен прекурсорлар, күшті әсер ететін, уытты және улы заттар, радиоактивті заттар, ядролық материалдар және басқа да қауіпті заттар.

Көрсетілген заттарды қауіпсіз тасымалдауды қылмыстық процесті жүргізетін орган қамтамасыз етеді (62-тармақ).

Сараптама жүргізу үшін заттай дәлелдемелерді сараптаманы тағайындаған адам, сараптаманы тағайындаған органның уәкілетті өкілі қолма-қол тапсырады не пошта байланысы арқылы жібереді (63-тармақ).

4. Сот сараптамасын жүргізу кезінде заттай дәлелдемелерді қабылдау және сақтау

Сараптама жүргізу үшін заттай дәлелдемелер мен құжаттарды қабылдауды сот сараптамасы органының құрылымдық бөлімшесінің басшысы айқындайтын жауапты адам жүзеге асырады.

Қабылдауға жауапты адам сот сараптамасы органының кеңсе қызметкерімен және сараптаманы тағайындаған адаммен бірлесіп, сот сараптамасын тағайындау туралы қаулыда көрсетілген объектілер тізбесіне ұсынылған объектілердің сәйкес келмейтінін анықтаған жағдайда, бұзушылықтар туралы мәліметтер қамтылған акт жасайды. Актінің көшірмесі сараптама объектілерін ұсынған адамға тікелей дереу табыс етіледі.

Кеңсе қызметкері заттай дәлелдемелер мен құжаттарды оларды сақтауға арналған үй-жайға орналастырады және бұл туралы журналға белгі қояды.

Зерттеу үшін ұсынылған қару, оқ-дәрілер, жарылғыш құрылғылар, жарылғыш, улы заттар, психотроптық заттар, прекурсорлар, есірткі құралдары және олардың аналогтары, аудио- және бейнекассеталар, цифрлық ақпаратты сақтауға арналған дискілік жинақтауыштар, сондай-ақ зерттеу объектілері жасалған немесе оларды зерттеуге мүмкіндік беретін объектілер (фотоаппараттар, бейнекамералар, бейне- немесе аудиоплеерлер, магнитофондар, диктофондар); арнаулы техникалық құралдар (жасырын бейнебақылау және аудиожазба құрылғылары); цифрлық жабдықтар; бағалы металдардан жасалған бұйымдар (осы бұйымдардың сынықтары), асыл тастар мен інжу-маржандар, сондай-ақ қолдан жасалған зергерлік бұйымдар, банкноттар мен монеталар түріндегі қолма-қол ақша сараптама жүргізу тапсырылған сарапшыға беріледі (64-тармақ).

Зерттеу жүргізілетін кезеңде заттай дәлелдемелер мен құжаттар сараптама жүргізу тапсырылған сарапшыға беріледі және оның сақтауында болады (65-тармақ).

Сараптама аяқталғаннан кейін сарапшының қорытындысы, сондай-ақ осы Қағидалардың 64-тармағында көрсетілгендерден басқа құжаттар мен заттай дәлелдемелер кеңсеге беріледі (66-тармақ).

Кеңсе қызметкері заттай дәлелдемелер мен құжаттарды оларды сақтауға арналған үй-жайға орналастырады және бұл туралы журналға белгі қояды (67-тармақ).

Сараптаманың аяқталғаны туралы сараптаманы тағайындаған адамға (органға) дереу хабарланады. Ол сарапшының қорытындысын заттай дәлелдемелермен және құжаттармен бірге он күн мерзімде алуға тиіс (68-тармақ).

Сарапшының қорытындысы, заттай дәлелдемелер мен құжаттар сараптаманы тағайындаған адамға не сараптаманы тағайындаған органның уәкілетті өкіліне беріледі немесе сараптаманы тағайындаған адамға хабарлай отырып, пошта арқылы жіберіледі.

Меншік иесіне қайтарылуға жататын заттай дәлелдемелер мен өзге де мүлік заттай күйінде қолхат арқылы беріледі. Қолхат қылмыстық іске тігіліп, оған істің келесі парағының нөмірі қойылады.

Мүдделі адамдарға өздерінен алып қойылған заттар мен құндылықтарды алу мүмкіндігі туралы хабарланады, хабарламаның көшірмесі қылмыстық іске тігіледі.

Қолхатта алушы өзінің жеке басын куәландыратын құжаттың деректерін және тұрғылықты жерін көрсетеді.

Меншік иесінің жеке өзі келуі мүмкін болмаған жағдайда, заттарды оның заңды өкілі немесе сенімхат бойынша басқа адам алуы мүмкін. Бұл ретте алушының қолхаты іске қоса тіркеледі.

Меншік иесі ұйым болған жағдайда, заттар мен құндылықтар оның өкілдеріне сенімхат және олардың жеке басын куәландыратын құжат болған кезде беріледі (69-тармақ).

Жекелеген жағдайларда қылмыстық процесті жүргізетін орган істің дұрыс шешілуіне кедергі келтірмейді деп танылған жағдайда, өздерінен алып қойылған заттарды іс бойынша шешім қабылданғанға дейін де меншік иелеріне қайтара алады (70-тармақ).

5. Заттай дәлелдемелерді сотқа беру және қабылдау

Қылмыстық істі сотқа жіберу кезінде жергілікті және басқа да соттарды ұйымдастырушылық және материалдық-техникалық қамтамасыз етуді жүзеге асыратын уәкілетті органның аумақтық бөлімшесінің қылмыстық іспен бірге заттай дәлелдемелерді қабылдайтын маманы істі беруші органның ілеспе хатының екінші данасына қол қояды, өзінің лауазымын, тегін анық етіп көрсетеді және қолын тиісті мекеменің мөртабанымен куәландырады (71-тармақ).

Белгіленген тәртіппен заттай дәлелдемелер деп танылмаған заттар, бұйымдар, оның ішінде айыпталушылардың киімдері, сағаттары, ақшасы және басқа да объектілер соттарда қабылданбайды (72-тармақ).

6. Сот актісі қабылданғаннан кейін заттай дәлелдемелердің тағдырын шешу

Үкім шығарылғаннан немесе істі тоқтату туралы қаулы қабылданғаннан кейін кітапта немесе журналда заттай дәлелдемелер мен өзге де мүлікке қатысты қабылданған шешім туралы, шешімнің мазмұны мен күні көрсетіле отырып, белгі қойылады (73-тармақ).

Заттай дәлелдемелерге қатысты шешім сот актісі заңды күшіне енгеннен кейін немесе істі тоқтату туралы қаулыға шағымдану мерзімі өткеннен кейін орындауға жіберіледі (74-тармақ).

Сот актісінде, қылмыстық істі тоқтату туралы қаулыда заттай дәлелдемелердің, тыйым салынған мүліктің одан арғы тағдыры туралы мәселе шешіледі (75-тармақ).

Егер заттай дәлелдемелер мен өзге де мүлік арнайы сақтауда болса, шешім қабылдаған орган оларды сақтау орнына сот актісінің немесе қаулының көшірмесін не үзіндісін жібереді. Онда осы объектілердің одан арғы тағдыры көрсетіледі.

Осындай үзінді тыйым салынған мүлікке қатысты шектеулер тіркелген мемлекеттік және өзге де тіркеу органдарына да жіберіледі.

Қабылданған шешім заттай дәлелдемелер сақталатын мекемелердің басшылары үшін міндетті болып табылады (76-тармақ).

Істері сотқа дейінгі сатыда тоқтатылған немесе сот ақтау үкімін шығарған адамдардан алып қойылған заттай дәлелдемелер тиісті түрде хабарланған күннен бастап үш жыл ішінде меншік иелеріне немесе олардың заңды өкілдеріне қайтарылады.

Мүлік пен құндылықтарды заттай күйінде қайтару мүмкін болмаған жағдайларда олардың құны ақшалай баламада өтеледі.

Үш жыл өткеннен кейін талап етілмеген мүлік пен құндылықтар заңда белгіленген тәртіппен мемлекет кірісіне айналдырылады (77-тармақ).

Меншік иесінің немесе оның заңды өкілінің орналасқан жері анықталмаған жағдайда, қылмыстық іс тоқтатылған немесе сот актісі заңды күшіне енген күннен бастап үш жыл өткен соң талап етілмеген заттай дәлелдемелер заңда белгіленген тәртіппен мемлекет кірісіне айналдырылады, ал құндылығы жоқ заттар жойылады (78-тармақ).

7. Тәркіленген заттай дәлелдемелерді өткізу және мемлекет кірісіне айналдыру

Сот тәркілеген және мекемелерде, ұйымдарда сақтаулы тұрған заттай дәлелдемелерді өткізу, сондай-ақ ақша мен құндылықтарды мемлекет кірісіне аудару, салымдар мен жинақтардың өзге де түрлерін тәркілеу бөлігінде сот актісін орындауға жіберу үшін атқару парағы жазылып, аумақтық тиесілігі бойынша орындау үшін сот орындаушысына жіберіледі. Ілеспе хаттың көшірмесі іске тігіледі. Журналда атқару парағының кімге және қашан жіберілгені туралы белгі қойылады (79-тармақ).

