Азаматтық заңнаманы ұқсастық бойынша қолдану

ҚР Азаматтық кодексінің 5-бабына ЖАЛПЫ СИПАТТАМА

ҚР Азаматтық кодексінің 5-бабы азаматтық құқықтағы олқылықтарды толтыру тетігін бекітеді, яғни заңнамада белгілі бір азаматтық-құқықтық қатынастарды тікелей реттейтін нормалар болмаған жағдайларды қарастырады. Бұл бап құқықтық айқындық, әділдік және адалдық қағидаттарына сүйене отырып, заң ұқсастығын және құқық ұқсастығын қолдануға мүмкіндік береді.

I. ЗАҢ ҰҚСАСТЫҒЫ (ҚР АК 5-бабының 1-тармағы)

Ұғымы

Заң ұқсастығы — тікелей реттелмеген жағдайларға ұқсас қатынастарды реттейтін құқық нормасын қолдану.

Қолдану шарттары

1. Қатынас заңмен тікелей реттелмеген;

2. Жағдайды реттейтін тараптардың келісімі жоқ;

3. Нақты жағдайға қолданылатын әдет-ғұрыптар жоқ;

4. Мағынасы бойынша қолдануға болатын ұқсас құқықтық нормалар бар.

Тәжірибеден мысал (шартты):

Компания IT-компаниядан серверді жалға алады, бірақ шартта бұлтты сақтау жүйесіндегі ақаулар үшін жауапкершілік реттелмеген. Заңнамада серверді жалға алу қатынастары тікелей реттелмеген. Мұндай жағдайда сот қатынастың құқықтық табиғаты ұқсас болғандықтан мүлікті жалға алу шарты туралы нормаларды (ҚР АК 540-бабы) ұқсастық бойынша қолдана алады.

II. ҚҰҚЫҚ ҰҚСАСТЫҒЫ (ҚР АК 5-бабының 2-тармағы)

Ұғымы

Егер заң ұқсастығын қолдану мүмкін болмаса (яғни ұқсас нормалар да жоқ болса), онда құқық ұқсастығы қолданылады. Бұл жағдайда дау азаматтық заңнаманың жалпы қағидаттарына сүйене отырып шешіледі.

Оларға мыналар жатады:

• адалдық (добросовестность);

• ақылға қонымдылық;

• әділдік;

• азаматтық құқықтың негізгі қағидаттары.

Байланысты қағидаттар (ҚР АК 2-бабы)

• шарт еркіндігі;

• мемлекеттік органдардың немесе басқа тұлғалардың негізсіз араласуына жол бермеу;

• бұзылған құқықтарды қалпына келтіруді қамтамасыз ету.

Тәжірибеден мысал

Азамат мүлікті NFT сияқты цифрлық объект түрінде берген, бірақ цифрлық активтер туралы заңнама толық реттелмеген. Сот басқа шарт түрлеріне ұқсастықты қолдана алмайды. Сондықтан ол тараптардың теңдігі, адалдығы және әділдігі қағидаттарына сүйене отырып, құқық ұқсастығын қолданады және мұндай активтің құқықтық режимін анықтайды.

III. ӘДЕТ-ҒҰРЫПТЫ ҚОЛДАНУ ҰҚСАСТЫҚТАН БҰРЫН ЖҮЗЕГЕ АСЫРЫЛАДЫ

Ұқсастықты қолданар алдында сот немесе басқа тұлға қолданылатын әдет-ғұрыптың жоқ екеніне көз жеткізуі тиіс. Бұл талап ҚР АК 5-бабы мен 7-бабының жүйелік байланысынан туындайды.

Әдет-ғұрыптар заңның міндетті нормаларына қайшы келмеген жағдайда нормативтік реттеуді алмастыра алады.

IV. ҚР АК 1-БАБЫМЕН БАЙЛАНЫСЫ

Мәтінде «осы Кодекстің 1-бабының 1 және 2-тармақтарында көзделген қатынастар» туралы айтылған.

Олар:

• ҚР АК 1-бабының 1-тармағы — теңдікке, ерік автономиясына және мүліктік дербестікке негізделген қатынастар;

• ҚР АК 1-бабының 2-тармағы — азаматтық-құқықтық, кәсіпкерлік, отбасылық және еңбек қатынастарына Азаматтық кодекстің қолданылуы (егер арнайы заңдарда өзгеше белгіленбесе).

V. ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ҰҚСАСТЫҚТАР ЖӘНЕ ҚАЙНАР КӨЗДЕР

1. Үлгілік құқықтық актілер

• UNIDROIT халықаралық коммерциялық шарттар қағидаттары (1.6-бап) құқықтағы олқылықтарды ұқсастық арқылы толтыруға мүмкіндік береді;

• Еуропалық шарттық құқық қағидаттары (PECL) де ұқсас тәсілді қолданады (1:106-бап — адалдық және әділдік қағидаты).

2. Еуропалық адам құқықтары сотының тәжірибесі және халықаралық жеке құқық

Ұқсастықты қолдану құқықтық айқындық (legal certainty) қағидатына сәйкес болуы тиіс. Бұл Қазақстанның халықаралық шарттар бойынша міндеттемелеріне де байланысты (мысалы, Адам құқықтары мен негізгі бостандықтарды қорғау туралы Конвенцияның 6-бабы — әділ сот талқылауына құқық).

VI. ІШКІ ЗАҢНАМАНЫҢ БАЙЛАНЫСТЫ НОРМАЛАРЫ

VII. ПРАКТИКАЛЫҚ ЗАҢГЕРЛЕР ҮШІН МАҢЫЗДЫ ЕСКЕРТУ

Ұқсастықты қолдану дәлелді әрі негізделген болуы тиіс. Нормаларды еркін немесе негізсіз кеңейтіп түсіндіруге жол берілмейді.

Ұқсастық қолданылған кезде:

• заң ұқсастығында — қандай норма қолданылғаны нақты көрсетілуі тиіс;

• құқық ұқсастығында — қандай қағидаттарға сүйенілгені негізделуі қажет;

• осы қатынасты реттейтін арнайы немесе ұқсас нормалардың жоқ екені дәлелденуі тиіс.

VIII. ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ СОТ ТӘЖІРИБЕСІ

ҚР Жоғарғы Сотының тәжірибесінде ұқсастық мына жағдайларда қолданылады:

• жаңа цифрлық активтерге байланысты дауларда;

• жеке тұлғалар арасындағы заңмен толық реттелмеген ауызша мәмілелерді тану кезінде;

• аралас шарттар бойынша дауларда (мысалы, қарыз элементтері бар жалдау шарты).

2023 жылғы Жоғарғы Соттың азаматтық істер бойынша сот практикасына шолуында құқық ұқсастығын қолдану сот шешімінің уәждемелік бөлігінде қолданылған қағидаттарды міндетті түрде көрсету қажет екені атап өтілген.

ҚОРЫТЫНДЫ

ҚР Азаматтық кодексінің 5-бабы азаматтық құқықтағы құқықтық реттеудің толықтығы мен икемділігін қамтамасыз ететін маңызды құрал болып табылады.

Ол:

• заңдылық пен әділдік арасындағы тепе-теңдікті сақтайды;

• құқықтық олқылықтарды жоюға мүмкіндік береді;

• жаңа экономикалық және әлеуметтік жағдайларда азаматтардың құқықтарын қорғауды қамтамасыз етеді.

Қазақстан Республикасының  

Президенті  

© 2012. Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Қазақстан Республикасының Заңнама және құқықтық ақпарат институты» ШЖҚ РМК  

 Конституция Заң Кодекс Норматив Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы