199-бапқа түсініктеме. Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің шаруашылық жүргізуіндегі мүлікке қатысты меншік иесінің құқықтары  

Мемлекеттік кәсіпорынның иесін әдетте уәкілетті мемлекеттік органдар ұсынады.

Республикалық мемлекеттік кәсіпорындардың мемлекеттік басқару органдары, сондай-ақ оларға қатысты мемлекеттік меншік құқығы субъектісінің функцияларын жүзеге асыратын органдар министрліктер, мемлекеттік комитеттер, ведомстволар және ҚР Үкіметі осыған уәкілеттік берген өзге де мемлекеттік органдар (уәкілетті органдар) болып табылады.  

Коммуналдық мемлекеттік кәсіпорындарды мемлекеттік басқару органдары, сондай-ақ оларға қатысты мемлекеттік меншік құқығы субъектісінің функцияларын жүзеге асыратын органдар бұған жергілікті әкімшіліктің басшысы уәкілеттік берген жергілікті атқарушы органдар (уәкілетті органдар) болып табылады (мемлекеттік кәсіпорын туралы Жарлықтың 3-бабы).  

Меншік иесінің жекелеген құқықтары тек заңнамалық актілерде көрсетілген органдарға ғана тиесілі болуы мүмкін. Мәселен, "республикалық мемлекеттік кәсіпорынды қайта ұйымдастыру және тарату - Қазақстан Республикасы Үкіметінің шешімі бойынша, ал коммуналдық кәсіпорын-жергілікті әкімшілік басшысының шешімі бойынша Мемлекеттік кәсіпорын туралы Жарлықтың 16-бабының 1-тармағына сәйкес жүргізіледі. "Уәкілетті орган кәсіпорынды қайта ұйымдастыруды және таратуды жүзеге асырады".  

Түсіндірме мақала мемлекеттік кәсіпорынның шаруашылық жүргізу құқығын жүзеге асыру шектерін белгілейді. Бапта аталған барлық құқықтарды меншік иесі немесе оның атынан әрекет етуге уәкілетті орган әдеттегі іс жүргізу кезінде де, мемлекеттік кәсіпорын өзіне берілген мүлікті тиімді пайдалануды не сақтауды қамтамасыз етпейтін жағдайларда да пайдалана алады. Алайда, аталған құқықтардан тыс, меншік иесі немесе меншік иесі оның атынан әрекет етуге уәкілеттік берген орган оның келісімінсіз мемлекеттік кәсіпорынға бекітілген мүлікке билік етуге құқылы емес.

Мемлекеттік кәсіпорын туралы Жарлықтың 13-бабының 1-тармағында меншік иесінің қосымша құқығы енгізілді. Осыған сәйкес " мемлекеттік кәсіпорын үшін мемлекеттің тапсырысын орындау міндетті болып табылады. Егер осы шарттарды жасасу мемлекеттің тапсырысында көзделген болса, кәсіпорын тауарларды (жұмыстарды, көрсетілетін қызметтерді) сатып алушы немесе сатушы ретінде шарттар жасасудан бас тартуға құқылы емес".  

Республикалық мемлекеттік кәсіпорын ҚР Үкіметінің шешімі бойынша, коммуналдық мемлекеттік кәсіпорын - жергілікті әкімшілік басшысының шешімі бойынша ҚР Үкіметі белгілеген тәртіппен құрылады. Тиісінше, мемлекеттік кәсіпорынның құрылтайшысы уәкілетті орган болып табылады.

Кәсіпорынның жарғылық капиталының мөлшерін меншік иесі айқындайды, бірақ кәсіпорынға берілетін мүліктің жалпы құнынан аспауға және кәсіпорынды мемлекеттік тіркеу күніне белгіленген 10 000 айлық есептік көрсеткіштен кем болуға тиіс.

Жарғылық капиталды кәсіпорын мемлекеттік тіркелген кезде меншік иесі (құрылтайшы) толық қалыптастыруға тиіс.  

Мүліктің меншік иесі уәкілетті орган атынан кәсіпорынның басшысын тағайындайды және заңнамаға сәйкес оны қызметтен босатады, мемлекеттің тапсырыстарын кәсіпорынға жеткізеді және олардың орындалуын бақылайды, оның пайдасын бөлу нормативтерін бекітеді, кәсіпорынның мүлікпен мәмілелер жасауына рұқсат береді, ол заңнамаға сәйкес меншік иесімен келісуді талап етеді, кәсіпорын басшысының лауазымдық жалақысының мөлшерін белгілейді, оның орынбасарлары мен бас (аға) бухгалтері өз құзыретіне жататын басқа да мәселелерді шешеді.

Мемлекеттік кәсіпорын туралы Жарлықтың 27-бабының 2-тармағына сәйкес "кәсіпорынның меншік иесіне аударылуға жататын пайданың үлесі жыл сайын уәкілетті орган Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігімен (тиісінше оның жергілікті органымен) келісім бойынша белгілейтін пайданы бөлу нормативінде тіркеледі және тиісті бюджеттің кірісіне аударылады".

Мемлекеттік кәсіпорын туралы Жарлықтың 45-бабы шаруашылық жүргізу құқығына негізделген кәсіпорынды қайта құру мүмкіндігін көздейді. Шаруашылық жүргізу құқығындағы республикалық кәсіпорынды қазыналық кәсіпорынға қайта құру ҚР Үкіметінің шешімі бойынша ҚР Қаржы министрлігімен келісілген уәкілетті органның ұсынысы бойынша, коммуналдық кәсіпорынды қайта құру - аталған министрліктің тиісті жергілікті органымен келісілген уәкілетті органның ұсынысы бойынша жергілікті әкімшілік басшысының шешімі бойынша жүргізіледі.

Кәсіпорынды шаруашылық жүргізу құқығында қайта құру және оның базасында қазыналық кәсіпорын құру туралы шешім мынадай жағдайларда міндетті болып табылады:  

1) Мемлекеттік мүлік пен ақшаны шаруашылық жүргізу құқығында кәсіпорынға бөлінген мақсатсыз пайдалану;  

2) соңғы екі жылдың қорытындысы бойынша пайданың болмауы;  

3) мемлекеттік кәсіпорын туралы Жарлықта белгіленген ережелерді бұза отырып, негізгі қорларға жататын мүлікке билік ету.  

Шаруашылық жүргізу құқығындағы кәсіпорынды қазыналық кәсіпорынға айналдыру жөніндегі барлық шығыстар, сондай-ақ кәсіпорында жеткілікті қаражат болмаған кезде оның кредиторларымен қайта құрылатын кәсіпорынның есептеулері тиісті бюджет есебінен жүзеге асырылады.  

Шаруашылық жүргізу құқығындағы кәсіпорын базасында құрылатын қазыналық кәсіпорын, егер соңғысы жаңадан құрылған қазыналық кәсіпорын қызметінің мәні мен мақсатына сәйкес келсе, оған бұрын бөлінген Мемлекеттік мүлік пен ақша қаражаты бойынша, сондай-ақ жер пайдалану, табиғат пайдалану, жер қойнауын пайдалану, квоталар, лицензиялар және бұрын жасалған шарттар бөлігінде қайта құрылатын кәсіпорынның құқықтық мирасқоры болып табылады.  

Шаруашылық жүргізу құқығындағы кәсіпорынды қазыналық кәсіпорынға айналдырған кезде оған бекітілген мүліктің құқықтық режимі кәсіпорынды қайта құру туралы шешім қабылданған сәттен бастап шаруашылық жүргізу құқығынан жедел басқару құқығына ауысады.  

Республикалық мемлекеттік кәсіпорынға қатысты кәсіпорын оны иеліктен шығару жөніндегі мәмілелерді қоспағанда, бірыңғай мүліктік кешен ретінде әрекет ететін мәмілелер (кепіл, жалдау және басқалар) жасау ҚР Үкіметінің шешімі бойынша, ал коммуналдық кәсіпорынға қатысты - жергілікті әкімшілік басшысының шешімі бойынша жүргізіледі (мемлекеттік кәсіпорын туралы Жарлықтың 12-бабының 3-тармағын қараңыз).

 Конституция Заң Кодекс Норматив Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы  Заң компаниясы 

Түсініктеме Қазақ мемлекеттік заң университетінің Жеке құқық ғылыми-зерттеу орталығының ғылыми-практикалық зерттеулер бағдарламасы аясында дайындалды.  

Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің жобасын дайындау жөніндегі жұмыс тобының жетекшісі Қазақстан Республикасы Ғылым Академиясының корреспондент-мүшесі, профессор М. К. Сүлейменов

Басшының орынбасары профессор Басин Ю. г.