Егер өткізілуге жататын заттай дәлелдемелер шешім шығарған сотта болса, сот отырысының хатшысы ілеспе хатпен бірге атқару парағын сот орындаушысына жібереді.

Ілеспе хат іске тігіліп, оған істің келесі парағының нөмірі қойылады.

Журналда атқару парағының кімге және қашан жіберілгені туралы белгі қойылады.

Заттай дәлелдемелер сот орындаушысына берілгеннен кейін журналға заттай дәлелдемелердің сот орындаушысына тапсырылғаны туралы тиісті жазба енгізіледі (80-тармақ).

Жекелеген негіздер бойынша мемлекет меншігіне айналдырылған (айналдырылуға жататын) мүлікті есепке алу, сақтау, бағалау және одан әрі пайдалану Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысымен бекітілген жекелеген негіздер бойынша мемлекет меншігіне айналдырылған (айналдырылуға жататын) мүлікті есепке алу, сақтау, бағалау және одан әрі пайдалану қағидаларына сәйкес сот орындаушысы тарапынан жүзеге асырылады (81-тармақ).

Сот актісі бойынша тиісті құқық қорғау және арнаулы органдарға берілуге жататын заттай дәлелдемелер оларға қолма-қол немесе пошта байланысы арқылы жіберілуге тиіс.

Улы, күшті әсер ететін заттарды, жарылғыш заттар мен қаруды тасымалдау кезінде оларды тасымалдау үшін белгіленген қағидалар сақталуға тиіс.

Ілеспе хаттың көшірмесі және заттай дәлелдемелердің мекемеге қабылданғанын растайтын құжат іске тігіледі (82-тармақ).

Тәркілеуге жатпайтын құндылықтарды, валютаны, бағалы қағаздарды және басқа да заттарды меншік иесіне қайтару туралы соттың заңды күшіне енген шешімі болған кезде меншік иесіне немесе сенім білдірілген адамға қабылданған шешім туралы дереу хабарланады.

Олай болмаған жағдайда олар заңда белгіленген тәртіп пен мерзімдерде мемлекет кірісіне айналдырылады.

Мүлікке салынған тыйым заңнамада белгіленген тәртіппен алып тасталады (83-тармақ).

Қамаудан босатылған, ісі тоқтатылған немесе ақтау үкімі шығарылған жағдайларда меншік иелеріне олардың барлық жеке құжаттары қолхат арқылы қайтарылады (84-тармақ).

8. Заттай дәлелдемелерді жоюдың жалпы тәртібі

Заттай дәлелдемелерді жою комиссиялық тәртіппен жүргізіледі.

Қылмыстық қудалау органдарында олардың ведомстволарының, аумақтық және өзге де органдарының бірінші басшысының бұйрығымен комиссия құрылады. Комиссия құрамына тергеу (анықтау) бөлімшесінің басшысы не оны алмастыратын адам, іс жүргізілген қызметкер, кеңсе қызметкері, сақтауға жауапты адам, ал қажет болған жағдайда қару қоймасының меңгерушісі, денсаулық сақтау, экология органдарының, сот орындаушыларының немесе басқа да мамандардың өкілдері енгізіледі.

Комиссия төрағасы болып қылмыстық қудалау органының басшысының орынбасарларының бірі тағайындалады. Ол комиссияның шақырылуын және жұмысын ұйымдастырады.

Комиссияны шақыру және оның жұмысы қылмыстық қудалау органының бірінші басшысы бекіткен кестеге сәйкес, айына кемінде үш рет (әр он күн сайын) жүзеге асырылады.

Комиссия мүшелерінің бірі келмеген жағдайда комиссия төрағасы заттай дәлелдемелерді жою үшін басқа күнді белгілейді, бірақ ол бастапқыда белгіленген күннен бастап үш күннен кешіктірілмеуге тиіс.

Осы мерзім ішінде оның келуі мүмкін болмаған жағдайда, ол сол ведомствоның басқа қызметкерімен ауыстырылады.

Соттың заңды күшіне енген үкімі бойынша комиссия құрамына сот орындаушысы енгізіледі.

Іс жүргізген адам болмаған жағдайда комиссия құрамына органның басшысы немесе оның орынбасары енгізілуі мүмкін.

Заттай дәлелдемелер сотта болған жағдайларда оларды жою сот отырысына төрағалық ететін судьяның, заттай дәлелдемелерді сақтауға жауапты маманның және сот орындаушысының қатысуымен жүргізіледі (85-тармақ).

9. Есірткі құралдарын, психотроптық заттарды, прекурсорларды және улы заттарды жою

Есірткі құралдарының, психотроптық заттардың, прекурсорлардың және олардың аналогтарының, сондай-ақ улы заттардың үлгілерін жоюға соттың заңды күшіне енген актісі немесе прокурормен келісілген сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүргізетін органның қаулысы негіз болып табылады.

Жою алдында комиссия есірткі құралдары, психотроптық заттар мен олардың аналогтары болған қаптаманың (пакеттің) бүтіндігін, тиісті қолдардың, мөрлердің, жазбалардың болуын тексереді, оның дараландыратын белгілерін көрсететін тізімдемедегі деректерді жоюға негіз болған құжатпен салыстырады.

Қандай да бір сәйкессіздіктер анықталған жағдайда барлық комиссия мүшелері қол қоятын акт жасалады және бұл туралы қылмыстық қудалау органының басшысына және қадағалаушы прокурорға дереу баяндалады.

Сәйкессіздіктер анықталған факті бойынша қызметтік тергеп-тексеру жүргізіледі. Оның қорытындысы бекітілгеннен кейін есірткі құралдары, психотроптық заттар мен олардың аналогтары жойылады.

Жою рәсімі фото- және бейнетүсірілім арқылы тіркелуге және түсірілген материалдар қылмыстық іске қоса тіркелуге тиіс (86-тармақ).

Есірткі құралдары мен психотроптық заттарды, прекурсорлар мен олардың аналогтарын жою прокурормен келісілген қылмыстық қудалау органының қаулысы негізінде өртеу арқылы жүргізіледі. Аталған қаулы үлгілер іріктеп алынғаннан кейін жетпіс екі сағаттан кешіктірілмей шығарылады.

Есірткі құралдары, психотроптық заттар мен олардың аналогтары прокурор жою туралы қаулыны келіскеннен кейін он жұмыс күні ішінде жойылады.

Әрбір қылмыстық іс бойынша есірткі құралы, психотроптық зат және олардың аналогтары жойылғаны туралы екі данада акт жасалады. Актіге комиссияның барлық мүшелері қол қояды.

Актінің бір данасы жойылған кезден бастап үш жұмыс күнінен кешіктірілмей іске қоса тіркеу үшін жіберіледі, екінші данасы сақтауға жауапты адамға беріледі.

Заңсыз айналымнан алынған есірткі құралдарын немесе психотроптық заттарды және олардың аналогтарын бақыланатын жеткізуді немесе өзге де жасырын тергеу әрекеттерін жүргізу кезінде пайдалану қажет болған жағдайда, оларды жою қылмыстық қудалау органының прокурормен келісілген уәжді қаулысы негізінде осындай әрекеттер аяқталғанға дейін жүргізілмеуі мүмкін (87-тармақ).

10. Қаруды жою тәртібі

Заттай дәлелдеме болып табылатын қаруды (бұдан әрі – қару) жою комиссиялық тәртіппен жүзеге асырылады.

Қаруды жоюға сот актісі немесе қылмыстық қудалау органының қылмыстық істі тоқтату туралы қаулысы негіз болып табылады.

Қаруды жою оны пайдалануға жарамсыз күйге келтіру, одан кейін өнеркәсіп кәсіпорындарында балқыту арқылы жүргізіледі.

Қаруды пайдалануға жарамсыз күйге келтіру сот актісі, прокурормен келісілген істі тоқтату туралы шешім заңды күшіне енгеннен кейін он жұмыс күні ішінде жүзеге асырылады.

Қару оның таңбалары (сериясы, нөмірі, калибрі, шығарылған жылы) сақтала отырып, деформациялау немесе кесу арқылы пайдалануға жарамсыз күйге келтіріледі.

Қаруды пайдалануға жарамсыз күйге келтіру рәсімі актімен ресімделеді. Актіге қарудың моделі, қысқаша сипаттамасы, сериясы, нөмірі, калибрі, шығарылған жылы және айрықша белгілері көрсетілген нөмірлік ведомость қоса беріледі.

Акт екі данада жасалып, оған комиссияның барлық мүшелері және осы әрекетке қатысушылар қол қояды.

Актінің бір данасы жойылған кезден бастап үш жұмыс күнінен кешіктірілмей іске қоса тіркеу үшін жіберіледі, екінші данасы сақтауға жауапты адамға беріледі (88-тармақ).

Пайдалануға жарамсыз күйге келтірілген қару сот актісі, прокурормен келісілген істі тоқтату туралы шешім заңды күшіне енген күннен бастап үш айдан аспайтын мерзімде өнеркәсіп кәсіпорындарында балқыту арқылы жойылады.

Жойылатын қаруды өнеркәсіп кәсіпорнына жеткізу кезінде қауіпсіз тасымалдауды қылмыстық қудалау органы қамтамасыз етеді.

Қаруды пайдалануға жарамсыз күйге келтіру және жою алдында комиссия қарудың әрбір данасын, оның жанындағы дараландыратын белгілері көрсетілген тізімдеменің деректерін жоюға негіз болған құжаттармен және нөмірлік ведомоспен салыстырып тексереді.

Сәйкессіздіктер анықталған жағдайда барлық комиссия мүшелері қол қоятын акт жасалады.

Сәйкессіздіктер анықталғаны туралы қылмыстық қудалау органының басшылығына және қадағалаушы прокурорға дереу баяндалады, қызметтік тергеп-тексеру жүргізіледі.

Қаруды жою туралы екі данада акт жасалады. Актіге комиссияның барлық мүшелері қол қояды.

Қарудың үлкен партиясын пайдалануға жарамсыз күйге келтіру және жою рәсімі фото- және бейнетүсірілім арқылы тіркеледі, түсірілген материалдар жою актісіне қоса тіркеледі.

Қаруды пайдалануға жарамсыз күйге келтіру және жою актілері бейнетүсірілім материалдарымен бірге сақтауға жауапты адамда сақталады. Сақтау мерзімі – бес жыл (89-тармақ).

11. Улы заттар мен күшті әсер ететін құралдарды жою

Улы заттар мен күшті әсер ететін құралдарды жою әскери ведомствоның, денсаулық сақтау органдарының және басқа да арнаулы мемлекеттік органдардың өкілдерінің, заттай дәлелдеме сақтауда тұрған жауапты адамның, кеңсе қызметкерінің және сот орындаушысының қатысуымен жүргізіледі.

Жою туралы акт екі данада жасалады. Актінің бір данасы жойылған кезден бастап үш жұмыс күнінен кешіктірілмей іске қоса тіркеу үшін жіберіледі, екінші данасы сақтауға жауапты адамға беріледі (90-тармақ).

12. Контрафактілік өнімді жою

Контрафактілік өнімді жою әділет органдары мен қоршаған ортаны қорғау органдары қызметкерлерінің қатысуымен термиялық, химиялық, механикалық немесе өзге де әсер ету тәсілдері арқылы жүргізіледі.

Жою тәсілін қылмыстық процесті жүргізетін орган денсаулық сақтау және қоршаған ортаны қорғау органдарымен келісу арқылы айқындайды.

13. Ядролық және радиоактивті материалдар болып табылатын заттай дәлелдемелерді жою және пайдалану

Ядролық және радиоактивті материалдар, иондаушы сәулелену көздері болып табылатын заттай дәлелдемелерді жою (көму), пайдалану атом энергиясын пайдалану, денсаулық сақтау және қоршаған ортаны қорғау салаларындағы уәкілетті органдармен келісілген қылмыстық процесті жүргізетін органның шешіміне сәйкес жүзеге асырылады.

14. Пайдалануға және өткізуге жарамсыз тауарларды жою

Пайдалануға және өткізуге жарамсыз деп танылған тауарлар немесе алкоголь өнімі жойылады не судьяның (соттың) қаулысы бойынша тиісті зерттеулерден кейін осындай өнімді өндіретін кәсіпорындарға технологиялық қайта өңдеу үшін беріледі (93-тармақ).

15. Заттай дәлелдемелерді жою немесе меншік иесіне қайтару туралы хабарлау

Егер жойылуға немесе меншік иесіне берілуге жататын заттай дәлелдеме құқық қорғау және арнаулы органдарда болса, сот осы органдарға үкімнің көшірмесін немесе одан үзінді жібереді.

Ілеспе хатта үкімнің заңды күшіне енген күні көрсетіледі.

Заттай дәлелдемелердің жойылғаны немесе меншік иесіне қайтарылғаны туралы хабарлама жойылған немесе қайтарылған кезден бастап үш жұмыс күнінен кешіктірілмей сотқа жіберіледі (94-тармақ).

Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексіне 2020 жылғы түсініктеме. Авторы – Марат Чекишевич Қоғамов, заң ғылымдарының докторы, Қазақстанның құрметті заңгері, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің еңбек сіңірген қызметкері.

Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заң қызметі Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар