Азаматты әрекетке қабілетсіз деп танудың негіздері
📘 1. Норманың жалпы мазмұны
ҚР Азаматтық кодексінің 26-бабы мыналарды белгілейді:
Азаматты әрекетке қабілетсіз деп танудың негіздері;
Мұндай танудың салдары (қорғаншы тағайындау);
Әрекетке қабілетсіз адамның атынан мәмілелер жасау тәртібі;
Әрекет қабілеттілігін қалпына келтіру шарттары.
Бұл норма ауыр психикалық бұзылулардан зардап шегетін азаматтардың құқықтық қорғалуына кепілдік береді және сонымен қатар олардың заңды мәні бар әрекеттер жасау мүмкіндігін болдырмай, азаматтық айналым қауіпсіздігін қамтамасыз етеді.
⚖️ 2. Әрекетке қабілетсіз деп танудың құқықтық негіздері
✅ ҚР АК 26-бабының 1-бөлігіне сәйкес:
Азамат әрекетке қабілетсіз деп танылуы мүмкін, егер:
Ол өз әрекеттерінің мәнін түсіне алмаса немесе
Өз әрекеттерін басқара алмаса
және бұл төмендегілердің салдары болса:
Психикалық ауру;
Ақыл-есінің кемдігі (интеллектуалдық жеткіліксіздік).
📌 Негізгі элемент — медициналық объективті себептерге байланысты азаматтық айналымға толық қатыса алмауы.
🏛️ 3. Әрекетке қабілетсіз деп тану рәсімі
Келесі нормативтік актілерге сәйкес жүзеге асырылады:
ҚР Азаматтық процестік кодексі (АПК), 303–307-баптар;
Қорғаншылық және қамқоршылық органы мен сот-психиатриялық сараптаманың қатысуымен.
🔹 Негізгі кезеңдер:
Бастама: Өтінішті мына тұлғалар бере алады:
Отбасы мүшелері;
Жақын туыстар;
Қорғаншылық органдары;
Прокурор;
Медициналық ұйым.
Сот-психиатриялық сараптама: Міндетті. Сарапшылар комиссиясы психиканың тұрақты бұзылуының бар-жоғын анықтайды.
Сот шешімі: Азаматты әрекетке қабілетсіз деп таниды, содан кейін:
Оның үстінен қорғаншылық белгіленеді (ҚР АК 127–128-баптар, ҚР Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы кодексінің 135–138-баптары);
Ол өз бетінше мәміле жасау құқығынан айырылады.
👤 4. Әрекетке қабілетсіз адамның құқықтық жағдайы
Өз бетінше:
Шарттарға қол қою;
Төлемдер алу;
Сотта өзін таныстыру;
Кез келген заңдық әрекеттер жасау құқықтарынан айырылады.
Оның атынан барлық мәмілелерді қорғаншы жасайды және тек қамқорлықтағы адамның мүддесіне сай әрекет етеді.
📌 Қорғаншы қорғаншылық органына есеп береді (ҚР НжОК 137, 138-баптар), ал маңызды әрекеттерді жасау үшін (мысалы, тұрғын үйді сату, мұрадан бас тарту) алдын ала олардың келісімі қажет.
🔁 5. Әрекет қабілеттілігін қалпына келтіру (ҚР АК 26-бабының 3-бөлігі)
Егер азамат:
Айығып кетсе;
Немесе оның жағдайы айтарлықтай жақсарса (сараптама қорытындысы бойынша),
📍 Онда сот мүдделі тұлғалардың өтініші бойынша:
Азаматты әрекетке қабілетті деп таниды;
Қорғаншылықты алып тастайды.
Бұл ретте сот қайта жүргізілетін психиатриялық сараптамаға сүйенеді.
📚 6. Байланысты құқықтық нормалар
ҚР АК 22–23-баптар — Кәмелетке толмағандардың әрекет қабілеттілігі
ҚР АК 26–27-баптар — Әрекетке қабілетсіз және шектеулі қабілетті тұлғалар
ҚР АК 127–128-баптар — Қорғаншылық және қамқоршылық
ҚР НжОК 135–139-баптар — Қорғаншылықты реттеу
ҚР АПК 303–307-баптар — Әрекетке қабілетсіз деп тану тәртібі
«Психиатриялық көмек туралы» ҚР Заңы — Сараптама және емдеу негіздері
🌍 7. Халықаралық құқықтық нормалар
✅ БҰҰ-ның Мүгедектердің құқықтары туралы конвенциясы:
12-бап: мүгедектігі бар адамдардың құқық қабілеттілігін өзгелермен тең тану құқығы;
Шешім қабылдауды шектеу емес, қолдау қажеттілігі («қолдаумен шешім қабылдау»).
📌 Қазақстан осы Конвенцияға қатысушы болғандықтан, соттар ҚР АК 26-бабын қолдану кезінде халықаралық стандарттарды ескеруі тиіс: әрекет қабілеттілікті шектеу — тек соңғы шара.
📁 8. Қазақстан сот тәжірибесінен мысалдар
🔹 Мысал 1: Алматы, іс № 2-3541/2021Ұлы 78 жастағы анасын әрекетке қабілетсіз деп тану туралы талап арыз берген. Сараптама деменцияны растады.Шешім: анасы әрекетке қабілетсіз деп танылды, қызы қорғаншы болып тағайындалды. Жылжымайтын мүлікке билік ету қорғаншылық органының келісімінсіз тыйым салынды.
🔹 Мысал 2: Шымкент, 2023 жылЕр адам 2018 жылы шизофренияға байланысты әрекетке қабілетсіз деп танылған. 2023 жылы қабілеттілікті қалпына келтіру туралы өтініш берілді.Нәтиже: оң сараптамадан кейін сот әрекет қабілеттілігін қалпына келтірді, қорғаншылық алынды. Бұл оған жеке кәсіпкер ретінде тіркелуге мүмкіндік берді.
⚠️ 9. Ықтимал теріс пайдалану және кепілдіктер
Кей жағдайларда:
Мүлікті бақылау мақсатында мәжбүрлеп әрекетке қабілетсіз деп тану;
Қорғаншының өкілеттіктерін теріс пайдалануы кездеседі.
📌 Соттар рәсімнің заңдылығын қатаң бақылауға, ал прокуратура органдары тұлға құқықтарын қорғау үшін қатысуға міндетті.
🧠 10. Психиатриялық сараптамаға қатысты түсіндірме
Сараптама — істің негізгі элементі. Ол:
Лицензияланған комиссиямен жүргізілуі тиіс (бір дәрігер емес);
Негізделген диагнозды қамтуы керек;
Әрекеттерді түсіну/басқару қабілетінің бар-жоғын анықтауы тиіс;
Объективті және заңды күші бар болуы қажет.
💬 Тек диагноздың болуы әрекетке қабілетсіз деп тануға жеткіліксіз — заңдық мәні бар бұзылыс дәлелденуі тиіс.
✅ 11. Қорытынды
ҚР АК 26-бабы — тұлғаны қорғау мен азаматтық айналым тұрақтылығы арасындағы тепе-теңдікті қамтамасыз ететін негізгі норма. Ол:
Сот тәртібіне;
Сараптамалық бағалауға;
Халықаралық адам құқықтары стандарттарына негізделуі тиіс.
Әрекетке қабілетсіз деп тану тек нақты және тұрақты негіздер болған жағдайда ғана қолданылып, азаматтың жағдайы жақсарған кезде құқық қабілеттілігі қайта қалпына келтірілуі тиіс.
Назар аударыңыз!
«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.
Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.
Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы
