Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 2-бабына түсініктеме. Қылмыстық кодекстің міндеттері
Осы Кодекстің міндеттері: адамның және азаматтың құқықтарын, бостандықтары мен заңды мүдделерін, меншікті, ұйымдардың құқықтары мен заңды мүдделерін, қоғамдық тәртіп пен қауіпсіздікті, қоршаған ортаны, Қазақстан Республикасының конституциялық құрылысын және аумақтық тұтастығын, қоғам мен мемлекеттің заңмен қорғалатын мүдделерін қоғамға қауіпті қол сұғушылықтардан қорғау, бейбітшілік пен адамзат қауіпсіздігін қорғау, сондай-ақ қылмыстық құқық бұзушылықтардың алдын алу болып табылады.
Осы міндеттерді жүзеге асыру үшін осы Кодекс қылмыстық жауаптылықтың негіздерін белгілейді, жеке адам, қоғам немесе мемлекет үшін қауіпті қандай іс-әрекеттердің қылмыстық құқық бұзушылықтар, яғни қылмыстар немесе қылмыстық теріс қылықтар болып табылатынын айқындайды, оларды жасағаны үшін жазалар мен қылмыстық-құқықтық ықпал етудің өзге де шараларын белгілейді.
Қылмыстық құқықтың міндеттерін нормативтік тұрғыдан бекіту қылмыстық құқық ғылымы мен құқық қолдану практикасының жетістігі болып табылады. Бұл құқық қолданушыға және азаматтарға қылмыстық заңның мақсатын түсінуге мүмкіндік береді, оның бастапқы тұжырымдамасының сақталуына ықпал етеді және мемлекеттің қылмыстық саясатын тұрақтандырады.
Түсіндіріліп отырған бапта қылмыстық заңнаманың негізгі міндеттері көрсетілген. Оларды шартты түрде қорғаушылық және алдын алу міндеттері деп бөлуге болады.
ҚР ҚК-нің қорғаушылық міндеті қылмыстық-құқықтық қорғау басымдықтарының орналасу тәртібі бойынша тұжырымдалған және ҚК Ерекше бөлімі тараларының құрылымын қалыптастырудың негізі болып табылады.
ҚР ҚК-де жалпыадамзаттық құндылықтардың басымдығы танылуына байланысты қылмыстық-құқықтық қорғаудың аса маңызды объектілері адамның және азаматтың құқықтары, бостандықтары мен заңды мүдделері болып табылады.
Қылмыстық-құқықтық әдебиетте ҚК-нің 2-бабының 1-бөлігінде және, тиісінше, ҚР ҚК Ерекше бөлімінің құрылымында қорғау объектілерін тізбелеу тәртібіне қатысты әртүрлі пікірлер айтылған.
Қылмыстық-құқықтық қорғау объектілерінің Қылмыстық кодексте қалыптасқан иерархиясы 1948 жылғы Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясында баяндалған адам құқықтары мен бостандықтарын басымдықпен қорғау туралы халықаралық талаптарға, сондай-ақ адамды, оның өмірін, құқықтары мен бостандықтарын ең жоғары құндылық деп тану жөніндегі конституциялық ережеге (ҚР Конституциясының 1-бабы) сәйкес келеді. Мәселен, жеке тұлғаны басымдықпен қорғаудың дәлелдері Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясының преамбуласында бекітілген: «Адамзат отбасының барлық мүшелеріне тән қадір-қасиетті және олардың тең әрі ажырамас құқықтарын тану бостандықтың, әділеттіліктің және жалпыға ортақ бейбітшіліктің негізі болып табылады».
Жоғарыда айтылғандарды ескере отырып, ҚК-нің 2-бабының 1-бөлігінде қорғау объектілерін баяндау тәртібін өзгертудің негізі жоқ. Сонымен бірге қылмыстық-құқықтық қорғау объектілерінің басымдықтарын қылмыстық заңнамаға міндеттер қою деңгейінде өзгерту өздігінен жеткіліксіз екенін атап өткен жөн. Бұл өзгерістің тиісті Ерекше бөлім тараларының орналасуынан ғана емес, қылмыстық-құқықтық нормалардың мазмұнынан да көрініс табуы маңызды.
ҚР Конституциясына сәйкес адамның құқықтары мен бостандықтары әркімге тумысынан тиесілі, абсолютті және ажыратылмайтын болып танылады, заңдар мен өзге де нормативтік құқықтық актілердің мазмұны мен қолданылуын айқындайды (Конституцияның 12-бабының 2-тармағы).
Адам мен азаматтың негізгі құқықтары мен бостандықтарының мазмұны ҚР Конституциясының 13–33-баптарында ашып көрсетілген. Оларға мыналар жатады: өмір сүру, бостандық және жеке басына қол сұғылмау құқығы; жеке өміріне, жеке және отбасылық құпиясына қол сұғылмау, өзінің ар-намысы мен қадір-қасиетін қорғау; хат жазысу, телефон арқылы сөйлесу, пошта, телеграф және өзге де хабарламалар құпиясы; тұрғын үйге қол сұғылмау; еркін жүріп-тұру және тұрғылықты жері мен болатын орнын таңдау; ар-ождан және діни сенім бостандығы; сөз бостандығы, ақпаратты заңды кез келген тәсілмен алу, беру, өндіру және тарату; жиналыстар, митингілер мен демонстрациялар, шерулер мен пикеттер өткізу; сайлау құқықтарын жүзеге асыру және референдумдарға қатысу. Аталған құқықтарды пайдалану басқа адамдардың құқықтары мен бостандықтарына қайшы келмеуге, конституциялық құрылыс пен қоғамдық имандылыққа қол сұқпауға тиіс (Конституцияның 12-бабының 5-тармағы).
2012 жылғы 6 қаңтардағы «Қазақстан Республикасының ұлттық қауіпсіздігі туралы» ҚР Заңының 1-бабының 8) тармақшасында ұлттық қауіпсіздік объектілерінің қатарына адам, оның өмірі, құқықтары мен бостандықтары; қоғам, оның материалдық және рухани құндылықтары; мемлекет, оның конституциялық құрылысы жатқызылған. Қылмыстық заңның адамның және азаматтың құқықтарын, бостандықтары мен заңды мүдделерін қорғаудағы рөлі оларды бұзуға құқықтық тыйымдар белгілеу және тиісті жазаларды айқындау арқылы көрінеді.
ҚР ҚК-де бекітілген келесі міндет – меншік құқығын қорғау. Конституцияның 6-бабының 1-тармағына сәйкес Қазақстан Республикасында мемлекеттік және жеке меншік танылады және бірдей қорғалады. Меншік міндет жүктейді: оны пайдалану қоғамдық игілікке де қызмет етуге тиіс. Меншік субъектілері мен объектілері, меншік құқығын жүзеге асырудың көлемі мен шектері, оларды қорғау кепілдіктері заңмен айқындалады (Конституцияның 6-бабының 2-тармағы).
АК-нің 191-бабының 2-тармағында: «Азаматтардың немесе заңды тұлғалардың меншігінде заңнамалық актілерге сәйкес азаматтарға немесе заңды тұлғаларға тиесілі бола алмайтын жекелеген мүлік түрлерін қоспағанда, кез келген мүлік болуы мүмкін» деп көрсетілген.
Қылмыстық заңнама да меншіктің осы түрлерін қорғауда айырмашылық жасамайды және ҚК-нің 6-тарауында меншікке қарсы қылмыстық құқық бұзушылықтар үшін жауаптылық көздейді.
Қылмыстық-құқықтық қорғаудың дербес объектісі ретінде ұйымдардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғау танылады. Қазақстан Республикасында жұмыс істеп тұрған және құрылатын ұйымдардың қызметі тұтастай қоғамның және әрбір адамның жеке қажеттіліктерінің әртүрлі түрлерін қанағаттандыруға бағытталған. Қылмыстық заңнама өз кезегінде ұйымдардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғай отырып, реттеушілік рөл атқарады, қоғам қажеттіліктерін қамтамасыз етуге және мемлекетті дамытуға ықпал етеді.
Қылмыстық заңнаманың маңызды міндеттерінің бірі – қоғамдық қауіпсіздік пен қоғамдық тәртіпті қорғау. «Қазақстан Республикасының ұлттық қауіпсіздігі туралы» ҚР Заңының 4-бабының 1) тармақшасына сәйкес қоғамдық қауіпсіздік деп қоғамның тұтастығы мен тұрақтылығы қамтамасыз етілетін, азаматтардың өмірін, денсаулығы мен әл-ауқатын, Қазақстан қоғамының рухани-адамгершілік құндылықтары мен әлеуметтік қамсыздандыру жүйесін нақты және ықтимал қауіп-қатерлерден қорғау жағдайы түсініледі.
Қылмыстық-құқықтық қорғау объектісі ретіндегі қоғамдық тәртіп – қоғамдық тыныштықты, қоғамдық имандылықтың сақталуын (оның ішінде азаматтардың қоғамдық орындарда заңға бағынатын және лайықты мінез-құлқын), көліктің, кәсіпорындардың, мекемелер мен ұйымдардың үздіксіз жұмыс істеуін қамтамасыз ететін қоғамдық қатынастардың жиынтығы. ҚР ҚК-де бұл міндет «Қоғамдық қауіпсіздікке және қоғамдық тәртіпке қарсы қылмыстық құқық бұзушылықтар» атты 10-тарауды енгізу арқылы шешілген.
Қылмыстық-құқықтық қорғаудың келесі объектісі – қоршаған орта. ҚР Конституциясының 31-бабына сәйкес мемлекет адамның өмірі мен денсаулығына қолайлы қоршаған ортаны қорғауды мақсат етеді. Ал Конституцияның 38-бабына сәйкес Қазақстан Республикасының азаматтары табиғатты сақтауға және табиғат байлықтарына ұқыпты қарауға міндетті.
Қоғам дамуының қазіргі кезеңінде өнеркәсіп қарқынды өсіп, тіршілікті қамтамасыз ету мақсатында табиғи ресурстар технологиялық мақсаттарда жаппай пайдаланылуда, бұл көбінесе экологиялық тепе-теңдіктің бұзылуына әкеліп, адамның болатын ортасының қолайсыз болуына себеп болады. Қылмыстық заң табиғи ресурстарды пайдаланудың неғұрлым қауіпсіз режимін осы салада белгілі бір шектеулер мен тыйымдар белгілеу арқылы қамтамасыз етуге арналған.
«Қазақстан Республикасының ұлттық қауіпсіздігі туралы» ҚР Заңының 4-бабының 6) тармақшасына сәйкес экологиялық қауіпсіздік – қоршаған ортаға антропогендік және табиғи әсерлер нәтижесінде туындайтын қауіп-қатерлерден адам мен азаматтың, қоғам мен мемлекеттің өмірлік маңызды мүдделері мен құқықтарының қорғалу жағдайы.
Қоршаған орта – өзара байланыстағы табиғи және жасанды объектілердің, оның ішінде атмосфералық ауаның, Жердің озон қабатының, жерүсті және жерасты суларының, жердің, жер қойнауының, жануарлар мен өсімдіктер дүниесінің, сондай-ақ климаттың жиынтығы.
Қолайлы қоршаған орта – жай-күйі экологиялық қауіпсіздік пен халық денсаулығын қорғауды, биоалуантүрлілікті сақтауды, ластанудың алдын алуды, экологиялық жүйелердің тұрақты жұмыс істеуін, табиғи ресурстарды молықтыру мен ұтымды пайдалануды қамтамасыз ететін қоршаған орта.
Қоршаған ортаны қорғау – қоршаған ортаны сақтау мен қалпына келтіруге, шаруашылық және өзге де қызметтің қоршаған ортаға теріс әсерін болғызбауға және оның зардаптарын жоюға бағытталған мемлекеттік және қоғамдық шаралар жүйесі.
Осы конституциялық құқықты қорғайтын құқықтық құралдардың қатарында ҚК-нің экологиялық қылмыстық құқық бұзушылықтар үшін жауаптылық көздейтін 13-тарауының нормалары да бар.
Конституциялық құрылыс пен аумақтық тұтастық ұғымдары қылмыстық-құқықтық қорғау объектілері ретінде ҚР Конституциясының «Жалпы ережелер» деп аталатын 1-бөлімінде айқындалған. Оның мазмұнына мыналар кіреді:
Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік билік нысанын бекіту (президенттік басқару нысанындағы унитарлық мемлекет);
Қазақстан Республикасындағы билік көзіне анықтама беру (халық);
егемендіктің қолданылу шегін айқындау (Қазақстан Республикасының бүкіл аумағы);
мемлекеттік билікті заң шығарушы, атқарушы және сот тармақтарына бөлу қағидаты;
Қазақстан Республикасының конституциялық құрылымының басқа да аспектілері мен қағидаттары.
«Қазақстан Республикасының ұлттық қауіпсіздігі туралы» ҚР Заңының 4-бабының 3) тармақшасына сәйкес саяси қауіпсіздік – азаматтардың, әлеуметтік топтардың құқықтары мен бостандықтарының сақталуы, олардың мүдделерінің теңгерімі, мемлекеттің тұрақтылығы, тұтастығы және қолайлы халықаралық жағдайы қамтамасыз етілетін, конституциялық құрылыс негіздерінің, мемлекеттік органдар жүйесі қызметінің және мемлекеттік басқару тәртібінің нақты және ықтимал қауіп-қатерлерден қорғалу жағдайы.
ҚР ҚК нормалары өз кезегінде Конституцияда бекітілген мемлекеттік құрылыстың негізгі ережелерін күшпен өзгертуге және осыған байланысты ҚР егемендігі мен мемлекеттік тұтастығына зиян келтіретін әрекеттерге тыйым салады (ҚК-нің 5-тарауы «Конституциялық құрылыс негіздеріне және мемлекет қауіпсіздігіне қарсы қылмыстық құқық бұзушылықтар»).
ҚР ҚК-нің бейбітшілік пен адамзат қауіпсіздігін қамтамасыз ету міндеті оның халықаралық-құқықтық маңызын көрсетеді. ҚК-нің «Бейбітшілік пен адамзат қауіпсіздігіне қарсы қылмыстар» атты 4-тарауында ҚР-ның қылмысқа қарсы халықаралық күреске қылмыстық-құқықтық құралдар арқылы қатысуын қамтамасыз ететін нормалар көзделген.
Қылмыстық құқық ғылымында бүкіл адамзаттың бейбітшілігі мен қауіпсіздігін қорғау ұлттық заңның міндеті бола алмайды деген пікір айтылған. Бұл мәні бойынша (мұндай мүмкіндіктер жоқ) да, формальды тұрғыдан да (БҰҰ мен оның мамандандырылған ұйымдарының юрисдикциясы мен салмағына қарамастан, жетекші мемлекеттің үлесін иемдену) мүмкін емес деп есептелген. Біздің ойымызша, бейбітшілік пен адамзат қауіпсіздігін қамтамасыз ету – Жер бетінде өмір сүретін барлық адамдардың ісі. Алайда Қазақстан Республикасының аумағында бейбітшілік пен қауіпсіздікті қазақстандық қылмыстық заңнама арқылы қорғауға болады және қорғау қажет. Заң шығарушы бейбітшілік пен қауіпсіздікті қылмыстық заңнаманың дербес міндеті ретінде ҚК-ге енгізу арқылы дұрыс шешім қабылдады.
Сонымен бірге қылмыстық заңнама құқықтық жүйенің бір бөлігі ретінде бағдарламалық құжаттарда көзделген барлық мүмкін әдістермен іске асырылады.
ҚР ҚК алдында тұрған маңызды міндеттердің бірі – қылмыстық құқық бұзушылықтардың алдын алу, ол екі бағыт бойынша жүзеге асырылады: жалпы және жеке превенция. Олардың бекітілуі ұзаққа созылған ғылыми пікірталастың нәтижесі болды. Қазақ КСР ҚК-де қылмыстардың алдын алу міндеті қылмыстық заңмен тек жазаға ғана жүктелген болатын. Мұндай шешім қылмыстың алдын алудың қылмыспен күрестегі шынайы орнын және қылмыстық заңның рөлін көрсетпеді. Заң шығарушы бұл олқылықты 1997 жылғы ҚР ҚК-де де, 2014 жылғы ҚР ҚК-де де қылмыстардың (қылмыстық құқық бұзушылықтардың) алдын алуды ҚР ҚК-нің дербес міндеті ретінде көрсету арқылы негізді түрде түзетті.
Қылмыстық құқық бұзушылықтардың алдын алу міндеті ҚК-нің Жалпы және Ерекше бөліктерінің нормативтік нұсқамаларында қамтылған. Жалпы бөлімде алдын алу әсері қылмыстық құқық бұзушылық жасаудан өз еркімен бас тарту туралы (ҚК-нің 26-бабы); іс-әрекеттің қылмыстылығын жоққа шығаратын мән-жайлар туралы (ҚК-нің 32–38-баптары); қылмыстық жауаптылықтан босатудың негізі ретінде шын өкіну туралы (ҚК-нің 65-бабы); тәрбиелік ықпалы бар мәжбүрлеу шараларының алдын алу мақсатындағы тағайындалуы туралы (ҚК-нің 84-бабы) және т.б. ережелерде көрініс тапқан. Қылмыстық заңның Ерекше бөлімінде профилактикалық жүктемені әрбір жасалған қылмыстық құқық бұзушылыққа қылмыстық-құқықтық ден қоюдың бұлтартпастығы идеясын іске асыру көтереді.
Жалпы превенция қылмыстық әрекеттер жасауға бейім субъектілердің санасы мен мінез-құлқына ықпал ету, сондай-ақ құқыққа сай мінез-құлықты ынталандыратын нормаларды белгілеу арқылы қол жеткізіледі.
Жеке превенция қоғамға қауіпті әрекет жасаған адамға ҚР ҚК-де көзделген жазаны немесе қылмыстық-құқықтық ықпал етудің өзге де шараларын қолдану арқылы жүзеге асырылады.
Қылмыстық заңнама қылмыстық құқық бұзушылықтармен күрестің стратегиялық бағыттары, жолдары мен құралдары туралы негізгі идеялар мен ережелердің белгілі бір жиынтығын іске асыруға арналған, олар мемлекеттің қылмыстық саясатын құрайды. Қылмыстық саясаттың түпкі мақсаты – әртүрлі әдістермен қылмыстық құқық бұзушылықтарға барынша бақылау орнатуды қамтамасыз ету. Ол үшін құқық қорғау органдарының алдына қазіргі уақытта басым болып табылатын міндеттер қойылады, құқық қорғау және сот жүйелері қызметін оңтайландыру мақсатында реформаланады және т.б.
Қылмыстық саясатты іске асыру сонымен қатар нормативтік актілерді жою, өзгерту немесе жаңаларын қабылдау арқылы жүзеге асырылады. Заңдар үнемі жетілдіріліп, қылмыстық құқық бұзушылықтармен күрес жөніндегі әртүрлі тұжырымдамалар мен бағдарламалар қабылданады.
Түсіндіріліп отырған баптың 2-бөлігінде міндеттерді іске асыру тәсілдері көзделген. Оларға мыналар жатады: 1) қылмыстық жауаптылықтың негіздері мен шектерін белгілеу (4-бап); 2) жеке адам, қоғам немесе мемлекет үшін қауіпті қандай іс-әрекеттердің «қылмыстық құқық бұзушылықтар» санатына жататынын айқындау (10-бап); 3) жаза түрлері мен қылмыстық-құқықтық ықпал етудің өзге де шараларын айқындау (40–51, 81, 84, 91–98-баптар).
Тағы бір маңызды мәселеге тоқталған жөн. ҚР ҚК-де тәрбиелік міндет бекітілмеген. ТМД құқықтық кеңістігінде Беларусь және Өзбекстан заң шығарушылары тәрбиелік міндеттерді нормативтік деңгейде өздеріне міндет етіп қойған (Беларусь Республикасы ҚК-нің 2-бабы, Өзбекстан Республикасы ҚК-нің 2-бабы).
Қылмыстық құқық теориясында қылмыстық құқықтың тәрбиелік функциясының бар екендігіне ешкім күмән келтірмейді. Қоғамдық қауіпті қол сұғушылықтардан әлеуметтік құндылықтарды қорғауға арналған қылмыстық құқық этикалық бастамамен тығыз байланысты, өйткені ол бастапқыдан-ақ әділеттілік пен тиістілік туралы жалпыадамзаттық түсініктерді қамтиды.
Тәрбиелік ықпал үш негізгі бағыт бойынша жүзеге асырылады: қылмыстық құқық бұзушылық жасап қойған адамдарға қатысты; қылмыстық құқық бұзушылықтар жасауға әлеуетті түрде бейім адамдарға қатысты; қоғамдық қатынастардың субъектілері ретіндегі барлық азаматтарға қатысты.
Қылмыстық жазаның тәрбиелік әлеуетін жандандыру қажеттігін XVIII ғасырдағы итальяндық ағартушы және криминологияның классикалық мектебінің өкілі Чезаре Беккариа да негіздеген. Ол былай деп көрсеткен: «Қылмыстармен мөлшерлес болуын сақтай отырып, адамдардың жан дүниесіне барынша күшті әрі ұзақ әсер ететін және қылмыскердің денесіне барынша аз азап келтіретін жазаларды ғана қолдану керек».
Болашақта қылмыстық құқықтың профилактикалық және тәрбиелік функциялары арта түседі деп пайымдауға болады.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме авторы – Исидор Шамилұлы Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Жолдаулар
