Кәмелетке толмағандарға тағайындалатын жаза түрлері

Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 81-бабына«Кәмелетке толмағандарға тағайындалатын жаза түрлері» атты құқықтық түсіндірме

1. Жалпы сипаттама

81-бап қылмыс жасаған кезде кәмелетке толмаған деп танылған тұлғаларға (ҚР ҚК-нің 80-бабына сәйкес 14 жастан 18 жасқа дейінгі) тағайындалуы мүмкін жаза түрлерінің толық тізбесін белгілейді.

Бұл норма қылмыстық құқықтың жасөспірімдерге қатысты ерекше гуманистік тәсілін жүзеге асырады. Сонымен қатар ол халықаралық стандарттарға, соның ішінде:

• **United Nations-тың Convention on the Rights of the Child құжатына;

• Beijing Rules (БҰҰ-ның кәмелетке толмағандарға қатысты сот төрелігін жүзеге асырудың минималды стандарттық ережелері) қағидаларына сәйкес келеді.

2. Жаза түрлерінің тізбесі және тармақтар бойынша талдау

1) Белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан айыру

• 1 жылдан 2 жылға дейінгі мерзімге тағайындалады.

• Көбіне белгілі бір қызметке тартылған жасөспірімдерге қолданылады (мысалы: жүргізуші, спортшы, нұсқаушы және т.б.).

• Мысал: автокөлік жүргізіп, ауыр зардаптарға әкелген жол-көлік оқиғасын жасаған жасөспірімге сот көлік құралын басқару құқығынан айыру жазасын тағайындауы мүмкін.

2) Айыппұл

• Тек дербес табысы немесе мүлкі болған жағдайда ғана тағайындалады.

• Мөлшері: 5-тен 100 айлық есептік көрсеткішке (АЕК) дейін.

• Ерекшелігі: сот айыппұлды өндіріп алу мүмкіндігін анықтауы тиіс, әйтпесе бұл жаза қолданылмайды.

3) Түзету жұмыстары

• Сондай-ақ табысы немесе жалақысы болған кезде ғана тағайындалады.

• Мөлшері: 5-тен 100 АЕК-ке дейін.

• Айыппұлдан айырмашылығы — түзету жұмыстары кезінде табысынан мемлекет пайдасына ай сайын ұстап қалу жүргізіледі (ҚР Қылмыстық-атқару кодексіне сәйкес).

4) Қоғамдық жұмыстар

• Ең гуманистік және жиі қолданылатын жаза түрі.

• Ұзақтығы: 10 сағаттан 75 сағатқа дейін.

• Оқу уақытынан бос кезде орындалады және мынадай шектеулер бар:

  • 16 жасқа дейін – күніне 2 сағаттан аспайды;

  • 16-дан 18 жасқа дейін – күніне 3 сағаттан аспайды.

• Практикада көбіне зорлық-зомбылықсыз жасалған қылмыстар үшін қолданылады (мысалы: ұсақ ұрлық, вандализм, бұзақылық).

5) Бас бостандығын шектеу

• Ең жоғары мерзімі: 2 жылға дейін.

• Сондай-ақ бас бостандығынан айыру жазасын қалған мерзімге ауыстыру ретінде де қолданылуы мүмкін.

• Бұл жаза кезінде пробациялық бақылау және белгілі бір тыйымдар қолданылады (мысалы: рұқсатсыз тұрғылықты жерден шықпау).

6) Бас бостандығынан айыру

• Ең қатаң жаза шарасы.

• Мерзімі:

  • әдетте 10 жылға дейін;

  • ауырлататын мән-жайлардағы адам өлтіру немесе терроризм жағдайында 12 жылға дейін.

• Бас бостандығынан айыру жазасын тағайындауға тыйым салынады, егер:

  • қылмыс онша ауыр емес немесе орташа ауырлықтағы болса;

  • және адам өліміне әкеп соқпаған болса.

• Жаза кәмелетке толмағандарға арналған орташа қауіпсіздік деңгейіндегі арнайы мекемелерде өтеледі (ҚР ҚАК).

3. Шектеулер және гуманизация

Кәмелетке толмағандарға жаза тағайындау келесі қағидаттарға негізделеді:

• әділеттілік;

• мақсаттылық;

• қоғамнан оқшаулаусыз түзету мүмкіндігі.

Сот міндетті түрде мынадай мән-жайларды ескереді:

• өмір сүру жағдайларын;

• психо-әлеуметтік даму деңгейін;

• қоғамнан оқшаулаусыз түзету мүмкіндігін;

• жазаның кейінгі әлеуметтік бейімделуге әсерін.

🔍 Constitutional Court of the Republic of Kazakhstan және Supreme Court of the Republic of Kazakhstan бірнеше рет атап өткендей, кәмелетке толмағандарға қатысты жаза репрессивтік емес, тәрбиелік және алдын алу сипатында болуы тиіс.

4. Халықаралық стандарттар

Convention on the Rights of the Child (37-бап):

• Бас бостандығынан айыру тек соңғы шара ретінде және мүмкіндігінше ең қысқа мерзімге қолданылуы тиіс.

Beijing Rules:

• Қамауға алуға балама шараларға басымдық беріледі;

• әлеуметтік оңалту шараларын қолдану ұсынылады.

5. Сот практикасы

Supreme Court of the Republic of Kazakhstan-тың 2021–2023 жылдардағы сот тәжірибесін жалпылау деректеріне сәйкес:

• кәмелетке толмағандардың шамамен 70%-ы бас бостандығынан айыруға байланысты емес жазаларға сотталған;

• судьялар жаза тағайындауда «ең аз зиян келтіру қағидатын» басшылыққа алады.

Практикадан мысал:

• Топтық бұзақылыққа қатысқан жасөспірімге сот 60 сағат қоғамдық жұмыс тағайындады, себебі келтірілген зиян аз болған және оның оң мінездемесі ескерілген.

6. Байланысты нормалар

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі:

• 80-бап – Кәмелетке толмағанның ұғымы

• 82-бап – Тәрбиелік ықпал етудің мәжбүрлеу шаралары

• 83–89-баптар – жазадан босату, шартты түрде мерзімінен бұрын босату және басқа ерекшеліктер

ҚР Қылмыстық-атқару кодексі:

• 79–85-баптар – кәмелетке толмағандардың жазаны өтеу тәртібі

Қазақстан Республикасының Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы кодексі:

• ата-аналардың, қорғаншылардың мәртебесін және тәрбиелік шараларды орындау міндеттерін айқындау кезінде қолданылады.

7. Қорытынды

ҚР ҚК-нің 81-бабы кәмелетке толмағандардың қылмыстық жауаптылығына ерекше құқықтық режим қалыптастырады. Мұнда жаза түрлері тұлғаның жасына, қылмыстың қауіптілік дәрежесіне және түзелу мүмкіндігіне қарай таңдалады.

Негізгі назар жазалауға емес, тәрбиелеуге бағытталған, бұл адам құқықтарының халықаралық стандарттарына және дамыған құқықтық жүйелердің тәжірибесіне сәйкес келеді. 

Назар аударыңыз!  

«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.  

Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.    

Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы  Заң компаниясы