Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 3-бабына. Осы Кодексте қамтылған кейбір ұғымдарды түсіндіруге қатысты түсініктеме

«Құқықтық актілер туралы» 2016 жылғы 6 сәуірдегі Қазақстан Республикасы Заңының 23-бабының 7-тармағына сәйкес, нормативтік құқықтық актіде пайдаланылатын терминдер мен анықтамаларды нақтылау қажет болған жағдайда, онда олардың мағынасын түсіндіретін бап (тармақ) орналастырылады. Қазақ тіліндегі нормативтік құқықтық актідегі терминдер мен анықтамалар әліпби тәртібімен орналасады. Орыс тіліндегі нормативтік құқықтық актідегі терминдер мен анықтамалар олардың қазақ тіліндегі баяндалу тәртібіне сәйкес келуге тиіс. Бұл ретте Қылмыстық кодексте пайдаланылатын терминдер мен анықтамалар біртектес қоғамдық қатынастарды реттейтін жоғары тұрған нормативтік құқықтық актіде (яғни Конституцияда, Конституцияға өзгерістер мен толықтырулар енгізетін заңдарда, конституциялық заңдарда) қолданылатын терминдер мен анықтамаларға сәйкес келуге тиіс.

Мұндай тәсілдің әдіснамалық құндылығы қылмыстық заңның ұғымдық-категориялық аппаратына тұтастық пен аяқталған сипат беру болып табылады, өйткені түсіндіріліп отырған бапта келтірілген анықтамалар қылмыстық заңнаманың барлық нормалары үшін бірдей мәнге ие. Ғылым мен практиканың дамуын ескере отырып, бұл ұғымдық-категориялық аппарат толықтырылып, түзетілуі мүмкін.

1959 жылғы 22 шілдедегі Қазақ КСР Қылмыстық кодексінде және 1997 жылғы 16 шілдедегі Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінде мұндай бап болмаған. Бұрын қолданыста болған кодекстерде терминдер мен анықтамалар, сондай-ақ жекелеген нұсқаулар оларды баптың диспозициясының өзінде түсіндіру құқық нормасының мағынасына нұқсан келтіруі мүмкін болғандықтан, орынсыз деп танылған жағдайларда баптарға ескертпелер түрінде баяндалатын.

Сонымен бірге заң шығарушының бұл тәсілді әрдайым ұстана бермейтінін атап өткен жөн. Қылмыстық құқықтың барынша жалпы және іргелі ұғымдарына жеке баптар арналған. Мәселен, қылмыстық теріс қылық пен қылмыс, кінә, жаза сияқты санаттар қылмыстық заңның тиісті бөлімдерінде өздерінің елеулі белгілері бойынша ашып көрсетілген.

Заң шығарушы сондай-ақ Ерекше бөлімнің жекелеген баптарының диспозицияларында қылмыстық құқық бұзушылық құрамының барлық белгілерін көрсетумен қатар, олардың жиынтығын білдіретін терминді де келтіреді. Мысалы, «адам өлтіру — басқа адамға құқыққа қарсы қасақана қаза келтіру», «ұрлық — бөтеннің мүлкін жасырын жымқыру», «тонаушылық — ұрыс даласында өлгендер мен жараланғандардың жанындағы заттарды ұрлау». Мұндай тәсіл орынды, өйткені қылмыстық құқық бұзушылық құрамының белгілерін егжей-тегжейлі ашып көрсету диспозицияны түсінуді жеңілдетеді.

Сондай-ақ қылмыстық заңда қолданылатын ұғымдарды түсіндіретін бірыңғай норманың кейбір кемшіліктерін де атап өткен жөн. Ең алдымен, бұл Қылмыстық кодексте іс жүзінде қолданылатын терминдердің толық қамтылмауы. Мысалы, 3-бапта құқықтық нормаларды дұрыс түсіну және қолдану мақсатында заңдық анықтаманы қажет ететін мынадай арнайы ұғымдар түсіндірілмеген:

• қылмыстық заңда кеңінен қолданылатын «ұйым» ұғымы («азаматтардың, ұйымдардың құқықтары мен заңды мүдделері»; «ұйымға немесе мемлекетке келтірілген залал»; «азаматтарға немесе ұйымдарға шабуыл жасау» және т.б.);
• Қылмыстық кодексте жаппай тәртіпсіздіктер үшін жауаптылық жеке бапта көзделгеніне қарамастан, қылмыстық заңда нақты анықтамасы жоқ «жаппай тәртіпсіздіктер» ұғымы; бұл жаппай тәртіпсіздіктерді бұзақылықтан ажыратуға, ең алдымен, жаппай сипаттың сандық өлшемінің болмауына байланысты мүмкіндік бермейді;
• «сатып алу», «өткізу», «сақтау», «алып жүру», «тасымалдау», «жөнелту» ұғымдары (қылмыстық құқық бұзушылықтардың бірқатар әртекті құрамдарына тән ұғымдар, алайда олардың анықтамасы Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының бір ғана нормативтік қаулысында берілген және қылмыстық құқық бұзушылықтардың бір ғана түріне қатысты).

Келтірілген мысалдар қылмыстық-құқықтық қатынастарды реттеу тұрғысынан маңызды, бірақ Қылмыстық кодекстің 3-бабында ескерілмеген ұғымдық аппараттың аз ғана бөлігін құрайды.

Біздің ойымызша, Қылмыстық кодекстің 3-бабының келесі бір кемшілігі — қылмыстық заңнама үшін әдеттегі емес норманың көлемділігі: ол 42 тармақтан тұрады; оның үстіне, қазіргі үрдістерге қарағанда, бұл норманың көлемі алдағы уақытта да ұлғая бермек. Осыған байланысты қылмыстық заңда мұндай әдеттен тыс көлемді норманың болуы қаншалықты қолайлы әрі орынды деген сұрақ туындайды.

Тағы бір маңызды мәселе — қылмыстық заңда қолданылатын кейбір анықтамалар Қылмыстық кодекстің 3-бабында түсіндірілсе, басқа да сабақтас (біртектес) анықтамалар Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік қаулыларында түсіндіріледі. Мысалы, ҚК-нің 128-бабында қолданылатын «пайдалану» ұғымы Кодекстің 3-бабында түсіндіріледі, ал ҚК-нің 128-бабында қолданылатын басқа да арнайы ұғымдар («сатып алу-сату», «өзге мәмілелер жасау», «азғырып көндіру», «жасыру» және т.б.) Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2012 жылғы 29 желтоқсандағы «Адам саудасы үшін жауаптылықты белгілейтін заңнаманы қолдану практикасы туралы» нормативтік қаулысында түсіндіріледі. Сыбайлас жемқорлық қылмыстары туралы баптарда қолданылатын терминдерді түсіндіру жағдайы да осыған ұқсас. Мәселен, «лауазымды адам» ұғымы ҚК-нің 3-бабында ашып көрсетілген, ал сонымен сабақтас «шет мемлекеттің лауазымды адамы», «халықаралық ұйымның лауазымды адамы» ұғымдары Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2015 жылғы 27 қарашадағы «Кейбір сыбайлас жемқорлық қылмыстарды қарау практикасы туралы» нормативтік қаулысында түсіндіріледі. Бұл Қылмыстық кодексте қолданылатын ұғымдарды түсіндіру кезінде нормативтік құқықтық актілер арасындағы бәсекелестік пен басымдық мәселелерінің реттелмегенін көрсетеді.

3-баптың тағы бір кемшілігі деп салалық сипатқа жатпайтын, яғни көбінесе құқықтың басқа салаларына тән және басқа (салалық) нормативтік құқықтық актілерде бекітілген ұғымдардың түсіндірілуін санаймыз. Мұндай ұғымдарға, мысалы, «лауазымды адам» (2015 жылғы 23 қарашадағы «Қазақстан Республикасының мемлекеттік қызметі туралы» Қазақстан Республикасының Заңында түсіндіріледі), «әкімшілік-шаруашылық функциялар» және «ұйымдық-өкімдік функциялар» (2015 жылғы 18 қарашадағы «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы» Қазақстан Республикасының Заңында түсіндіріледі) және басқалары жатады. ҚК-нің 3-бабының бұл ерекшелігі проблемаға айналуы мүмкін, өйткені белгілі бір терминнің түсіндірмесін қайталайтын (дублирлейтін) нормативтік құқықтық актінің заңдық күші тең болады, ал оның анықтамасы 3-бапта бекітілген анықтамадан мағынасы мен мазмұны жағынан ерекшеленуі мүмкін. Бұдан басқа, бір ұғымның екі рет түсіндірілуінің өзі заң техникасының қағидаттары мен негіздеріне сәйкес келмейді.

ҚК-нің 3-бабына байланысты аталған проблемалық мәселелер шешуді және реттеуді қажет етеді.

Енді ҚК-нің 3-бабы тармақтарының мазмұндық жағын қарастырайық.

1. Адамды пайдалану — кінәлі адамның мәжбүрлі еңбекті, яғни адамнан зорлық-зомбылық қолдану немесе оны қолдану қатерін төндіру арқылы талап етілетін, өзі өз қызметтерін ерікті түрде ұсынбаған кез келген жұмысты немесе қызметті орындау үшін пайдалануын, Қазақстан Республикасының заңдарында көзделген жағдайларды қоспағанда;

кінәлі адамның басқа адамның жезөкшелікпен айналысуын немесе ол көрсететін өзге де қызметтерді алынған кірісті иемдену мақсатында пайдалануын, сондай-ақ кінәлі адамның осы мақсатты көздемей-ақ адамды сексуалдық сипаттағы қызметтер көрсетуге мәжбүрлеуін;

адамды қайыршылықпен айналысуға, яғни басқа адамдардан ақша және (немесе) өзге де мүлік сұраумен байланысты қоғамға жат әрекет жасауға мәжбүрлеуін;

кінәлінің өзіне және (немесе) басқа адамға жұмыстарды және (немесе) қызметтерді орындаудан өзіне байланысты емес себептер бойынша бас тарта алмайтын адамға қатысты меншік иесінің өкілеттіктерін жүзеге асыруымен байланысты өзге де әрекеттерді білдіреді.

Қарастырылып отырған термин ҚК-нің 125-бабының «Адамды ұрлау», 126-бабының «Бас бостандығынан заңсыз айыру» баптарында ерекше саралаушы белгі ретінде, сондай-ақ ҚК-нің 128-бабының 1-бөлігінің «Адам саудасы» және 135-бабының 1-бөлігінің «Кәмелетке толмағандар саудасы» баптарында объективтік жақтың конструктивтік белгісі ретінде қолданылады.

ҚК-нің 128-бабының 1-бөлігінде және 135-бабының 1-бөлігінде адамды пайдалану объективтік жақтың пайдалану актісі түріндегі белгісі, сондай-ақ басқа да әрекеттердің пайдалануға нақты бағытталуы түріндегі белгісі ретінде көрініс табады. 125-баптың 3-бөлігінің 2) тармағында және 126-баптың 3-бөлігінің 2) тармағында пайдалану қылмыстық құқық бұзушылықтың субъективтік жағын, атап айтқанда, қасақаналықтың элементі болып табылатын мақсатты сипаттайды.

Адамды пайдалану — адам еңбегін немесе оның пайдалы қасиеттері мен ерекшеліктерін пайдаланудан пайда табу. «Адамды пайдалану» ұғымының айқындаушы белгісі — адамды мәжбүрлеу арқылы оны пайдаланушы үшін пайдалы әрекеттер жасауға мәжбүрлеу жолымен меншік объектісі ретінде пайдалану (көбінесе адамды пайдалану оның тәуелді жағдайын қолдану арқылы жүзеге асырылады).

Адамды пайдаланудың кең таралған түрлері — еңбек және сексуалдық пайдалану. Еңбек пайдалану пайдаланылатын адамды әртүрлі жұмыстарды орындауға мәжбүрлеу және осыдан пайда немесе өзге сипаттағы игіліктерді толықтай немесе ішінара пайдаланушының пайдасына алу арқылы көрініс табады. Сексуалдық пайдалану жезөкшелікпен айналысуға немесе жезөкшелікпен байланысты емес сексуалдық сипаттағы өзге де қызметтерді (мысалы, эротикалық массаж қызметтерін) көрсетуге мәжбүрлеу арқылы көрініс табады.

Халықаралық құқықтық құжаттарда «адамды пайдалану» терминінің орнына «құлдық» термині қолданылатынын атап өткен жөн. Адамды құлдықта немесе кіріптарлық жағдайында ұстауға тыйым салу, құлдық пен құл саудасының барлық түрлеріне тыйым салу 1948 жылғы 10 желтоқсандағы БҰҰ Бас Ассамблеясының 217 А (III) қарарымен қабылданған Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясының 4-бабында қамтылған. Осындай тыйым 1966 жылғы 16 желтоқсандағы Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактінің 8-бабында да қайталанған. Қазақстан бұл пактіні 2005 жылғы 28 қарашадағы заңмен ратификациялаған.

Құлдықтың анықтамасы Қазақстан Республикасы 2008 жылғы 5 ақпандағы заңмен ратификациялаған 1926 жылғы 25 қыркүйектегі Құлдық туралы конвенцияда берілген. Оған сәйкес, құлдық — адамға қатысты меншік құқығының атрибуттары немесе олардың кейбірі жүзеге асырылатын жағдай немесе жай-күй.

Көрсетілген құжаттарда құлдық деп адамның заңдық, заңды жағдайы, яғни оның жеке бас бостандығының ресми түрде мойындалмауы түсініледі. Аталған халықаралық актілер дәл заңды құлдыққа тыйым салуға, осы институтты жоймаған жекелеген мемлекеттердің саясатын айыптауға бағытталған.

Қазіргі уақытта қазіргі әлемде құлдықтың өзі жойылған, бұл «құлдық» терминін архаизм (ескірген ұғым) деп санауға мүмкіндік береді.

Қазақстан Республикасы 2008 жылғы 5 ақпандағы заңмен ратификациялаған 1956 жылғы 7 қыркүйектегі Құлдықты, құл саудасын және құлдыққа ұқсас институттар мен әдет-ғұрыптарды жою туралы қосымша конвенцияда құлдыққа ұқсас институттар мен әдет-ғұрыптар тізбеленген. Оларға: борыштық кіріптарлық, басыбайлылық жағдайы, әйел мен баланың отбасындағы кіріптарлық жағдайы жатады.

Борыштық кіріптарлық — борышкердің қарызды қамтамасыз ету үшін өзінің жеке еңбегін немесе өзіне тәуелді адамның еңбегін кепілге беруі салдарынан туындайтын жағдай немесе жай-күй, бұл ретте орындалатын жұмыстың тиісті түрде айқындалатын құны қарызды өтеуге есептелмейді не осы жұмыстың ұзақтығы шектелмейді және оның сипаты айқындалмайды.

Басыбайлылық жағдайы — жерді пайдалану кезінде пайдаланушы заң, әдет-ғұрып немесе келісім бойынша басқа адамға тиесілі жерде тұруға және жұмыс істеуге, сондай-ақ осындай басқа адам үшін белгілі бір жұмысты сыйақы үшін немесе онсыз орындауға міндетті болатын және өзінің осы жағдайын өзгерте алмайтын жер пайдалану түрі.

Әйелдің отбасындағы кіріптарлық жағдайы — мынадай кез келген институт немесе әдет-ғұрып: 1) әйелді оның ата-анасы, қамқоршысы, отбасы немесе кез келген басқа адам не адамдар тобы оның келісімінсіз, ақша немесе заттай сыйақы үшін тұрмысқа беруге уәде етеді немесе тұрмысқа береді; 2) әйелдің күйеуі, оның отбасы немесе руы оны сыйақы үшін немесе өзге де жолмен басқа адамға беру құқығына ие болады; 3) күйеуі қайтыс болған жағдайда әйел мұрагерлік тәртіппен басқа адамға беріледі.

Баланың отбасындағы кіріптарлық жағдайы — он сегіз жасқа толмаған баланы немесе жасөспірімді ата-анасының біреуі немесе екеуі де не оның қамқоршысы сыйақы үшін немесе онсыз осы баланы немесе жасөспірімді не оның еңбегін пайдалану мақсатында басқа адамға беретін кез келген институт немесе әдет-ғұрып.

Бұл ретте Халықаралық пактінің мағынасы бойынша мәжбүрлі немесе міндетті еңбекке сот үкімі немесе өкімі бойынша орындалатын жұмыс немесе қызмет, сондай-ақ әскери қызмет туралы заңдарда, төтенше жағдай туралы заңдарда және жалпы азаматтық міндеттерді белгілейтін өзге де заңдарда көзделген жұмыс немесе қызмет кірмейді.

2. Елеулі залал және елеулі мөлшер — баптарда: 198 және 199 — зияткерлік меншік объектілерін пайдалану құқықтарының мөлшері немесе құны не авторлық құқық және (немесе) сабақтас құқықтар объектілерінің даналарының немесе өнертабыстар, пайдалы модельдер, өнеркәсіптік үлгілер, селекциялық жетістіктер немесе интегралдық микросхемалар топологиялары қамтылған тауарлардың құны айлық есептік көрсеткіштен екі жүз есе асатын мөлшерде; 202, 269-1 — айлық есептік көрсеткіштен екі жүз есе асатын сомада келтірілген залал; 214 — құны екі мың айлық есептік көрсеткіштен асатын тауарлардың саны; 233 — айлық есептік көрсеткіштен бір мың есе асатын сомада келтірілген залал; 325, 326, 328, 335, 337, 340 және 342 — экологиялық залалды жоюға немесе табиғи ресурстардың тұтынушылық қасиеттерін қалпына келтіруге қажетті шығындардың құндық көрінісі, мөлшері жүз айлық есептік көрсеткіштен асатын; өзге баптарда — айлық есептік көрсеткіштен екі жүз есе асатын сомадағы залал мөлшері; 366 және 367 — елу айлық есептік көрсеткіштен үш мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі ақша сомасы, бағалы қағаздардың, өзге мүліктің немесе мүліктік сипаттағы пайданың құны.

Елеулі залал және елеулі мөлшер қылмыстық құқық бұзушылықтардың негізгі құрамдарының конструктивтік белгілері немесе сараланған құрамдардың саралаушы (яғни ауырлататын) белгілері болып табылады.

Қылмыстық-құқықтық мағынадағы залал — заңмен қорғалатын игіліктерге келтірілген зиян. Залал әрекеттің қоғамға қауіпті зардаптарын сипаттайды. Түсіндіріліп отырған анықтамада залал құндық бағалаумен — айлық есептік көрсеткіштермен есептелетіндіктен, қылмыстық заңда залал туралы кез келген ескертуді материалдық залал деп түсіну қажет. Залал құндық бағалауға жататын жоғалтулар, шығындар, залал түрінде көрініс табады. Қылмыстық кодексте елеулі залал мөлшерін айқындау үшін дене және моральдық залалдың маңызы жоқ.

Елеулі залал келтіру «елеулі зиян» ұғымымен де қамтылады (ҚК-нің 3-бабының 14) тармағы). Бұл елеулі залал келтіру аталған белгі Ерекше бөлімнің қылмыстық заң бабында тікелей көрсетілген қылмыстық құқық бұзушылық құрамдарында ғана емес, сонымен қатар азаматтардың, ұйымдардың, қоғам мен мемлекеттің құқықтары мен заңды мүдделеріне елеулі зиян келтіру қоғамдық қауіпті зардап ретінде көзделген жағдайларда да конструктивтік немесе саралаушы белгі ретінде көрініс табуы мүмкін екенін білдіреді.

Қылмыстық-құқықтық мағынадағы мөлшер — белгілі бір материалдық объектілер санының жиынтық құны, әдетте, қылмыстық құқық бұзушылықтың нысанасына айналған біртекті объектілердің құны. Мөлшер қылмыстық әрекетті (іс-әрекетті, әрекетсіздікті) сандық жағынан сипаттайтын белгі болып табылады. Әдетте, қылмыстық заңнамадағы «мөлшер» ұғымы әрекетті жасау нәтижесінде алынған қылмыстық пайданы (қылмыстық кірісті) білдіреді.

«Елеулі залал» ұғымынан айырмашылығы, әрекетті елеулі мөлшерде жасау «елеулі зиян» ұғымымен қамтылмайды (ҚК-нің 3-бабының 14) тармағы). Бұл әрекетті елеулі мөлшерде жасау конструктивтік немесе саралаушы белгі ретінде тек осы белгі ҚК-нің Ерекше бөлімінің бабында тікелей көрсетілген қылмыстық құқық бұзушылық құрамдарында ғана көрініс табуы мүмкін екенін білдіреді.

«Залал келтіру» және «әрекетті белгілі бір мөлшерде жасау» ұғымдарының арасындағы қағидаттық айырмашылықтарды түсіну маңызды. Бұл ретте әрекетті елеулі мөлшерде жасау елеулі материалдық залал келтірумен байланысты болуы мүмкін екенін атап өткен жөн (мысалы, салық берешегі және т.б. арқылы). Сондықтан бірқатар жағдайларда әрекетті аса ірі мөлшерде жасау бір мезгілде елеулі залал келтіруге әкеп соғады.

Қылмыстық заң залалдың үш түрін (елеулі, ірі және аса ірі) және мөлшердің төрт түрін (елеусіз, елеулі, ірі және аса ірі) ажыратады.

Елеулі залал және елеулі мөлшер ҚК-нің мынадай баптарында көрсетілген:

Қазақстан Республикасының 2008 жылғы 4 желтоқсандағы Бюджет кодексінің 71-бабында республикалық бюджет туралы заң жобасын әзірлеуге қойылатын талаптар айқындалған. Осы баптың 3-тармағына сәйкес, республикалық бюджет туралы заң жобасының мәтінінде кезекті қаржы жылына арналған айлық есептік көрсеткіштің мөлшері қамтылуға тиіс.

Елеулі залалды немесе елеулі мөлшерді анықтау үшін қылмыстық құқық бұзушылық жасалған жылы 1 қаңтардан бастап немесе сол жылдың өзге айынан бастап белгіленген республикалық бюджет туралы заңда көзделген айлық есептік көрсеткіштің мөлшері қолданылады.

2014 жылғы Қылмыстық кодекс қабылданған кезде Ерекше бөлімнің елеулі залал (немесе елеулі мөлшер) саралаушы белгі ретінде көрсетілген барлық баптары түсіндіріліп отырған тармақта тізбеленген болатын.

ҚК-нің Ерекше бөлімінің түсіндіріліп отырған тармақта көрсетілмеген баптарында елеулі залал айлық есептік көрсеткіштен жүз есе асатын сомадағы залал мөлшері ретінде айқындалады.

Елеулі залал «елеулі зиян» ұғымының анықтамасында көрсетілген (ҚК-нің 3-бабының 14) тармағы), яғни елеулі залал келтіру елеулі зиян деп танылатын зиянды зардаптардың бірі болып табылады. Сондықтан Ерекше бөлімнің саралаушы белгі ретінде «елеулі залал» көрсетілмеген, бірақ елеулі зиян келтіру туралы айтылатын баптарында соңғысын жекелеген жағдайларда айлық есептік көрсеткіштен жүз есе асатын сомадағы залал мөлшері деп түсіну қажет.

«Айлық есептік көрсеткіш» термині заңнамада алғаш рет 1995 жылғы 21 желтоқсанда Қазақстан Республикасының Президенті қол қойған «1996 жылға арналған республикалық бюджет туралы» заң күші бар Жарлықтан бастап қолданыла бастады.

1996 жылдың I тоқсанында айлық есептік көрсеткіш 320 теңгені, II тоқсанында — 380 теңгені, III тоқсанында — 460 теңгені, IV тоқсанында — 530 теңгені құрады. 1997 жылғы 1 қаңтардан бастап АЕК 550 теңгені, 1 сәуірден бастап — 565 теңгені, 1 шілдеден бастап — 585 теңгені, 1 қазаннан бастап — 620 теңгені құрады. 1998 жылғы 1 қаңтардан бастап АЕК 630 теңгені, 1 сәуірден бастап — 640 теңгені, 1 шілдеден бастап — 650 теңгені, 1 қазаннан бастап — 660 теңгені құрады. 1999 жылғы 1 қаңтардан бастап АЕК 660 теңгені, 1 сәуірден бастап — 715 теңгені, 1 қазаннан бастап — 725 теңгені құрады. 2000 жылғы 1 қаңтардан бастап АЕК 725 теңге болып белгіленді, 2001 жылғы 1 қаңтардан бастап — 775 теңге, 2002 жылғы 1 қаңтардан бастап — 823 теңге, 2003 жылғы 1 қаңтардан бастап — 872 теңге, 2004 жылғы 1 қаңтардан бастап — 919 теңге, 2005 жылғы 1 қаңтардан бастап — 971 теңге, 2006 жылғы 1 қаңтардан бастап — 1 030 теңге, 2007 жылғы 1 қаңтардан бастап — 1 092 теңге, 2008 жылғы 1 қаңтардан бастап — 1 168 теңге, 2009 жылғы 1 қаңтардан бастап — 1 273 теңге, 2009 жылғы 1 шілдеден бастап — 1 296 теңге, 2010 жылғы 1 қаңтардан бастап — 1 413 теңге, 2011 жылғы 1 қаңтардан бастап — 1 512 теңге, 2012 жылғы 1 қаңтардан бастап — 1 618 теңге, 2013 жылғы 1 қаңтардан бастап — 1 731 теңге, 2014 жылғы 1 қаңтардан бастап — 1 852 теңге, 2015 жылғы 1 қаңтардан бастап — 1 982 теңге, 2016 жылғы 1 қаңтардан бастап — 2 121 теңге, 2017 жылғы 1 қаңтардан бастап — 2 269 теңге, 2018 жылғы 1 қаңтардан бастап — 2 405 теңге, 2019 жылғы 1 қаңтардан бастап — 2 525 теңге, 2020 жылғы 1 қаңтардан бастап — 2 651 теңге, 2021 жылғы 1 қаңтардан бастап — 2 917 теңге болды.

2016 жылғы 8 сәуірдегі «Арбитраж мәселелері бойынша Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасының Заңымен ҚК-нің 218-бабының ережелерін ҚК-нің 3-бабының 2) тармағының мазмұнынан алып тастау жөнінде түзетулер енгізілді (ҚК-нің 218-бабының 1-бөлігінде көзделген «Қылмыстық жолмен алынған ақшаны және (немесе) өзге мүлікті заңдастыру (жылыстату)» қылмыстық құқық бұзушылықтың негізгі құрамының белгілері қатарынан елеулі мөлшердің алып тасталуына байланысты).

2018 жылғы 12 шілдедегі «Қылмыстық, қылмыстық-процестік заңнаманы және құқық қорғау және арнаулы мемлекеттік органдардың қызметін жетілдіру мәселелері бойынша Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасының Заңымен ҚК-нің 3-бабының 2) тармағында көзделген қылмыстық құқық бұзушылық құрамдарының басым көпшілігі бойынша елеулі залал мен елеулі мөлшердің шекті мәндері екі есе ұлғайтылды. Бұған экологиялық қылмыстық құқық бұзушылықтар туралы баптар (ҚК-нің 324, 325, 326, 328, 330, 332, 333, 334, 337, 343-баптары) ерекшелік болды, олар бойынша елеулі залалдың шекті мәні, керісінше, едәуір төмендетілді (100-ден 20 АЕК-ке дейін). ҚК-нің 366, 367-баптары бойынша пара мөлшерінің шекті мәндері өзгеріссіз қалдырылды. Осылайша, елеулі мөлшер мен елеулі залалдың шекті мәндерін екі есе ұлғайту негізінен экономикалық қылмыстық құқық бұзушылық құрамдарына қатысты болды және бұл, ең алдымен, бизнесті құқықтық реттеу саласындағы қылмыстық заңнаманы ізгілендірумен (қоғамға үлкен қауіп төндірмейтін әрекеттерге қатысты) және кәсіпкерлікке әкімшілік қысымды төмендету үрдісімен (шағын және орта бизнестің қызметін ынталандыру шеңберінде) байланысты. Экологиялық қылмыстық құқық бұзушылық құрамдары бойынша елеулі залалдың шекті мәндерін едәуір төмендету (5 есе) экологиялық қылмыстық құқық бұзушылықтарға қарсы іс-қимыл жөніндегі жауаптылықты қатаңдатумен және жалпы шараларды күшейтумен байланысты.

2019 жылғы 28 қазандағы «Агроөнеркәсіптік кешенді реттеу мәселелері бойынша Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасының Заңымен елеулі залал және елеулі мөлшер ұғымдарына ағаштар мен бұталарды заңсыз кесу, жою немесе бүлдіру нәтижесінде келтірілген елеулі залал көрсеткіштері (ҚК-нің 340-бабы) енгізілді. Бұл толықтыру ҚК-нің 340-бабында көзделген қылмыстық құқық бұзушылықтың конструктивтік белгілерінің қатарына елеулі залал түріндегі қоғамдық қауіпті зардаптардың енгізілуіне байланысты болды.

2021 жылғы 2 қаңтардағы «Экология мәселелері бойынша Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасының Заңына сәйкес, ҚК-нің 325, 326, 328, 335, 337, 340 және 342-баптарында елеулі залал мен елеулі мөлшер деп экологиялық залалды жоюға немесе табиғи ресурстардың тұтынушылық қасиеттерін қалпына келтіруге қажетті шығындардың құндық көрінісі, мөлшері жүз айлық есептік көрсеткіштен асатын шама түсініледі. Бұл өзгерістер 2021 жылғы 1 шілдеден бастап қолданысқа енгізіледі.

3. Аса ірі залал және аса ірі мөлшер — баптарда: 188, 188-1, 191, 192 және 295-1 — мүліктің құны немесе залал мөлшері айлық есептік көрсеткіштен екі мың есе асатын мөлшерде; 189, 190, 194, 197, 202, 204 және 425 — мүліктің құны немесе залал мөлшері айлық есептік көрсеткіштен төрт мың есе асатын мөлшерде; 214 — жиырма мың айлық есептік көрсеткіштен асатын кіріс; 216 — азаматқа келтірілген залал айлық есептік көрсеткіштен бес мың есе асатын сомада не ұйымға немесе мемлекетке келтірілген залал елу мың айлық есептік көрсеткіштен асатын сомада; 217 — бес мың айлық есептік көрсеткіштен асатын кіріс; 229, 230 — айлық есептік көрсеткіштен жиырма мың есе асатын сомадағы залал; 234 — жиырма мың айлық есептік көрсеткіштен асатын орын ауыстырылған тауарлардың құны; 245 — тексерілген кезең үшін бюджетке түспеген төлемдер сомасы жетпіс бес мың айлық есептік көрсеткіштен асатын, бұл ретте тексерілетін кезеңнің бір күнтізбелік жылы үшін салықтық тексеру нәтижелері бойынша есептелген бюджетке төленетін салықтар мен басқа да міндетті төлемдер сомасы салық төлеуші осы күнтізбелік жыл үшін есептеген бюджетке төленетін барлық салықтар мен басқа да міндетті төлемдер сомасының он пайызынан асатын жағдайда; 253 — екі мың айлық есептік көрсеткіштен асатын ақша сомасы, бағалы қағаздардың, өзге мүліктің немесе мүліктік сипаттағы пайданың құны; 307 — бес мың айлық есептік көрсеткіштен асатын кіріс; 324, 325, 326, 328, 329, 330, 332, 333, 334, 337, 339 және 343 — экологиялық залалды жоюға немесе табиғи ресурстардың тұтынушылық қасиеттерін қалпына келтіруге қажетті шығындардың құндық көрінісі, мөлшері жиырма мың айлық есептік көрсеткіштен асатын; 365 — азаматқа келтірілген залал айлық есептік көрсеткіштен екі мың есе асатын сомада не ұйымға немесе мемлекетке келтірілген залал айлық есептік көрсеткіштен он мың есе асатын сомада; 366 және 367 — он мың айлық есептік көрсеткіштен асатын ақша сомасы, бағалы қағаздардың, өзге мүліктің немесе мүліктік сипаттағы пайданың құны; өзге баптарда — айлық есептік көрсеткіштен төрт мың есе асатын сомадағы залал мөлшері.

Аса ірі залал және аса ірі мөлшер ҚК-нің мынадай баптарында көрсетілген:

Аса ірі залал қылмыстық заңнамада қылмыс құрамдарының саралаушы және аса саралаушы белгілері (егер ол ҚК-нің Ерекше бөлімінің бабында тікелей көрсетілсе), сондай-ақ қылмыстық жауаптылық пен жазаны ауырлататын мән-жай ретінде қарастырылады (аса ірі залал келтіру ҚК-нің 54-бабы 1-бөлігінің 2) тармағында көзделген «ауыр зардаптар келтіру» ұғымымен қамтылады).

Тиісінше, ҚК-нің Ерекше бөлімінің саралаушы (немесе аса саралаушы) белгі ретінде «аса ірі залал» көрсетілмеген, бірақ ауыр зардаптар келтіру туралы айтылатын баптарында соңғысын жекелеген жағдайларда айлық есептік көрсеткіштен екі мың есе асатын сомадағы залал мөлшері деп түсіну қажет.

Қылмыстық заңнамада әрекетті аса ірі мөлшерде жасау тек саралаушы немесе аса саралаушы белгі ретінде ғана қарастырылады (яғни бұл белгі ҚК-нің Ерекше бөлімінің бабында бекітілген жағдайда). Бұл белгі қылмыстық жауаптылық пен жазаны ауырлататын мән-жай ретінде танылмайды (өйткені ол «ауыр зардаптар» ұғымымен қамтылмайды). Сонымен бірге әрекетті аса ірі мөлшерде жасау көбінесе материалдық залал келтірумен байланысты болатынын ескеру қажет (мысалы, салық берешегі және т.б. арқылы). Сондықтан бірқатар жағдайларда әрекетті аса ірі мөлшерде жасау аса ірі, ірі немесе елеулі залал келтіруге әкеп соғады.

2018 жылғы 12 шілдедегі «Қылмыстық, қылмыстық-процестік заңнаманы және құқық қорғау және арнаулы мемлекеттік органдардың қызметін жетілдіру мәселелері бойынша Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасының Заңымен бірқатар қылмыс құрамдары үшін аса ірі залал мен аса ірі мөлшердің шекті мәндері екі есе ұлғайтылды. Бұл шара меншікке қарсы қылмыстардың бірқатар құрамдарына (оның ішінде жымқыруға байланысты қылмыстарға) — ҚК-нің 189, 190, 194, 197, 202 және 204-баптарына қатысты болды. Сондай-ақ ҚК-нің 234-бабында көзделген «Экономикалық контрабанда» қылмысы бойынша аса ірі мөлшердің шекті мәндері де екі есе ұлғайтылды. Аса ірі залал мен аса ірі мөлшердің шекті мәндерін екі есе ұлғайту жөніндегі осы шара ҚК-нің 3-бабының 3) тармағындағы қылмыс құрамдарының тізбесіне кірмеген, бірақ аса ірі залал келтіру мүмкіндігін көздейтін баптарға да (өзге де ауыр зардаптар келтіру тәртібімен) қолданылды.

Осылайша, аса ірі залал мен аса ірі мөлшердің шекті мәндерін екі есе ұлғайту елеулі және ірі залалдың, мөлшерлердің шекті мәндерін екі есе арттыру салдарынан туындаған шекті мәндерді өзара сәйкестендіру қажеттілігімен (ҚК-нің 3-бабының 2), 38) тармақтары) және тізбекті реакция қағидатымен түсіндіріледі. Аталған түзетуді қажет еткен тағы бір фактор — қылмыстық заң ережелерін практиканың нақты жағдайларына сәйкестендіру болды. Бұрын белгіленген шекті мәндердің шамадан тыс қатаң екені айқындалып, бұл қылмыстық-құқықтық қатынастарды тиімді реттеуге кедергі келтірді.

Қазақстан Республикасының «Агроөнеркәсіптік кешенді реттеу мәселелері бойынша Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Заңымен ерекше ірі залал және ерекше ірі мөлшер ұғымдары сирек кездесетін және жойылып кету қаупі төнген, сондай-ақ пайдалануға тыйым салынған өсімдіктер немесе жануарлар түрлерімен, олардың бөліктерімен немесе туындыларымен заңсыз айналысу нәтижесінде келтірілген ерекше ірі залал көрсеткіштерімен толықтырылды (ҚК-нің 339-бабы). Бұл толықтыру ҚК-нің 339-бабында көзделген қылмыстық құқық бұзушылықтың аса ауырлататын белгілерінің қатарына ерекше ірі залал келтіру түріндегі қоғамдық қауіпті зардаптардың енгізілуіне байланысты.

Қазақстан Республикасының «Экология мәселелері бойынша Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Заңына сәйкес, ҚК-нің 325, 326, 328, 335, 337, 340 және 342-баптарында ерекше ірі залал және ерекше ірі мөлшер деп экологиялық залалды жоюға немесе табиғи ресурстардың тұтынушылық қасиеттерін қалпына келтіруге қажетті шығындардың жиырма мың айлық есептік көрсеткіштен асатын мөлшердегі құндық көрінісі танылады. Аталған өзгерістер 2021 жылғы 1 шілдеден бастап қолданысқа енгізіледі.

4. Ауыр зардаптар — осы Кодексте көзделген қылмыстық құқық бұзушылық құрамының белгісі ретінде көрсетілмеген жағдайларда мынадай зардаптар:

адамның қайтыс болуы; екі немесе одан да көп адамның қайтыс болуы; жәбірленушінің немесе оның жақын адамының (адамдарының) өзіне-өзі қол жұмсауы; денсаулыққа ауыр зиян келтіру; екі немесе одан да көп адамның денсаулығына ауыр зиян келтіру; адамдардың жаппай ауруға шалдығуы, жұқтыруы, сәулеленуі немесе улануы; халық денсаулығы мен қоршаған орта жай-күйінің нашарлауы; қалаусыз жүктіліктің басталуы; техногендік немесе экологиялық апаттың, төтенше экологиялық жағдайдың туындауы; ірі немесе ерекше ірі залал келтіру; жоғары қолбасшылық қойған міндеттердің орындалмауы; мемлекет қауіпсіздігіне, апатқа немесе аварияға қатер төндіру; әскери бөлімдер мен бөлімшелердің жауынгерлік әзірлігі мен жауынгерлік қабілеті деңгейінің ұзақ уақытқа төмендеуі; жауынгерлік тапсырманың орындалмауы, жауынгерлік техниканың істен шығуы; келтірілген зиянның ауырлығын куәландыратын өзге де зардаптар.

Қылмыстық-құқықтық мағынадағы ауыр зардаптар — заңмен қорғалатын игіліктерге келтірілген, іс-әрекеттің қоғамдық қауіпті зардаптарын сипаттайтын неғұрлым ауыр зиян.

ҚР ҚК-де заң шығарушы ауыр зардаптардың анықтамасын алғаш рет олардың түрлерін тізбелеу тәсілін қолдана отырып берді, алайда бұл санаттың мәнді жағы мен өзіне тән белгілерін ашып көрсетпеді. Бұл ретте келтірілген тізбе түпкілікті болып табылмайды, өйткені ауыр зардаптар деп келтірілген зиянның ауырлығын куәландыратын кез келген өзге де зардаптар түсінілуі мүмкін. Осылайша, нақтылауға бағытталған әрекеттерге қарамастан, ауыр зардаптарды бағалау санаттарына жатқызу қажет.

Ауыр зардаптардың анықтамасында адамның қайтыс болуы, екі немесе одан да көп адамның қайтыс болуы және одан әрі тізбеленген жағдайлар дербес белгілер ретінде келтірілген. Бұл ретте, егер олардың бірі қылмыстық құқық бұзушылық құрамының белгісі ретінде көрсетілсе, онда ол ауыр зардап ретінде қайта есепке алынбайды.

Мысалы, ҚК-нің 292-бабының «Өрт қауіпсіздігі талаптарын бұзу» 1-бөлігінде денсаулыққа ауыр немесе орташа зиян келтіру және азаматқа, ұйымға немесе мемлекетке ірі залал келтіру міндетті белгілер ретінде көрсетілген, 2-бөлігінде — адамның қайтыс болуы және өзге де ауыр зардаптар, 3-бөлігінде — екі немесе одан да көп адамның қайтыс болуы көрсетілген. Демек, бұл жағдайда ауыр зардаптарға ірі залал, денсаулыққа ауыр зиян келтіру, адамның қайтыс болуы, екі немесе одан да көп адамның қайтыс болуы кірмейді, алайда ерекше ірі залал, яғни екі мың айлық есептік көрсеткіштен асатын сомадағы залал, екі немесе одан да көп адамның денсаулығына ауыр зиян келтіру, жәбірленушінің өзіне-өзі қол жұмсауы және басқа да белгілер кіруі мүмкін.

Биологиялық өлімнің анықтамасы Қазақстан Республикасының 2020 жылғы 7 шілдедегі «Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» кодексінің 153-бабында келтірілген. Биологиялық өлім — тіршілік әрекеті тоқтап, организмнің өмірлік маңызды функциялары қайтымсыз сөнген жағдай. Биологиялық өлімді медицина қызметкері мынадай белгілердің жиынтығы негізінде айқындайды: жүрек қызметінің тоқтауы; тыныс алудың тоқтауы; орталық жүйке жүйесі функцияларының тоқтауы.

«Жақын адамдар» деп жақын туыстарды, сондай-ақ тығыз жеке қарым-қатынаспен, достықпен, сүйіспеншілікпен байланысты адамдарды түсіну керек. Қазақстан Республикасының 2011 жылғы 26 желтоқсандағы «Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» кодексінің 1-бабы 1-тармағының 13) тармақшасына сәйкес, жақын туыстар деп ата-аналар (ата-ана), балалар, асырап алушылар (асырап алушы), асырап алынғандар (асырап алынған), толық және толық емес туған аға-інілер мен апа-сіңлілер, атасы, әжесі, немерелері танылады.

Осындай ұғым Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 7-бабының 11) тармағында да бекітілген.

Адамдардың жаппай ауруға шалдығуы деп бір немесе бірнеше тұрақты жиынтықты құрайтын механикалық, физикалық, химиялық, биологиялық немесе психогендік факторлардан туындаған, әдетте тіркелетін аурушаңдық деңгейінен асатын біртектес аурудың жаппай таралуы түсініледі. Жаппай ауруға шалдығу қаупінің бар екенін тану үшін жаппай ауруға шалдығудың этиологиялық факторларының туындауы мен қоғамдық қауіпті әрекет арасында тікелей себеп-салдарлық байланыстың анықталуы жеткілікті.

Жаппай ауруға шалдығу адамдардың инфекциялық немесе паразиттік этиологиядағы жаппай ауруға шалдығу жағдайы болып табылады және аурудың науқас адамнан сау адамға берілу мүмкіндігімен сипатталады.

Адамдардың жаппай сәулеленуі иондаушы радиацияның, яғни ортамен өзара әрекеттесу кезінде әртүрлі таңбалы иондар түзетін зарядталған, зарядталмаған бөлшектер мен фотондардан тұратын сәулеленудің адам организміне немесе оның жекелеген органдарына патогендік әсер етуінің нәтижесі болып табылады.

Адамдардың жаппай улануы қоршаған орта факторларының химиялық, биологиялық және өзге де түрлерінің адамға жедел (бір мезгілде) немесе созылмалы (ұзақ уақыт бойы) әсер етуінен туындайтын аурумен (жай-күймен) сипатталады.

Жаппай сипаттағы белгіні тану үшін жекелеген әкімшілік-аумақтық бірлікте, сондай-ақ адамдардың тұрақты немесе мезгіл-мезгіл жиналатын орындарында, оның ішінде көліктің барлық түрлерінде, әдетте тіркелетін аурушаңдық деңгейінен асып кетудің статистикалық расталуы жеткілікті.

Халық денсаулығы жай-күйінің нашарлауы деп жекелеген әкімшілік-аумақтық бірлік (ауыл, кент, ауылдық округ, қаладағы аудан, қала, аудан, облыс) халқының физикалық және (немесе) психикалық саулығының нормадан тұрақты қолайсыз ауытқуы түсініледі.

Қоршаған ортаның нашарлауы деп қоршаған орта сапасының нормативтерінен тұрақты қолайсыз ауытқуды, оның ластануы немесе табиғи ресурстардың тозуы мен сарқылуы түрінде көрініс табуын түсіну керек.

Қазақстан Республикасының 2020 жылғы 7 шілдедегі «Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» кодексінің 150-бабының 1-тармағына сәйкес, әйел жүктілікті жасанды түрде үзуге құқылы. Жүктіліктің қалаусыздығын әйелдің өзі айқындайды.

Төтенше экологиялық жағдай және экологиялық апат ұғымдары Қазақстан Республикасының 2021 жылғы 2 қаңтардағы Экологиялық кодексінде келтірілген. Экологиялық кодекстің 404-бабының 1-тармағына сәйкес, төтенше экологиялық жағдай деп антропогендік қызмет немесе табиғи табиғи процестер нәтижесінде қоршаған ортаның адамдардың өміріне және (немесе) денсаулығына, табиғи экологиялық жүйелердің жай-күйіне, өсімдіктер мен жануарлардың генетикалық қорларына қауіп төндіретін тұрақты теріс өзгерістері орын алатын аумақтың немесе акваторияның учаскесінде қалыптасқан экологиялық жағдай түсініледі.

Экологиялық кодекстің 404-бабының 2-тармағына сәйкес, экологиялық апат — антропогендік қызмет немесе табиғи табиғи процестер нәтижесінде қоршаған ортаның терең әрі қайтымсыз өзгерістері орын алып, халық денсаулығының едәуір нашарлауына, табиғи экологиялық жүйелердің бұзылуына және (немесе) өсімдіктер мен жануарлар дүниесі жай-күйінің нашарлауына әкеп соққан аумақ учаскесінде қалыптасқан экологиялық жағдай.

Төтенше экологиялық жағдайлар туындау сипатына қарай табиғи және техногендік сипаттағы төтенше жағдайларға бөлінеді. Техногендік апат ұғымы заңнамада айқындалмаған, сонымен бірге оны табиғи табиғи процестерден емес, адам қызметінен туындаған экологиялық апат деп түсіну керек.

Қазақстан Республикасының 2014 жылғы 11 сәуірдегі «Азаматтық қорғау туралы» Заңының 1-бабының 65) тармақшасында техногендік сипаттағы төтенше жағдайлар қауіпті өндірістік факторлардың зиянды әсерінен, көлік және басқа да авариялардан, өрттерден (жарылыстардан), күшті әсер ететін улы, радиоактивті және биологиялық қауіпті заттардың шығарылуымен (шығарылу қаупімен) байланысты авариялардан, ғимараттар мен құрылыстардың кенеттен қирауынан, бөгеттердің бұзылуынан, электр энергетикалық және тіршілікті қамтамасыз ету коммуникациялық жүйелеріндегі, тазарту құрылыстарындағы авариялардан туындаған төтенше жағдайлар ретінде айқындалады.

Халық денсаулығына төнетін қауіп деп қоршаған ортаның ластануына байланысты денсаулықтың қайтымды бұзылулары жиілігінің артуы түсініледі.

Халық денсаулығының елеулі нашарлауы деп қоршаған ортаның ластануынан туындаған денсаулықтың қайтымсыз және өмірмен сыйыспайтын бұзылуларының артуы, өлім себептері құрылымының өзгеруі және өзіндік аурулардың пайда болуы, сондай-ақ қоршаған ортаның ластануына байланысты денсаулықтың қайтымды бұзылулары жиілігінің едәуір артуы түсініледі.

Табиғи және техногендік сипаттағы төтенше жағдайлардың жіктемесі Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2014 жылғы 2 шілдедегі «Табиғи және техногендік сипаттағы төтенше жағдайлардың жіктемесін белгілеу туралы» қаулысымен бекітілген. Осы жіктемеге сәйкес табиғи және техногендік сипаттағы төтенше жағдайлар объектілік, жергілікті, өңірлік және жаһандық болып бөлінеді.

Табиғи және техногендік сипаттағы төтенше жағдай авария, апат немесе зілзала нәтижесінде төтенше жағдай аймағы объектінің аумағынан шықпаған жағдайда объектілік болып есептеледі, бұл ретте мынадай зардаптардың бірі туындаған немесе туындауы мүмкін:

5-тен астам, бірақ 10-нан көп емес адамның қаза болуы;

халықтың тыныс-тіршілігі жағдайларының 50-ден астам, бірақ 100-ден көп емес адамның бұзылуы;

адамдардың денсаулығына, қоршаған ортаға және шаруашылық жүргізу объектілеріне келтірілген материалдық залал мөлшері 5 мыңнан 15 мыңға дейінгі АЕК құрайды.

Табиғи және техногендік сипаттағы төтенше жағдай авария, апат немесе зілзала нәтижесінде төтенше жағдай аймағы өндірістік немесе әлеуметтік мақсаттағы объектінің аумағынан шығып, облыстың екі ауданынан аспайтын аумақпен шектелген жағдайда жергілікті болып есептеледі, бұл ретте мынадай зардаптардың бірі туындаған немесе туындауы мүмкін:

10-нан астам, бірақ 50-ден көп емес адамның қаза болуы;

халықтың тыныс-тіршілігі жағдайларының 100-ден астам, бірақ 500-ден көп емес адамның бұзылуы;

адамдардың денсаулығына, қоршаған ортаға және шаруашылық жүргізу объектілеріне келтірілген материалдық залал мөлшері 15 мыңнан 100 мыңға дейінгі АЕК құрайды.

Табиғи және техногендік сипаттағы төтенше жағдай авария, апат немесе зілзала нәтижесінде төтенше жағдай аймағы бір облыстың кемінде үш ауданының аумағын қамтыған не төтенше жағдай Қазақстан Республикасының екі облысының аумағында орын алған жағдайда өңірлік болып есептеледі, бұл ретте мынадай зардаптардың бірі туындаған немесе туындауы мүмкін:

50-ден астам, бірақ 200-ден көп емес адамның қаза болуы;

халықтың тыныс-тіршілігі жағдайларының 500-ден астам, бірақ 1500-ден көп емес адамның бұзылуы;

адамдардың денсаулығына, қоршаған ортаға және шаруашылық жүргізу объектілеріне келтірілген материалдық залал мөлшері 100 мыңнан 200 мыңға дейінгі АЕК құрайды.

Табиғи және техногендік сипаттағы төтенше жағдай төтенше жағдай Қазақстан Республикасының үш және одан да көп облысының аумағында орын алған не іргелес мемлекеттердің аумақтарын қамтыған жағдайда жаһандық болып есептеледі, бұл ретте мынадай зардаптардың бірі туындаған немесе туындауы мүмкін:

200-ден астам адамның қаза болуы;

халықтың тыныс-тіршілігі жағдайларының 1500-ден астам адамның бұзылуы;

адамдардың денсаулығына, қоршаған ортаға және шаруашылық жүргізу объектілеріне келтірілген материалдық залал мөлшері екі жүз мың айлық есептік көрсеткіштен асады.

Ірі немесе ерекше ірі залал келтіру ауыр деп танылатын зиянды зардаптардың бірі болып табылады.

ҚК Ерекше бөлімінің бабында ірі залал мен ерекше ірі залал саралау белгілері ретінде көрсетілмеген, бірақ осы бапта көзделген қоғамдық қауіпті іс-әрекетпен материалдық залал келтірілген жағдайларда, ауыр зардаптар деп мөлшері АЕК-тен бес жүз есе асатын сомадағы залалды түсіну керек.

Егер ҚК Ерекше бөлімінің бабында «ірі залал» белгісі көрсетіліп, бірақ «ерекше ірі залал» белгісі көрсетілмесе, онда ауыр зардаптар деп мөлшері АЕК-тен екі мың есе асатын сомадағы залалды түсіну керек.

Жоғары қолбасшылық қойған міндеттердің орындалмауы, мемлекет қауіпсіздігіне, апатқа немесе аварияға қатер төндіру, әскери бөлімдер мен бөлімшелердің жауынгерлік әзірлігі мен жауынгерлік қабілеті деңгейінің ұзақ уақытқа төмендеуі, жауынгерлік тапсырманың орындалмауы, жауынгерлік техниканың істен шығуы ҚК-нің 18-тарауында көзделген әскери қылмыстық құқық бұзушылықтардың ауыр зардаптарына жатады. Келтірілген ұғымдардың бірқатары Қазақстан Республикасының 2005 жылғы 7 қаңтардағы «Қорғаныс және Қазақстан Республикасының Қарулы Күштері туралы» Заңымен айқындалған.

Жауынгерлік әзірлік — Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің, басқа да әскерлері мен әскери құралымдарының өздеріне жүктелген міндеттерді белгіленген мерзімде орындауға дайындық дәрежесін айқындайтын жай-күйі.

Жауынгерлік тапсырма — ұрыста (операцияда) белгілі бір мақсатқа белгіленген мерзімде қол жеткізу үшін жоғары тұрған командирдің (бастықтың) қойған тапсырмасы.

Жоғары қолбасшылыққа (жоғары командалық құрамға) ҚР Қорғаныс министрі, оның орынбасарлары, ҚР Қарулы Күштері түрлерінің бас қолбасшылары және Қазақстан Республикасының Президенті тағайындайтын өзге де лауазымды адамдар жатады.

Әскери техника — Қазақстан Республикасының Қарулы Күштері, басқа да әскерлері мен әскери құралымдары жарақтандырылатын жауынгерлік машиналар, әскери кемелер (катерлер және басқа да кемелер), әскери әуе кемелері және басқа да ұшу аппараттары.

«Авария» ұғымының анықтамасы ҚР «Азаматтық қорғау туралы» Заңында ғимараттардың, құрылыстардың және (немесе) техникалық құрылғылардың қирауы, бақыланбайтын жарылыс және (немесе) қауіпті заттардың шығарылуы ретінде келтірілген.

5. Әкімшілік-шаруашылық функциялар — ұйымның балансындағы мүлікті басқару және оған билік ету құқығының Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген тәртіппен берілуі

Әкімшілік-шаруашылық функциялар — лауазымды адамды және коммерциялық немесе өзге де ұйымдағы басқару функцияларын орындайтын адамды қылмыстық құқық бұзушылықтардың арнаулы субъектілері ретінде айқындайтын функциялардың бір түрі.

Қазақстан Республикасының 2015 жылғы 18 қарашадағы «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы» Заңының 1-бабының 1) тармақшасына сәйкес, әкімшілік-шаруашылық функциялар — ұйымның балансындағы мүлікті басқару және оған билік ету құқығының Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген тәртіппен берілуі. Лауазымды адамдардың осы санатына, мысалы, мемлекеттік орган басшысының шаруашылық бөлімі жөніндегі орынбасарлары, материалдық құндылықтардың сақталуына жауапты адамдар, бухгалтерлер жатады.

Ұйымдарға ҚР заңнамасына сәйкес құрылған заңды тұлғалар, оның ішінде мемлекеттік заңды тұлғалар — мемлекеттік кәсіпорындар мен мемлекеттік мекемелер жатады.

Қазақстан Республикасының 2020 жылғы 29 маусымдағы Әкімшілік рәсімдік-процестік кодексінің 4-бабы 1-тармағының 25) тармақшасына сәйкес, мемлекеттік органдар деп Қазақстан Республикасының Конституциясы, заңдары және өзге де нормативтік құқықтық актілері негізінде мемлекет атынан жалпыға бірдей міндетті мінез-құлық қағидаларын белгілейтін актілер шығару, қоғамдық қатынастардың әлеуметтік маңызы бар салаларын басқару және реттеу, мемлекет белгілеген жалпыға бірдей міндетті мінез-құлық қағидаларының сақталуын бақылау функцияларын жүзеге асыратын мемлекеттік билік ұйымдары түсініледі. Бұдан барлық мемлекеттік органдар мемлекеттік мекемелер нысанында құрылатыны туындайды.

ҚР Азаматтық кодексінің (Жалпы бөлім) 33-бабына сәйкес, заңды тұлға деп меншік, шаруашылық жүргізу немесе жедел басқару құқығындағы оқшауланған мүлкі бар және сол мүлкімен өз міндеттемелері бойынша жауап беретін, өз атынан мүліктік және жеке мүліктік емес құқықтарды иеленіп, жүзеге асыра алатын, міндеттер атқарып, сотта талапкер және жауапкер бола алатын ұйым танылады. Заңды тұлғаның дербес балансы немесе сметасы болуға тиіс.

ҚР Азаматтық кодексінің (Жалпы бөлім) 192-бабына сәйкес, мемлекеттік меншіктегі мүлік мемлекеттік заңды тұлғаларға шаруашылық жүргізу немесе жедел басқару құқығымен бекітіліп берілуі мүмкін.

ҚР Азаматтық кодексінің (Жалпы бөлім) 188-бабына сәйкес, билік ету құқығы мүліктің заңдық тағдырын айқындаудың заң жүзінде қамтамасыз етілген мүмкіндігін білдіреді.

Қазақстан Республикасының 2011 жылғы 1 наурыздағы «Мемлекеттік мүлік туралы» Заңының 1-бабының 18) тармақшасына сәйкес, мемлекеттік мүлікті басқару деп мемлекеттің (Қазақстан Республикасының немесе әкімшілік-аумақтық бірліктің) мемлекеттік меншік құқығын және өзге де мүліктік құқықтарын жүзеге асыруы түсініледі.

Аталған Заңда мемлекеттік заңды тұлғаларға бекітілген мүлікті және заңды тұлғалардың жарғылық капиталындағы мемлекетке тиесілі акциялар мен қатысу үлестерін қоса алғанда, мемлекеттік мүлікті басқарудың құқықтық негіздері айқындалған. Атап айтқанда, республикалық заңды тұлғалардың мүлкіне қатысты республикалық меншік субъектісі құқығын Қазақстан Республикасының атынан мемлекеттік мүлік жөніндегі уәкілетті орган, ҚР Ұлттық Банкі немесе ҚР Үкіметінің шешімі бойынша республикалық меншік субъектісі құқығын жүзеге асыратын өзге де мемлекеттік орган жүзеге асыратыны белгіленген.

Республикалық заңды тұлғаларды басқаруды тиісті салалардың уәкілетті органдары жүзеге асырады.

Үкімет тиісті саланың уәкілетті органын айқындамаған республикалық заңды тұлғаларға қатысты, сондай-ақ тиісті саланың уәкілетті органының мемлекеттік заңды тұлғаларды басқару құқығы тоқтатылған кезде тиісті саланың уәкілетті органының функцияларын мемлекеттік мүлік жөніндегі уәкілетті орган жүзеге асырады.

Коммуналдық заңды тұлғаларға қатысты коммуналдық меншік субъектісі құқықтарын облыстардың, республикалық маңызы бар қалалардың, астананың, аудандардың, облыстық маңызы бар қалалардың жергілікті атқарушы органдары жүзеге асырады.

Тиісті әкімшілік-аумақтық бірліктің коммуналдық заңды тұлғаларын басқаруды жүзеге асыратын орган ретінде жергілікті атқарушы орган әрекет етеді.

Аудандық коммуналдық заңды тұлғаларды басқару ауданның, облыстық маңызы бар қаланың жергілікті атқарушы органының шешімімен аудандық маңызы бар қалалардың, ауылдардың, кенттердің, ауылдық округтердің әкімдеріне беріледі.

ҚР Ұлттық Банкі Қазақстан Республикасының атынан өзіне бекітілген, балансындағы мүлікке қатысты иелену, пайдалану және оған билік ету құқықтарын, сондай-ақ ҚР Ұлттық Банкі құрған заңды тұлғалардың мүлкін басқаруды және олардың қызметін реттеуді дербес жүзеге асырады.

6. Әскери қылмыстық құқық бұзушылықтар — осы Кодекстің 18-тарауында көзделген, әскери қызмет өткерудің белгіленген тәртібіне қарсы бағытталған, Қазақстан Республикасының Қарулы Күштерінде, басқа да әскерлері мен әскери құралымдарында шақыру бойынша немесе келісімшарт бойынша әскери қызмет өткеріп жүрген әскери қызметшілер, сондай-ақ запастағы азаматтар әскери жиындардан өту кезінде жасаған іс-әрекеттер.

Әскери қылмыстық құқық бұзушылықтар ұғымы ҚК-нің 10-бабында тұжырымдалған қылмыс пен қылмыстық теріс қылықтың жалпы анықтамасына негізделеді. Тиісінше, қылмыстық құқық бұзушылық қоғамдық қауіптілік, қылмыстық құқыққа қайшылық, кінәлілік және жазаланушылық сияқты белгілерге ие.

Әскери қылмыстық құқық бұзушылықтардың қоғамдық қауіптілігі олардың Қарулы Күштерде заңнамамен реттелетін қоғамдық қатынастарға, мүдделер мен игіліктерге қол сұғуымен, оларға зиян келтіруімен, әскери тәртіп пен әскерлердің жауынгерлік әзірлігін әлсіретуімен айқындалады.

Әскери қылмыстық құқық бұзушылықтардың қылмыстық құқыққа қайшылығы қоғамдық қауіпті іс-әрекеттің қылмыстық заңның ережелері мен талаптарына қайшы келуінен көрінеді.

ҚК-нің 19-бабына сәйкес, кез келген қылмыстық құқық бұзушылықтың, демек әскери қылмыстық құқық бұзушылықтың да қажетті белгісі кінәлілік болып табылады, яғни іс-әрекетті қасақана немесе абайсызда жасау. Бұл адам қылмыстық жауаптылыққа тек өз кінәсі анықталған қоғамдық қауіпті іс-әрекеттері (әрекеттері немесе әрекетсіздігі) және туындаған қоғамдық қауіпті зардаптары үшін ғана тартылатынын білдіреді.

ҚК-нің 19-бабының 2-бөлігінде объективті айып тағуға, яғни зиянды кінәсіз келтіргені үшін қылмыстық жауаптылыққа жол берілмейтіні көзделген.

Жазаланушылық — қылмыстық құқық бұзушылықтың мәнін сипаттамайтын, бірақ оның сөзсіз құқықтық салдарын көрсететін белгі. Оның мәні кінәлі түрде жасалған қоғамдық қауіпті іс-әрекеттер үшін қылмыстық жаза тағайындалуы мүмкін екендігінде.

ҚК-нің 3-бабының 6) тармағында әскери қылмыстық құқық бұзушылықтардың мынадай ерекшеліктері (арнайы белгілері) көрсетілген:

1. іс-әрекеттің әскери қызмет өткерудің белгіленген тәртібіне қарсы бағытталуы;
2. іс-әрекетті әскери қызметшілердің не запастағы азаматтардың әскери жиындардан өту кезінде жасауы (арнайы субъект);
3. әскери қылмыстық құқық бұзушылықтар үшін жауаптылықты көздейтін қылмыстық заңнама бойынша іс-әрекеттің жазалануы.

Кез келген әскери қылмыстық құқық бұзушылық жоғарыда аталған арнайы белгілердің жиынтығымен сипатталады. Олардың ең болмағанда біреуі болмаған жағдайда, іс-әрекет әскери қылмыс (қылмыстық теріс қылық) ретінде сараланбайды.

Әскери қызметшілердің әскери қызмет өткерудің белгіленген тәртібіне қол сұқпайтын қоғамдық қауіпті іс-әрекеттері әскери қылмыстық құқық бұзушылық болып табылмайды (мысалы, азаматтардың мүлкін ұрлау, азаматтық тұлғалардың өмірі мен денсаулығына қол сұғу). Мұндай іс-әрекеттер ҚР ҚК-нің тиісті баптары бойынша саралануға жатады.

Қызмет бабында Қарулы Күштердің жұмысшылары мен қызметшілері жасаған, әскери бөлімдер мен мекемелердің мүдделеріне зиян келтіруі мүмкін болғанымен, әскери қызметте тұрмайтын адамдар жасаған іс-әрекеттер әскери қылмыстық құқық бұзушылықтар болып табылмайды. Әскери қызметшілер қызмет өткеру тәртібін бұзатын, бірақ ҚК-нің 18-тарауында әскери қылмыстық құқық бұзушылық ретінде көзделмеген қылмыстық құқық бұзушылық жасаған жағдайда (мысалы, әскери қызметшінің қызметтік мақсатта пайдалануға берілген қаруды ұрлауы), жасалған әрекет қоғамдық қауіпсіздікке және қоғамдық тәртіпке қарсы қылмыстық құқық бұзушылықтар үшін жауаптылықты көздейтін ҚР ҚК-нің баптары бойынша саралануға тиіс (ҚК-нің 291-бабы «Қаруды, оқ-дәрілерді, жарылғыш заттар мен жарылғыш құрылғыларды жымқыру не қорқытып алу»).

Әскери қылмыстық құқық бұзушылықтардың объектісі деп Қарулы Күштерде, басқа да әскерлер мен әскери құралымдарда әскери қызмет өткерудің белгіленген тәртібін регламенттейтін қоғамдық қатынастар танылады.

Әскери қызмет өткеру тәртібі әскерлердің өмірі мен жауынгерлік қызметі процесінде туындайтын, заңдарда, әскери антта, әскери жарғыларда, әскери қызметшілердің әртүрлі санаттарының қызмет өткеруі туралы ережелерде және заңнаманың басқа да актілерінде бекітілген қоғамдық қатынастардың, мүдделер мен игіліктердің жиынтығын білдіреді. Бұл тәртіп барлық әскери қызметшілер үшін міндетті болып табылады, оны қатаң әрі дәл сақтау әскери тәртіпті құрайды және Қарулы Күштердің тұрақты жауынгерлік әзірлігін қамтамасыз етудің қажетті шарты болып табылады.

Әрбір әскери қылмыстық құқық бұзушылық әскери қызмет өткеру тәртібінің бір бөлігін (жағын) құрайтын нақты қатынастарға, мүдделер мен игіліктерге тікелей қол сұғады. Бұлар — қызмет бойынша бастықтар мен бағыныстылардың, әскери атағы бойынша үлкендер мен кішілердің, бағыныстылық қатынастарында тұрмайтын әскери қызметшілердің өзара қарым-қатынастары; әскери қызмет өткеру тәртібі; әскери мүлікті пайдалану және әскери техниканы пайдалану тәртібі; әскери құпияны, мемлекеттік құпияларды сақтау тәртібі; жауынгерлік кезекшілікті, қарауылдық және басқа да арнаулы қызметтерді атқару тәртібі және т.б.

Әскери қылмыстық құқық бұзушылықтардың объективтік жағы әрекет немесе әрекетсіздік арқылы жасалады.

Әрекет адамның белсенді мінез-құлық нысаны ретінде көрінеді, мысалы, ҚК-нің 440 және 442-баптарында көзделген іс-әрекеттер, ал әрекетсіздік адамның пассивті мінез-құлық нысаны ретінде көрінеді, мысалы, ҚК-нің 437, 452 немесе 453-баптарында көзделген іс-әрекеттер.

Қылмыстық әрекеттердің (әрекетсіздіктің) нәтижесінде қоғамдық қауіпті зардаптардың туындауы әрдайым қылмыстық жауаптылыққа тартуға негіз бола бермейтінін ескеру қажет, өйткені қылмыстық жауаптылыққа тартудың қажетті шарты қоғамдық қауіпті әрекеттер мен туындаған қоғамдық қауіпті зардаптар арасында себептік байланыстың болуы болып табылады. Себептік байланыс құқық бұзушылықты саралау кезінде маңызды мәнге ие.

Әскери қылмыстық құқық бұзушылықтардың объективтік жағы көбінесе қоғамдық қауіпті іс-әрекеттің жасалу уақыты мен орнын сипаттайтын белгілерді қамтиды. Қылмысты соғыс уақытында, ұрыс жағдайында немесе төтенше жағдай режимінде, ұрыс даласында жасау әскери қылмыстық құқық бұзушылықтың жоғары қауіптілігін куәландырады.

Қазақстан Республикасы Президентінің 2007 жылғы 5 шілдедегі «Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің, басқа да әскерлері мен әскери құралымдарының жалпыәскери жарғыларын бекіту туралы» Жарлығымен бекітілген Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің, басқа да әскерлері мен әскери құралымдарының Ішкі қызмет жарғысының 3-тармағына сәйкес, заңнамаға сәйкес әскери қызметшілердің құқықтарының, міндеттері мен жауаптылығының мазмұны мен көлемі олардың әскери қызмет міндеттерін (қызметтік міндеттерін) атқарып жүргеніне немесе атқармай жүргеніне байланысты болады. Осылайша, әскери қылмыстық құқық бұзушылықтар үшін қылмыстық жауаптылықтың міндетті шарты — әскери қызметшілердің қылмыс жасаған сәтте әскери қызмет міндеттерін атқарып жүрген-жүрмегенін анықтау болып табылады.

Әскери қызмет міндеттерін атқару ұғымы мен белгілерін анықтау мәселесі әскери қылмыстық құқық бұзушылық құрамдарын дұрыс саралау үшін елеулі маңызға ие.

Қазақстан Республикасының 2012 жылғы 16 ақпандағы «Әскери қызмет және әскери қызметшілердің мәртебесі туралы» Заңына сәйкес, әскери қызметшілер әскери қызмет міндеттерін атқару кезінде мемлекеттің қорғауында болады. Олар жалпыәскери жарғыларға сәйкес өздері үшін бастық болып табылатын адамдарға ғана бағынады және ҚР заңдарында көзделген жағдайларды қоспағанда, басқа ешкімнің олардың қызметтік қызметіне араласуға құқығы жоқ.

Әскери қызметші мынадай жағдайларда әскери қызмет міндеттерін атқарушы болып есептеледі: лауазымдық міндеттерін орындау; ұрыс қимылдарына қатысу, төтенше немесе соғыс жағдайы режимінде, сондай-ақ қарулы қақтығыстар жағдайында міндеттерді орындау; бейбітшілік пен қауіпсіздікті қолдау жөніндегі бітімгершілік операцияларға қатысу; терроризмге қарсы операцияларға қатысу; төтенше жағдайларды жоюға қатысу; далалық шығуларда (теңізге шығуларда) болу, оқу-жаттығуларға немесе кемелер жорықтарына қатысу; әскери бөлім аумағында күн тәртібінде белгіленген қызмет уақытында немесе қызметтік қажеттілікке байланысты басқа уақытта болу; қызметтік іссапарда болу; қызмет орнына бару және одан қайту; емделуде болу, емделу орнына бару және одан қайту; әскери жиындардан өту; тұтқында, кепілге алынған немесе интернирленген жағдайда болу; адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарын қорғау, құқықтық тәртіпті күзету және қоғамдық қауіпсіздікті қамтамасыз ету бойынша құқық қорғау органдарына көмек көрсету; қолданыстағы резервте болу; біліктілікті арттыру, қайта даярлау, қайта мамандану, оқу, әскерлік тағылымдамадан өту кезінде болу; зерттеулер жүргізу, әскери және басқа да сынақтарда болу.

Офицерлік құрамды шақыру бойынша әскери қызметке алынған әскери қызметшілердің мәртебесі келісімшарт бойынша әскери қызмет өткеретін әскери қызметшілердің мәртебесімен айқындалады.

Мерзімді әскери қызметтегі әскери қызметші мерзімді әскери қызмет өткерудің бүкіл кезеңінде, ал әскери міндетті адам әскери жиындардан өтуінің бүкіл кезеңінде әскери қызмет міндеттерін атқарушы болып есептеледі (аталған Заңның 5-бабының 2 және 3-тармақтары).

Себеп пен мақсат әскери қылмыстық құқық бұзушылықтардың формальды белгілері болып табылады, алайда кейбір қылмыстық құқық бұзушылық құрамдарында олар қылмыстың субъективтік жағының міндетті белгілері ретінде көрінеді. Мәселен, ҚК-нің 443-бабында көзделген қылмыстық құқық бұзушылық құрамының қажетті белгісі арнайы мақсат болып табылады: әскери қызмет міндеттерінің барлық немесе жекелеген түрлерін атқарудан жалтару, мысалы, нарядқа, қарауылға түсу міндетін орындаудан жалтару және т.б. Бұл жағдайда себептер мақсаттан айырмашылығы, қылмысты саралауға әсер етпейді, бірақ жаза тағайындау кезінде ескерілуі мүмкін.

ҚР Жоғарғы Сотының 2005 жылғы 28 қазандағы «Әскери қылмыстық құқық бұзушылықтар туралы істер бойынша сот практикасы туралы» нормативтік қаулысының 14-тармағына сәйкес, ҚК-нің 441-бабында көзделген қылмыстық құқық бұзушылық құрамының субъективтік жағының міндетті белгісі кінәлі адамның әскери бөлімді немесе қызмет орнын уақытша тастап кетуге не олардың шегінен тыс жерде болуға бағытталған қасақаналығы және одан әрі әскери қызмет өткеру үшін бөлімге немесе қызмет орнына қайтып келуге ниетінің болуы болып табылады.

Бұл ретте әскери бөлімді немесе қызмет орнын өз бетінше тастап кетуді дезертирліктен ажырату қажет, өйткені дезертирлік кезінде кінәлі адамның мақсаты жалпы әскери қызметтен жалтару болып табылады, ал әскери бөлімді өз бетінше тастап кету әскери қызметтен уақытша жалтару мақсатында жасалады.

Бұл ретте себептер әртүрлі болуы мүмкін: әскери қызметтің ауыртпалықтары мен қиыншылықтарына төзгісі келмеу, жасалған теріс қылық немесе қылмыс үшін жауаптылықтан қорқу және т.б. Алайда, Жоғарғы Соттың жоғарыда аталған нормативтік қаулысына сәйкес, дезертирлік кезінде қызметтен жалтарудың себептері мен ұзақтығы қылмыстық құқық бұзушылықты саралауға әсер етпейді.

Жоғарыда аталған нормативтік қаулының 2-тармағына сәйкес, әскери қылмыстық құқық бұзушылықтардың субъектілері болып тек Қазақстан Республикасының Қарулы Күштерінде, басқа да әскерлері мен әскери құралымдарында шақыру бойынша немесе келісімшарт бойынша әскери қызмет өткеретін әскери қызметшілер, сондай-ақ запастағы азаматтар әскери жиындардан өту кезінде танылады.

Егер бұл іс-әрекеттер әскери қызмет өткеру кезеңінде жасалса және қылмыстық жауаптылыққа тартудың ескіру мерзімдері өтпесе, адам қызметін аяқтағаннан кейін де әскери қылмыстық құқық бұзушылықтар үшін қылмыстық жауаптылыққа тартылуға жатады.

Әскери қылмыстық құқық бұзушылық субъектісінің айқындаушы белгілері кінәлі адамның әскери қызметке тиесілі болуы, сондай-ақ кінәлінің жасы, денсаулық жағдайы, әскери қызметте болуының заңдылығы, әскери қызмет өткерудің басталуы мен аяқталуы сияқты мән-жайлар болып табылады.

Қазақстан Республикасының «Әскери қызмет және әскери қызметшілердің мәртебесі туралы» Заңына сәйкес, әскери қызметшінің мәртебесін мынадай азаматтар иеленеді: әскери қызметке (жиындарға) шақырылғандар — тиісті бастықтың жергілікті әскери басқару органынан әскери қызмет (жиындар) өткеру орнына кетуі туралы бұйрығы шығарылған күннен бастап; келісімшарт бойынша әскери қызметке кіргендер — әскери бөлім (мекеме) командирінің (бастығының) әскери бөлімнің жеке құрамының тізіміне қабылдау туралы бұйрығы шығарылған күннен бастап; бұған дейін әскери қызметші болып табылмаған, техникалық және кәсіптік, орта білімнен кейінгі және жоғары білім беру бағдарламаларын іске асыратын әскери оқу орындарына түскендер — әскери оқу орындары үшін әскери оқу орны бастығының оқу құрамының тізіміне қабылдау туралы бұйрығы шығарылған күннен бастап, ұландарды қоспағанда, ал шетелдік әскери оқу орнына түскен кезде — уәкілетті орган басшысының оқуға жіберу туралы бұйрығы шығарылған күннен бастап; негізгі орта білім беру базасында техникалық және кәсіптік білім берудің білім беру бағдарламаларын іске асыратын әскери оқу орындарында оқудың екінші курсын аяқтаған ұландар — әскери оқу орны бастығының оқуды жалғастыру, үшінші курсқа ауыстыру және кадет ауыспалы құрамының әскери лауазымына тағайындау туралы бұйрығы шығарылған күннен бастап.

Азамат әскери қызметшінің мәртебесін әскери қызметтен босатылуына (әскери жиындардың аяқталуына) байланысты әскери бөлімнің тізімінен шығарылған күннен бастап, сондай-ақ Қазақстан Республикасының арнаулы мемлекеттік және құқық қорғау органдарына ауыстырылған жағдайда жоғалтады.

Тұтқынға түскен, сондай-ақ бейтарап елдерде интернирленген әскери қызметшілердің әскери қызметші мәртебесі сақталады, әскери қолбасшылық және осыған уәкілеттік берілген басқа да мемлекеттік органдар халықаралық құқық нормаларына сәйкес аталған әскери қызметшілердің құқықтарын қорғау жөнінде шаралар қабылдауға міндетті.

Әскери қызметшілер бас бостандығынан айыруға сотталған кезде олардың әскери қызметшілер мәртебесімен көзделген құқықтарын, сондай-ақ олардың отбасы мүшелерінің құқықтарын іске асыру заңнамада көзделген тәртіппен тоқтатыла тұрады (тоқтатылады) немесе шектеледі.

Адамды әскери қылмыстық құқық бұзушылықтың субъектісі деп тану үшін оның әскери ант қабылдаған-қабылдамағаны маңызды емес. Әскери қылмыс (теріс қылық) жасалған сәтте әскери ант қабылдамауы қылмыстық жауаптылық пен жазаны жеңілдететін мән-жай ретінде қарастырылуы мүмкін.

ҚР «Әскери қызмет және әскери қызметшілердің мәртебесі туралы» Заңының 31-бабына сәйкес, кейінге қалдыруға немесе әскерге шақырудан босатылуға құқығы жоқ, он сегіз жастан жиырма жеті жасқа дейінгі азаматтар Қарулы Күштерді, басқа да әскерлер мен әскери құралымдарды жасақтауға қажетті мөлшерде мерзімді әскери қызметке шақырылуға жатады.

Келісімшарт бойынша әскери қызметке кіретін адамдар он сегіз жастан кіші болмауға тиіс, курсанттар мен кадеттерді қоспағанда, сондай-ақ әскери қызметте болудың шекті жасына жеткенге дейін мынадай мерзімдерден кешікпеуге тиіс: келісімшарт бойынша әскери қызметке алғаш рет кіретін немесе солдаттар (матростар) құрамының және кіші сержанттық құрамның лауазымдарына тағайындалатындар үшін — он бес жыл; кіші офицерлік және аға сержанттық құрам лауазымдарына тағайындалатындар үшін — он жыл; аға офицерлік немесе жоғары сержанттық құрам лауазымдарына тағайындалатындар үшін — бес жыл (аталған Заңның 38-бабы 1-тармағының 3) тармақшасы).

 В основу военные учебные заведения, реализующие образовательные программы высшего, технического и профессионального образования на базе общего среднего образования, имеют право поступать:

1\. граждане, не проходившие воинской службы, достигшие в год поступления возраста семнадцати лет, но не старше двадцати двух лет;

1. граждане, прошедшие воинскую службу, и военнослужащие, проходящие срочную воинскую службу, до достижения ими в год поступления возраста двадцати четырех лет;

3\. военнослужащие, проходящие воинскую службу по контракту, до достижения ими возраста двадцати пяти лет (п. 1 ст. 39 вышеуказанного Закона).

Жалпы орта білім беру базасында жоғары, техникалық және кәсіптік білім берудің білім беру бағдарламаларын іске асыратын әскери оқу орындарына оқуға түсу құқығы бар тұлғалар:

1\. әскери қызмет өткермеген, оқуға түскен жылы он жеті жасқа толған, бірақ жиырма екі жастан аспаған азаматтар;

1. әскери қызмет өткерген азаматтар және мерзімді әскери қызмет өткеріп жүрген әскери қызметшілер — оқуға түскен жылы жиырма төрт жасқа толғанға дейін;

3\. келісімшарт бойынша әскери қызмет өткеріп жүрген әскери қызметшілер — жиырма бес жасқа толғанға дейін (аталған Заңның 39-бабының 1-тармағы).

Негізгі орта білім беру базасында техникалық және кәсіптік білім беру бағдарламаларын іске асыратын әскери оқу орындарына оқуға түсу құқығы оқуға түскен жылы он бес жасқа толған, бірақ он жеті жастан аспаған азаматтарға беріледі (аталған Заңның 39-бабының 2-тармағы).

Демек, тиісті жасқа толмаған адамның әскери қылмыстық құқық бұзушылық жасауы осы қоғамдық қауіпті әрекеті үшін оны қылмыстық жауаптылыққа тартуға негіз болып табылмайды.

Әскери қызметшілерді әскери қызметтен босату «Әскери қызмет және әскери қызметшілердің мәртебесі туралы» Заңның 26-бабында айқындалған негіздер бойынша жүргізіледі. Әскери қызметтен босату тәртібі Қазақстан Республикасы Президентінің 2006 жылғы 25 мамырдағы «Қазақстан Республикасының Қарулы Күштерінде, басқа да әскерлері мен әскери құралымдарында әскери қызмет өткеру қағидаларын бекіту туралы» Жарлығымен регламенттеледі.

Қайтыс болған (қаза тапқан) әскери қызметші қайтыс болған (қаза тапқан) күннен кейінгі күннен бастап әскери бөлімнің жеке құрамының тізімінен шығарылады, ал сот хабар-ошарсыз кетті деп таныған немесе қайтыс болды деп жариялаған әскери қызметші сот шешімі заңды күшіне енген күннен бастап тізімнен шығарылады.

Белгіленген қызмет мерзімдерін өтеген адамдарды әскери қызметтен босату төтенше немесе соғыс жағдайы енгізілген жағдайда оның қолданылу кезеңіне тоқтатыла тұрады.

Кейбір әскери қылмыстық құқық бұзушылықтарды кез келген әскери қызметші емес, тек белгілі бір арнайы белгілері бар адамдар ғана жасай алады.

Мәселен, мысалы, ҚК-нің 450–453-баптарында көзделген әскери қылмыстық құқық бұзушылықтарды тек бастықтар мен өзге де лауазымды адамдар ғана жасай алады; ҚК-нің 437-бабында көзделген әрекеттерді тек бағыныстылар жасайды. ҚК-нің 446, 447 және 448-баптарында көзделген қылмыстық құқық бұзушылықтардың субъектілері болып тек қарауыл (вахта), конвой немесе патрульдік наряд құрамына, сондай-ақ әскери наряд бақылаушыларының құрамына кіретін адамдар танылады. Мұндай жағдайларда адамды ҚК-нің сол немесе өзге бабы бойынша қылмыстық жауаптылыққа тарту үшін оның тиісті арнайы белгілерге ие болған-болмағанын анықтау қажет.

«Әскери қызмет және әскери қызметшілердің мәртебесі туралы» Заңның 29-бабының 1-тармағына сәйкес азаматтардың әскери қызметке жарамдылық дәрежесін айқындау үшін облыстарда, республикалық маңызы бар қалаларда, астанада, қалалар мен аудандарда жергілікті атқарушы органдардың шешімімен тұрақты негізде медициналық комиссиялар құрылады. Олар мынадай адамдарға медициналық куәландыру жүргізеді: әскерге шақырылуға дейінгі жастағы азаматтарға; әскерге шақырылушыларға; әскери жиындарға шақырылатын әскери міндеттілерге; келісімшарт бойынша әскери қызметке, әскери оқу орындарына, әскери кафедраларға, Қорғаныс министрлігінің мамандандырылған ұйымдарына түсетін азаматтарға.

Медициналық куәландыру нәтижелері бойынша аудандық (облыстық маңызы бар қалалардың) шақыру комиссиясы әскерге шақырылушыға қатысты мынадай шешімдердің бірін қабылдайды: әскери қызметке шақырылуға жатады; әскери қызметке шақырудан кейінге қалдыру беріледі; әскери қызметке шақырудан босатылады; әскери міндеттілікті орындаудан босатылады.

ҚК-нің 18-тарауында көзделген қылмыстық құқық бұзушылықты жасаған адамның әскери қызметке жарамсыз деп танылуы оны қылмыстық жауаптылықтан босатпайды. Адамның әскери қызметке жарамсыздығы жауаптылықты жеңілдететін мән-жай ретінде ескерілуге тиіс. Сонымен бірге жасалған әрекет әскери қызметке жарамсыз деп танылған субъектінің ауруының немесе дене кемістіктерінің тікелей салдары болып табылатын жағдайлар да болуы мүмкін (мысалы, еңсерілмейтін ұйқышылдықпен ауыратын қарауылшының постта ұйықтап қалуы). Мұндай жағдайларда әрекет кінәсіз жасалады және әскери қылмыстық құқық бұзушылық құрамын құрамайды.

Азаматтық адамдар әскери қылмыстық құқық бұзушылықтардың орындаушылары бола алмайды, бірақ олардың айдап салушылары, көмектесушілері немесе ұйымдастырушылары болуы мүмкін (мысалы, ауруды сылтау ету немесе өзіне-өзі зақым келтіру арқылы әскери қызметті өткеруден жалтаруға немесе бас тартуға көмектесу ҚК-нің 28-бабының 5-бөлігіне және 443-бабына сәйкес сараланады; әскери мүлікті қасақана жоюға немесе бүлдіруге айдап салу ҚК-нің 28-бабының 4-бөлігіне және 459-бабына сәйкес сараланады).

Әскери қызметші болып табылмайтын адамдар әскери қылмыстық құқық бұзушылықтың қоса орындаушылары да бола алмайды. Егер азаматтық адам белгіленген тәртіпті бұзған солдатты ұстау кезінде әскери қызметшімен бірлесіп патрульдік нарядқа күш қолдана отырып қарсылық көрсетсе, онда оның әрекеттері қоса орындаушылық емес, көмектесушілік деп танылады және ҚК-нің 28-бабының 5-бөлігіне сілтеме жасала отырып, ҚК-нің 438-бабы бойынша саралануға жатады.

Әскери қызметшілердің барлық санаттары үшін әскери қызметтің аяқталған уақыты болып әскери қызметшіні әскери бөлімнің жеке құрамының тізімінен шығару күні есептеледі.

7. банда — азаматтарға немесе ұйымдарға қаруды не қару ретінде пайдаланылатын заттарды қолдана отырып немесе қолдану қатерін төндіре отырып шабуыл жасау мақсатында құрылған ұйымдасқан топ

Банда деп азаматтарға немесе ұйымдарға қаруды не қару ретінде пайдаланылатын заттарды қолдана отырып немесе қолдану қатерін төндіре отырып шабуыл жасау мақсатында алдын ала біріккен екі немесе одан да көп адамның тұрақты қаруланған тобын түсіну керек.

Банда ұйымдасқан топтан қаруланғандығымен және қылмыстық мақсатымен — азаматтар мен ұйымдарға шабуыл жасаумен ерекшеленеді. Банда — ұйымдасқан қылмыстылықтың нақты нысандарының бірі, оған мынадай белгілер тән: екі немесе одан да көп адамның қатысуы, тұрақтылық, қаруланғандық, азаматтарға немесе ұйымдарға шабуыл жасаудың арнайы мақсатының болуы.

Қазақстан Республикасының Жоғарғы Соты 2001 жылғы 21 маусымдағы «Соттардың бандитизм және сыбайлас қатысу арқылы жасалған басқа да қылмыстық құқық бұзушылықтар үшін жауаптылық туралы заңнаманы қолдануының кейбір мәселелері туралы» нормативтік қаулысының 11-тармағында белгілі бір уақыт ішінде келісілген іс-әрекеттер, қылмыстық қызметтің тұрақты нысандары мен әдістері арқылы алдын ала сөз байласу бойынша адамдар тобының бірқатар қылмыстар жасауы қылмыстық топтың бар екенін тану үшін жеткілікті негіз болып табылмайтынын түсіндіреді.

Қылмыстық топ алдын ала сөз байласу арқылы адамдар тобынан неғұрлым жоғары ұйымдасқандығымен және тұрақтылығымен ерекшеленеді. Оның белгілеріне, атап айтқанда, басшының (басшылардың) болуы және басқа мүшелердің оған (оларға) бағыныстылығы, басқа қатысушылардың өздерінің осы топқа мүшелігін сезінуі, белгілі бір иерархияның және ортақ материалдық әрі қаржылық қаражаттың болуы, қылмыстық топта белгіленген қағидаларды (тәртіпті) сақтау және т.б. жатуы мүмкін.

ҚР ҚПК-нің 113-бабының талаптарына сәйкес қылмыстық топтың белгілері қылмыс құрамының басқа да белгілерімен қатар дәлелденуге жатады. Банданың міндетті белгісі — оның қаруланғандығы. Бұл бандаға қатысушылардың атыс немесе суық қаруының, зауытта жасалған немесе қолдан жасалған қаруының, жарылғыш құрылғыларының, сондай-ақ газды және пневматикалық қаруының болуын білдіреді.

Қару ұғымының анықтамасы Қазақстан Республикасының 1998 жылғы 30 желтоқсандағы «Жекелеген қару түрлерінің айналымына мемлекеттік бақылау жасау туралы» Заңында берілген. Оған сәйкес қару деп тірі немесе өзге де нысананы зақымдауға, сондай-ақ сигнал беруге конструкциялық тұрғыдан арналған құрылғылар мен заттар танылады. Қару ретінде пайдаланылатын заттарға шоқпарлар, кастеттер, сюрикендер, бумерангтар және спорттық снарядтарды (мысалы, бейсбол жарғанаттарын, клюшкаларды, дискілерді, ядроларды, гантельдерді) қоспағанда, соққы-жаншу, лақтыру, шаншу-кесу әрекеттері үшін арнайы бейімделген өзге де заттар жатады.

Қаруланғандық банда мүшелерінің кем дегенде біреуінде қарудың немесе қару ретінде пайдаланылатын заттың болуымен және бұл туралы оның басқа мүшелерінің хабардар болуымен айқындалады.

Ұйымдасқан топтардың өзге түрлері үшін қаруланғандық белгісі факультативтік болып табылады. Бұл ретте банданың құрылу мақсаты оны ұйымдасқан қылмыстылықтың басқа нысандарынан ажыратады. Сонымен бірге құрылымдық ресімделу белгісі болған жағдайда банда жалпы ұғымға қатысты жеке жағдай ретінде қылмыстық ұйым деп танылуы мүмкін, өйткені қылмыстық ұйым — қатысушылары ұйымдық, функционалдық және (немесе) аумақтық жағынан оқшауланған топтарға (құрылымдық бөлімшелерге) бөлінген ұйымдасқан топ.

8. басқа механикалық көлік құралдары — тракторлар, мотоциклдер, өздігінен жүретін машиналар (экскаваторлар, автокрандар, грейдерлер, жол катоктары)

Қазақстан Республикасының 2014 жылғы 17 сәуірдегі «Жол жүрісі туралы» Заңының 1-бабының 38) тармағына сәйкес механикалық көлік құралы — мопедтер мен рельстік көлік құралдарын қоспағанда, қозғалтқышпен қозғалысқа келтірілетін өздігінен жүретін жол көлік құралы. Бұл ұғым жол жүрісіне қатысқан кезде тракторлар мен өздігінен жүретін машиналарға да қолданылады.

«Басқа механикалық көлік құралы» ұғымын заң шығарушы ҚК-нің 345-бабының «Көлік құралдарын басқаратын адамдардың жол жүрісі немесе көлік құралдарын пайдалану қағидаларын бұзуы» және ҚК-нің 345-1-бабының «Көлік құралдарын басқаратын адамдардың алкогольдік, есірткілік және (немесе) уытқұмарлық масаң күйде жол жүрісі немесе көлік құралдарын пайдалану қағидаларын бұзуы» диспозицияларында қолданған. Басқа механикалық көлік құралдарына тракторлар, мотоциклдер, өздігінен жүретін машиналар (экскаваторлар, автокрандар, грейдерлер, жол катоктары) жатады.

9. билік өкілі — мемлекеттік қызметте жүрген, Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген тәртіппен өзіне қызметтік бағыныстылығында жоқ адамдарға қатысты өкімдік өкілеттіктер берілген адам, оның ішінде құқық қорғау немесе арнаулы мемлекеттік органның, әскери полиция органының қызметкері, қоғамдық тәртіпті қамтамасыз етуге қатысатын әскери қызметші

Билік өкілі — лауазымдық қылмыстық құқық бұзушылықтардың арнайы субъектісі, сондай-ақ ҚК-нің 272 «Жаппай тәртіпсіздіктер», 293 «Бұзақылық», 378 «Билік өкілін қорлау», 379 «Билік өкіліне бағынбау», 380 «Билік өкіліне қатысты күш қолдану», 390 «Билік өкілі немесе жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын адам атағын өз бетінше иелену» баптарында қол сұғу объектісі болып табылады.

Билік өкілі болып азаматтар мен ұйымдарға қатысты заңмен белгіленген құзыреті шегінде биліктік өкілеттіктер берілген мемлекеттік органның лауазымды адамы ғана таныла алады. Мысалы, билік өкілінің азаматтар мен ұйымдар орындауға міндетті талаптар қоюға және шешімдер қабылдауға құқығы бар.

Билік өкілдері мемлекеттік биліктің (заң шығарушы, атқарушы, сот) функцияларын орындайды.

Конституцияның 49-бабына сәйкес Қазақстан Республикасының Парламенті заң шығару функцияларын жүзеге асыратын Республиканың ең жоғары өкілді органы болып табылады. Аумақтық құрылымдарда биліктің заң шығарушы тармағының өкілді органдары болып облыстық, қалалық және аудандық мәслихаттар табылады. Олар өз құзыреті шегінде тиісті аумақтың аумағында қолданылатын міндетті шешімдер қабылдауға құқылы.

Конституцияның 64-бабына сәйкес Қазақстан Республикасының атқарушы билігін Үкімет жүзеге асырады. Үкімет атқарушы органдар жүйесін басқарады және олардың қызметіне басшылық жасайды. Атқарушы билік субъектілеріне сондай-ақ Президентке тікелей бағынатын және есеп беретін мемлекеттік органдар жатады.

Қазақстан Республикасында Конституцияның 75-бабына сәйкес сот төрелігін тек сот қана жүзеге асырады. Қазақстан Республикасының 2000 жылғы 25 желтоқсандағы «Қазақстан Республикасының сот жүйесі мен судьяларының мәртебесі туралы» Конституциялық заңында көрсетілгендей, сот билігін тек сот жүзеге асырады және ол азаматтардың, мемлекеттік органдардың, ұйымдардың құқықтарын, бостандықтары мен заңды мүдделерін қорғауға, Конституцияның, заңдардың, өзге де нормативтік құқықтық актілердің, республиканың халықаралық шарттарының орындалуын қамтамасыз етуге арналған.

Заң шығарушы, атқарушы және сот билігі органдарында қосалқы қызметті жүзеге асыратын техникалық қызметкерлер билік өкілдері деп таныла алмайды, алайда олар ұйымдық-өкімдік немесе әкімшілік-шаруашылық функцияларының болуына байланысты лауазымды адамдар деп танылуы мүмкін. Оларға бухгалтерлер, хатшылар, кеңсе меңгерушілері, консультанттар, референттер жатуы мүмкін.

Мемлекеттік органның сол немесе өзге қызметкерінің билік өкілі болып табылатыны туралы қорытынды оның өкілеттіктерін талдағаннан кейін, оларды мемлекеттік органдардың, қызметтердің, комитеттердің, департаменттердің қызметкерлерінің құқықтары мен міндеттерін регламенттейтін заңдармен және ережелермен, ведомстволық нормативтік актілермен салыстыру арқылы жасалуға тиіс. Кейде қызметшінің билік өкілі екендігі туралы нұсқау тікелей заңда беріледі.

Заң шығарушы билік өкілдері санатын нақтылай отырып, оларға құқық қорғау органдарының (прокуратура, ішкі істер, мемлекеттік өртке қарсы қызмет, сыбайлас жемқорлыққа қарсы қызмет, экономикалық тергеп-тексеру қызметі органдарының), арнаулы мемлекеттік органдардың (ұлттық қауіпсіздік органдарының, сыртқы барлау саласындағы уәкілетті органның, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік күзет қызметінің), әскери полиция органының барлық қызметкерлерін, сондай-ақ қоғамдық тәртіпті қамтамасыз етуге қатысатын әскери қызметшілерді біржақты түрде жатқызады.

10. болмашы мөлшер — 187-бапта — ұйымға тиесілі мүліктің құны он айлық есептік көрсеткіштен аспайтын немесе жеке тұлғаға тиесілі мүліктің құны екі айлық есептік көрсеткіштен аспайтын мөлшер

Ұрланған мүліктің құны ұйымға тиесілі мүлік үшін он айлық есептік көрсеткіштен аспаса немесе жеке тұлғаға тиесілі мүлік үшін екі айлық есептік көрсеткіштен аспаса, бөтеннің мүлкін ұрлау, алаяқтық, иемденіп алу немесе талан-таражға салу ұсақ-түйек жымқыру ретінде сараланады.

Ұсақ-түйек жымқыруға қылмыстық-құқықтық баға беру кезінде тәжірибеде оны маңызы болмашылықтан ажырату мәселесі туындауы мүмкін.

Маңызы болмашы әрекеттер деп қоғамдық қауіптілігі жоқ, бірақ формальды түрде қылмыстық құқық бұзушылық құрамының белгілері бар әрекеттер танылады.

Маңызы болмашылықты бағалауда үш субъективті фактор бар: жәбірленушінің, кінәлі адамның және үшінші тұлғаның, оның ішінде тергеушінің, прокурордың және судьяның әрекетті маңызы болмашы деп бағалауы. Тек эмоциялардың, біржақтылықтың, иландырудың ықпалында болмайтын жәбірленушінің объективті бағасы ғана заңдық мәнге ие. Егер ұсақ-түйек жымқыру туралы іс бойынша жәбірленуші өзіне келтірілген зиянды маңызы болмашы деп бағаласа, қылмыстық жауаптылық туындамайды.

Жәбірленушінің көзқарасына қарамастан, егер ұрланған мүліктің құны болмашы мөлшерден асып кетсе, әрекет маңызы болмашы деп таныла алмайды. Тиісті әрекет ҚК-нің 188, 189, 190-баптары бойынша ұрлық, алаяқтық немесе бөтеннің мүлкін иемденіп алу және талан-таражға салу ретінде саралануға жатады.

11. денсаулыққа ауыр зиян келтіру — адамның өміріне қауіпті денсаулыққа келтірілген зиян не мынадай салдарға әкеп соққан өзге де денсаулыққа зиян: көру, сөйлеу, есту қабілетінен немесе қандай да бір ағзасынан айырылу; ағзаның өз функцияларын жоғалтуы; беттің қалпына келмейтіндей бұзылуы; жалпы еңбек қабілетінің кемінде үштен бір бөлігінен едәуір тұрақты айырылуға ұласқан денсаулықтың бұзылуы; кәсіптік еңбек қабілетінен толық айырылу; жүктіліктің үзілуі; психикалық бұзылыс; нашақорлықпен немесе уытқұмарлықпен ауыру

Қылмыстық-құқықтық мағынадағы денсаулыққа зиян келтіру әрекеттің қоғамдық қауіпті салдарын сипаттайды және адамның тікелей дене және психофизикалық саласына келтірілетін зиянды білдіреді.

Қазақстан Республикасының 2020 жылғы 7 шілдедегі «Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» Кодексінің 1-бабы 1-тармағының 73) тармақшасына сәйкес денсаулық деп аурулар мен дене кемістіктерінің болмауын ғана емес, толық физикалық, рухани (психикалық) және әлеуметтік әл-ауқат жағдайын түсіну керек.

2017 жылғы 27 сәуірдегі Қазақстан Республикасы Әділет министрінің № 484 бұйрығымен бекітілген Сот сараптамасы органдарында сот сараптамалары мен зерттеулерін ұйымдастыру және жүргізу қағидаларының 383-тармағына сәйкес денсаулыққа зиян деп ағзалардың (тіндердің) анатомиялық тұтастығының немесе олардың физиологиялық функцияларының бұзылуы (дене жарақаттары), не сыртқы ортаның әртүрлі факторларының: механикалық, физикалық, химиялық, биологиялық, психогендік әсер етуі нәтижесінде пайда болған аурулар немесе патологиялық жағдайлар, сондай-ақ денсаулықтың бұзылуына немесе өлімнің басталуына әкеп соққан медициналық көмектің көрсетілуіндегі кемшіліктер салдарынан туындаған зардаптар түсініледі.

Денсаулыққа келтірілген зиянның ауырлық дәрежесі 2017 жылғы 27 сәуірдегі Қазақстан Республикасы Әділет министрінің № 484 бұйрығымен бекітілген Сот сараптамасы органдарында сот сараптамалары мен зерттеулерін ұйымдастыру және жүргізу қағидаларына сәйкес алынған сарапшы қорытындысының негізінде белгіленеді.

Денсаулыққа зиян дене жарақаттары, яғни ағзалардың (тіндердің) анатомиялық тұтастығының немесе олардың физиологиялық функцияларының бұзылуы, не сыртқы ортаның механикалық, физикалық, химиялық, биологиялық немесе психогендік факторларының әсер етуі нәтижесінде пайда болған аурулар немесе патологиялық жағдайлар түрінде көрініс табуы мүмкін.

Денсаулыққа келтірілген зиянның ауырлық дәрежесін анықтау үшін осы зиян белгілерінің біреуі жеткілікті.

Бірнеше саралаушы белгі болған жағдайда денсаулыққа келтірілген зиянның ауырлық дәрежесі денсаулыққа келтірілген зиянның неғұрлым ауыр дәрежесіне сәйкес келетін белгі бойынша белгіленеді.

Денсаулықтың бұзылуы деп нақты жарақатқа немесе ауруға байланысты жергілікті және (немесе) жалпы сипаттағы клиникалық тұрғыдан айқын көрінетін ауырсынатын өзгерістер анықталатын организмнің жай-күйін, яғни ағзалардың анатомиялық тұтастығының немесе физиологиялық функцияларының бұзылуын түсіну керек (аталған Қағидалардың 384-тармағы).

Жалпы еңбекке қабілеттілік деп белгілі бір өнімді, бұйымды немесе қызметті алу түріндегі әлеуметтік маңызы бар нәтижеге қол жеткізуге бағытталған адамның туа біткен және жүре пайда болған қабілеттерінің жиынтығын түсіну керек (385-тармақ).

Жалпы еңбек қабілетінен тұрақты айырылу — адамның біліктілікті қажет етпейтін жұмысты орындау және өзіне-өзі қызмет көрсету қабілетін толық немесе ішінара жоғалтуына әкеп соғатын функцияның (функциялардың) қайтымсыз жоғалуы (387-тармақ).

Егер түпкілікті нәтиже 120 күн ішінде анықталмаса, жалпы еңбек қабілетінен шартты түрде тұрақты (қайтымсыз) айырылу деп көрсетілген уақыт аралығы өткеннен кейін зардап шегушіде қалыптасқан жоғалған функция көлемі есептеледі (388-тармақ).

Жалпы еңбек қабілетінен айырылу өлшемшарты қолайсыз еңбек және клиникалық болжамдар болған кезде не еңбек қабілетінің шектелу мерзіміне қарамастан нәтиже анықталған кезде, не денсаулықтың бұзылуы 120 күннен астам уақытқа созылған кезде қолданылады (бұдан әрі — жалпы еңбек қабілетінен тұрақты айырылу) (389-тармақ).

Кәсіптік еңбек қабілеті деп адамның өз кәсібі бойынша немесе ақысы мен біліктілігі жағынан оған тең қызметтегі еңбекке қабілеттілігін түсіну керек (386-тармақ).

12. денсаулыққа ауырлығы орташа зиян келтіру — адамның өміріне қауіпті емес, денсаулықтың ұзақ уақытқа (жиырма бір күннен астам мерзімге) бұзылуын немесе жалпы еңбек қабілетінің едәуір тұрақты түрде (үштен бір бөлігінен аз мөлшерде) жоғалуын туындатқан денсаулыққа зиян

Денсаулыққа келтірілген зиянның орташа ауырлық дәрежесін анықтау өлшемшарттары бұрын Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің 2010 жылғы 20 мамырдағы бұйрығымен бекітілген Сот-медициналық сараптаманы ұйымдастыру және жүргізу жөніндегі нұсқаулықта баяндалған болатын. Денсаулыққа орташа ауырлықтағы зиян келтірудің саралаушы белгілері (өлшемшарттары) мыналар болды: 1) денсаулықтың ұзақ уақытқа бұзылуы — 3 аптадан астам (21 күннен астам) мерзімге; денсаулықтың ұзақ уақытқа бұзылуына денсаулыққа зиян келтірумен тікелей байланысты, ұзақтығы үш аптадан асатын (21 күннен астам) қандай да бір ағзаның ауруы немесе функциясының бұзылуы түріндегі зардаптар жатқызылды; 2) жалпы еңбек қабілетінің едәуір тұрақты түрде жоғалуы (10–33 % қоса алғанда).

Аталған бұйрық 2017 жылғы 27 сәуірдегі Қазақстан Республикасы Әділет министрінің № 484 бұйрығының шығарылуына байланысты күшін жойды. Осы бұйрықпен бекітілген Сот сараптамасы органдарында сот сараптамалары мен зерттеулерін ұйымдастыру және жүргізу қағидаларында денсаулыққа келтірілген зиянның орташа ауырлық дәрежесін анықтау өлшемшарттары жоқ.

Қазіргі уақытта денсаулыққа келтірілген зиянның ауырлық дәрежесі Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі Сот сараптамасы орталығы Ғылыми кеңесінің 2016 жылғы 5 желтоқсандағы № 2 хаттамасымен мақұлданған, Қазақстан Республикасы тізіліміне № 52 болып енгізілген «Денсаулыққа келтірілген зиянның ауырлық дәрежесін анықтау үшін жәбірленушілерді, күдіктілерді және басқа да адамдарды сараптамалық зерттеу» әдістемесінің негізінде айқындалатынын атап өткен жөн. Бұл Әдістеме бекітілмеген, тек Сот сараптамасы орталығының Ғылыми кеңесімен мақұлданған.

Денсаулыққа келтірілген зиянның ауырлық дәрежесін айқындау жөніндегі нұсқаулық әзірлеп, оны Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысы деңгейінде бекіту орынды деп есептеледі, ал неғұрлым қолайлы шешім осы мәселелерді реттейтін арнайы заң қабылдау болар еді.

Тергеу және сот практикасы денсаулыққа келтірілген зиянның түріне қатысты мәселелерді шешудегі көптеген әртүрлі түсіндіру мысалдарына толы болғандықтан, алдағы уақытта Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының «Денсаулыққа қарсы қылмыстық құқық бұзушылықтар туралы қылмыстық істер бойынша сот практикасы туралы» нормативтік қаулысы қабылданады деп үміттену ғана қалады. Мұндай қаулы қарастырылып отырған қылмыстарды саралау кезінде көптеген қателіктердің алдын алуға және оларды бағалаудың біркелкілігін қамтамасыз етуге ықпал етеді деп есептеймін.

13. денсаулыққа жеңіл зиян келтіру — денсаулықтың қысқа мерзімге (жиырма бір күннен аспайтын мерзімге) бұзылуына немесе жалпы еңбек қабілетінің болмашы тұрақты түрде (оннан бір бөлігінен аз мөлшерде) жоғалуына әкеп соққан адамның денсаулығына келтірілген зиян.

Денсаулыққа келтірілген зиянның жеңіл ауырлық дәрежесін анықтау өлшемшарттары бұрын Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің 2010 жылғы 20 мамырдағы бұйрығымен бекітілген Сот-медициналық сараптаманы ұйымдастыру және жүргізу жөніндегі нұсқаулықта баяндалған болатын. Денсаулыққа жеңіл зиян келтірудің саралаушы белгілері (өлшемшарттары) мыналар болды: 1) қысқа мерзімді денсаулық бұзылуы — 3 аптадан аспайтын мерзімге, яғни 21 күннен аспайтын; 2) жалпы еңбек қабілетінен болмашы тұрақты айырылу — 10 %-дан аз.

Қазіргі уақытта жоғарыда аталған бұйрық 2017 жылғы 27 сәуірдегі Қазақстан Республикасы Әділет министрінің № 484 бұйрығының шығарылуына байланысты күшін жойды. Осы бұйрықпен бекітілген Сот сараптамасы органдарында сот сараптамалары мен зерттеулерін ұйымдастыру және жүргізу қағидаларында денсаулыққа келтірілген зиянның жеңіл ауырлық дәрежесін анықтау өлшемшарттары жоқ. Қазіргі кезде олар Қазақстан Республикасы тізіліміне № 52 болып енгізілген «Денсаулыққа келтірілген зиянның ауырлық дәрежесін анықтау үшін жәбірленушілерді, күдіктілерді және басқа да адамдарды сараптамалық зерттеу» әдістемесінде бекітілген.

Жоғарыда аталған Әдістеменің мазмұны және оны пайдалану құқығы сот-медициналық сарапшылардың айрықша құзыретіне жатады. Аталған әдістеме ашық қолжетімділікте жоқ.

14. елеулі зиян — осы Кодексте көзделген қылмыстық құқық бұзушылық құрамының белгісі ретінде көрсетілмеген жағдайларда мынадай салдарлар:

адамның және азаматтың конституциялық құқықтары мен бостандықтарын, ұйымдардың заңмен қорғалатын құқықтары мен заңды мүдделерін, қоғам мен мемлекеттің заңмен қорғалатын мүдделерін бұзу; елеулі залал келтіру; жәбірленуші адамда қиын өмірлік жағдайдың туындауы; ұйымдардың немесе мемлекеттік органдардың қалыпты жұмысының бұзылуы; маңызды әскери іс-шаралардың өткізілуінің бұзылуы не әскери бөлімдер мен бөлімшелердің жауынгерлік әзірлік және жауынгерлік қабілеттілік деңгейінің қысқа мерзімге төмендеуі; қарулы топтардың немесе жекелеген қарулы адамдардың, құрлықтағы, әуе немесе теңіз әскери техникасының шабуылын уақтылы анықтамау немесе тойтармау, адамдар мен көлік құралдарының Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасын кедергісіз заңсыз кесіп өтуіне, контрабандалық жүктердің орын ауыстыруына жол беру, шекара құрылыстарына, шекараны күзетудің техникалық құралдарына зиян келтіретін әрекеттерге жол беру; келтірілген зиянның елеулілігін куәландыратын өзге де салдарлар.

Қылмыстық-құқықтық мағынадағы елеулі зиян — заңмен қорғалатын игіліктерге келтірілетін, әрекеттің қоғамдық қауіпті салдарын сипаттайтын ең көп таралған зиян түрі.

ҚР ҚК-де заң шығарушы алғаш рет елеулі зиянның анықтамасын оның түрлерін тізбелеу тәсілін қолдана отырып, осы санаттың мәнді жағы мен өзіне тән белгілерін ашпай келтірген. Бұл ретте келтірілген тізбе түпкілікті болып табылмайды, өйткені елеулі зиян деп келтірілген зиянның елеулілігін куәландыратын кез келген өзге де салдарлар түсінілуі мүмкін. Осылайша, нақтылауға әрекет жасалғанына қарамастан, елеулі зиянды бағалау санаттарына жатқызу керек.

Елеулі зиянды айқындау кезінде адамның және азаматтың конституциялық құқықтары мен бостандықтарын, ұйымдардың заңмен қорғалатын құқықтары мен заңды мүдделерін, қоғам мен мемлекеттің заңмен қорғалатын мүдделерін бұзу, елеулі залал келтіру және одан әрі тізбеде көрсетілген жағдайлар дербес белгілер ретінде беріледі.

Бұл ретте олардың бірі қылмыстық құқық бұзушылық құрамының белгісі ретінде көрсетілсе, ол елеулі зиян ретінде қайта есепке алынбайды. Мысалы, ҚК-нің 198-бабының 2-бөлігінде «Авторлық және (немесе) сабақтас құқықтарды бұзу» саралаушы белгілер ретінде елеулі зиян және елеулі залал көрсетілген. Демек, бұл жағдайда елеулі зиян елеулі залалды қамтымайды, бірақ, атап айтқанда, ұйымдардың құқықтары мен заңды мүдделерінің бұзылуын қамтуы мүмкін.

Адамның және азаматтың конституциялық құқықтары мен бостандықтарын, ұйымдардың заңмен қорғалатын құқықтары мен заңды мүдделерін, қоғам мен мемлекеттің заңмен қорғалатын мүдделерін бұзу елеулі зиян деп танылатын қылмыстық жазаланатын әрекеттің зиянды салдарының бірі болып табылады.

Адамның және азаматтың конституциялық құқықтары мен бостандықтарын, ұйымдардың заңмен қорғалатын құқықтары мен заңды мүдделерін, қоғам мен мемлекеттің заңмен қорғалатын мүдделерін бұзудың мазмұндық жағы ҚК Ерекше бөлімінің нақты бір бабының тектік объектісі мен белгілеріне қарай әрбір нақты жағдайда айқындалады.

ҚР ҚК Ерекше бөлімінің кейбір баптарында заң шығарушы зиян келтірілетін объектіні нақтылайды. Мысалы, жеке тұлғалардың құқықтары ҚК-нің 147 «Жеке өмірге қолсұғылмаушылықты және Қазақстан Республикасының дербес деректер және оларды қорғау туралы заңнамасын бұзу», 152 «Қазақстан Республикасының еңбек заңнамасын бұзу» баптарында қылмыстық құқық бұзушылық объектісі ретінде бөлініп көрсетілген. Автордың немесе өзге де құқық иеленушінің құқықтарына немесе заңды мүдделеріне елеулі зиян келтіру туралы ҚК-нің 198 «Авторлық және (немесе) сабақтас құқықтарды бұзу», 199 «Өнертабыстарға, пайдалы модельдерге, өнеркәсіптік үлгілерге, селекциялық жетістіктерге немесе интегралдық микросхемалар топологияларына құқықтарды бұзу» баптарында көрсетілген. Қызмет мүдделеріне, мемлекет мүдделеріне немесе тіпті мемлекет қауіпсіздігінің мүдделеріне елеулі зиян келтіру ҚК-нің 437 «Бұйрыққа бағынбау немесе оны өзгедей орындамау», 444 «Жауынгерлік кезекшілікті атқару қағидаларын бұзу», 445 «Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасын күзету қағидаларын бұзу» баптарында белгіленген. Тиісінше, көрсетілген жағдайларда өзге объектілерге зиян келтіру әрекетті саралау үшін маңызға ие емес.

Елеулі залал келтіру елеулі зиян деп танылатын қылмыстық жазаланатын әрекеттің зиянды салдарының бірі болып табылады.

Елеулі зиян келтіру өлшемшарттарының бірі жәбірленуші адамда қиын өмірлік жағдайдың туындауы болып табылады. Қиын өмірлік жағдайдың анықтамасы Қазақстан Республикасының 2008 жылғы 29 желтоқсандағы «Арнаулы әлеуметтік қызметтер туралы» Заңының 1-бабының 8) тармақшасында берілген. Бұл анықтамада ол Заңда көзделген негіздер бойынша адамның тыныс-тіршілігін объективті түрде бұзады деп танылған және оны адам өз бетінше еңсере алмайтын жағдай ретінде қарастырылады.

Аталған Заңның 6-бабында адамды қиын өмірлік жағдайға тап болды деп тануға негіз болатын жағдайлардың ішінен қылмыстық-құқықтық баға беру үшін тек төртеуі ғана маңызды: жетімдік; ата-анасының қамқорлығынсыз қалу, кәмелетке толмағандардың қадағалаусыз қалуы, оның ішінде девиантты мінез-құлқы, баспанасыздық (тұрғылықты жері белгісіз адамдар).

Ұйымдардың немесе мемлекеттік органдардың қалыпты жұмысының бұзылуы деп қылмыстық құқық бұзушылық жасау нәтижесінде ұйымның негізгі қызметін, мысалы, кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыруды немесе мемлекеттік функцияларды орындауды жалғастыруға объективті түрде кедергі келтіретін не еңбек өнімділігін едәуір төмендететін мән-жайлардың туындауын түсіну керек.

Маңызды әскери іс-шаралардың өткізілуінің бұзылуы, әскери бөлімдер мен бөлімшелердің жауынгерлік әзірлік және жауынгерлік қабілеттілік деңгейінің қысқа мерзімге төмендеуі, қарулы топтардың немесе жекелеген қарулы адамдардың, құрлықтағы, әуе немесе теңіз әскери техникасының шабуылын уақтылы анықтамау немесе тойтармау, адамдар мен көлік құралдарының Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасын кедергісіз заңсыз кесіп өтуіне, контрабандалық жүктердің орын ауыстыруына жол беру, шекара құрылыстарына, шекараны күзетудің техникалық құралдарына зиян келтіретін әрекеттерге жол беру ҚК-нің 18-тарауында көзделген әскери қылмыстық құқық бұзушылықтардың елеулі зиянды салдарына жатады.

15. жалдамалы — қарулы қақтығысқа, әскери іс-қимылдарға немесе конституциялық құрылысты құлатуға немесе бұзуға не мемлекеттің аумақтық тұтастығын бұзуға бағытталған өзге де зорлық-зомбылық әрекеттеріне қатысу үшін арнайы жалданған, материалдық сыйақы немесе өзге де жеке пайда алу мақсатында әрекет ететін, қақтығысушы тараптың немесе көрсетілген әрекеттер бағытталған мемлекеттің азаматы болып табылмайтын, қақтығысушы тараптың қарулы күштерінің жеке құрамына кірмейтін және басқа мемлекет өз қарулы күштерінің құрамына кіретін адам ретінде ресми міндеттерді орындау үшін жібермеген адам.**

«Жалдамалы» термині ҚР ҚК-нің 170 «Жалдамалылық», 171 «Жалдамалыларды даярлау базаларын (лагерьлерін) құру» баптарында қолданылады.

Халықаралық құқықта «жалдамалы» термині 1949 жылғы соғыс құрбандарын қорғау туралы Женева конвенцияларында және Қазақстан Республикасы 1993 жылғы 31 наурызда қосылған 1977 жылғы оларға қатысты I және II Қосымша хаттамаларда қолданылады.

1977 жылғы 8 маусымдағы халықаралық қарулы қақтығыстар құрбандарын қорғауға қатысты I Қосымша хаттаманың 47-бабына сәйкес жалдамалы деп мынадай кез келген адам түсініледі:

қарулы қақтығыста соғысу үшін сол жерде немесе шетелде арнайы жалданған;

әскери іс-қимылдарға нақты тікелей қатысатын;

негізінен жеке пайда табуға деген ұмтылысын басшылыққа ала отырып, әскери іс-қимылдарға қатысатын және оған іс жүзінде қақтығысушы тарап немесе оның атынан қақтығысушы тараптың қарулы күштерінің құрамына кіретін, дәл сондай дәрежедегі және функциялардағы комбатанттарға уәде етілген немесе төленетін сыйақыдан едәуір асатын материалдық сыйақы уәде етілген.

қақтығысушы тараптың азаматы болып табылмайтын және қақтығысушы тарап бақылайтын аумақта тұрақты тұрмайтын;

қақтығысушы тараптың қарулы күштерінің жеке құрамына кірмейтін; сондай-ақ қақтығысушы тарап болып табылмайтын мемлекет өз қарулы күштерінің құрамына кіретін адам ретінде ресми міндеттерді орындау үшін жібермеген.

Түсіндірме беріліп отырған тармақта тұжырымдалған анықтама өзінің мазмұны бойынша халықаралық анықтамаға сәйкес келеді.

16. жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын адам — Қазақстан Республикасының Конституциясында, Қазақстан Республикасының конституциялық және өзге де заңдарында мемлекеттің функциялары мен мемлекеттік органдардың өкілеттіктерін тікелей орындау үшін белгіленген лауазымды атқаратын адам, оның ішінде Парламент депутаты, судья, сондай-ақ Қазақстан Республикасының мемлекеттік қызмет туралы заңнамасына сәйкес саяси мемлекеттік лауазымды не «А» корпусының әкімшілік мемлекеттік лауазымын атқаратын адам

Жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын адам сыбайлас жемқорлық қылмыстарының арнайы субъектісі болып табылады, оның лауазымдық міндеттеріне байланысты жауаптылығы, әдетте, қатаңырақ болады.

Заң шығарушы бұл санатқа Парламент депутаттары мен судьяларды жатқызады. Қазақстан Республикасының 2020 жылғы 19 желтоқсандағы «Қылмыстық процесте азаматтардың құқықтарын қорғауды күшейту және сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл мәселелері бойынша Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Заңымен ҚК-нің 15-тарауына «Мемлекеттік қызмет және мемлекеттік басқару мүдделеріне қарсы сыбайлас жемқорлық және өзге де қылмыстық құқық бұзушылықтар» (ҚК-нің 361, 364, 365, 366, 369, 370-баптарына) осы баптарда көзделген әрекеттерді «құқық қорғау органында жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын адам немесе судья» жасауы түріндегі ерекше саралаушы белгі енгізілгенін атап өткен жөн. Осылайша, заң шығарушы судьяны құқық қорғау органында жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын адамдармен қатар қылмыстың дербес субъектісі ретінде бөліп көрсеткен. Сонымен бірге ҚК-нің 3-бабының 16) тармағына сәйкес судьяның өзі жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын адамдарға жататынын атап өткен жөн. Сірә, заң шығарушы осы қайшылықты жойып, оны 3-баптың 16) тармағынан алып тастауы керек.

Жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын адамдар санатына Қазақстан Республикасының мемлекеттік қызмет туралы заңнамасына сәйкес саяси мемлекеттік лауазымды не әкімшілік мемлекеттік лауазымды атқаратын адамдар да жатады.

Қазақстан Республикасының 2015 жылғы 23 қарашадағы «Қазақстан Республикасының мемлекеттік қызметі туралы» Заңының 1-бабының 16) тармағына сәйкес саяси мемлекеттік қызметші — тағайындалуы (сайлануы), босатылуы және қызметі саяси-айқындаушы сипатқа ие, саяси мақсаттар мен міндеттерді іске асыру үшін жауапты болатын мемлекеттік қызметші.

Әкімшілік мемлекеттік қызметші — Қазақстан Республикасының заңдарында және Қазақстан Республикасы Президентінің актілерінде көзделген жағдайларды қоспағанда, өз қызметін тұрақты кәсіби негізде жүзеге асыратын мемлекеттік қызметші (аталған Заңның 1-бабының 10) тармағы).

Мемлекеттік қызметшілердің мемлекеттік лауазымдары Конституцияға, заңдарға және Президент актілеріне, Қазақстан Республикасының өзге де нормативтік құқықтық актілеріне сәйкес құрылады.

Әкімшілік мемлекеттік қызметшілер үшін мемлекеттік лауазымдардың санаттары белгіленеді. Саяси мемлекеттік қызметшілер үшін мемлекеттік лауазымдардың санаттары белгіленбейді (аталған Заңның 7-бабы).

Саяси және әкімшілік мемлекеттік қызметшілер лауазымдарының тізілімін уәкілетті органның ұсынуы бойынша Қазақстан Республикасының Президенті бекітеді.

Қазақстан Республикасы Президентінің 2015 жылғы 29 желтоқсандағы «Саяси және әкімшілік мемлекеттік қызметшілер лауазымдарының тізілімін бекіту туралы» Жарлығына сәйкес саяси мемлекеттік лауазымдарға мыналар жатады: Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі, оның Бірінші орынбасары және орынбасарлары; Қазақстан Республикасының Мемлекеттік хатшысы, Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігінің Басшысы, Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасы Кеңсесінің Басшысы, Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігі Басшысының бірінші орынбасары және орынбасарлары, Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасы Кеңсесі Басшысының орынбасарлары; Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесінің Төрағасы және мүшелері; Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясының Төрағасы, Төрағасының орынбасары, хатшысы және мүшелері; Қазақстан Республикасы Президентінің көмекшісі — Қауіпсіздік Кеңесінің Хатшысы, оның бірінші орынбасары және орынбасарлары; Қазақстан Республикасы Жоғары Сот Кеңесінің Төрағасы; Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитетінің Төрағасы және мүшелері; Қазақстан Республикасы Президенті Кеңсесінің бастығы, оның орынбасарлары; Қазақстан Республикасының Президентінің көмекшілері; Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасының көмекшілері; Қазақстан Республикасы Президентінің кеңесшілері; Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасының кеңесшілері; Қазақстан Республикасының Президентіне тікелей бағынатын және есеп беретін мемлекеттік органдардың басшылары, олардың бірінші орынбасарлары және орынбасарлары; Қазақстан Республикасының министрлері, олардың бірінші орынбасарлары және орынбасарлары; облыстардың, республикалық маңызы бар қалалардың, астананың әкімдері, олардың бірінші орынбасарлары және орынбасарлары; Қазақстан Республикасының төтенше және өкілетті елшілері; Қазақстан Республикасының халықаралық ұйым жанындағы тұрақты өкілі; Қазақстан Республикасының халықаралық ұйым жанындағы өкілетті өкілі; Қазақстан Республикасы Премьер-Министрі Кеңсесінің Басшысы, оның орынбасарлары; Адам құқықтары жөніндегі уәкіл; Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігінің, Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасы Кеңсесінің, Қауіпсіздік Кеңесі Аппаратының бөлім меңгерушілері және өзге де құрылымдық бөлімшелерінің басшылары, олардың бірінші орынбасарлары және орынбасарлары; Қазақстан Республикасы Президентінің арнаулы өкілдері; Қазақстан Республикасы Президенті Архивінің директоры, оның орынбасарлары; Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасы кітапханасының директоры, директордың орынбасарлары; «Қоғамдық келісім» республикалық мемлекеттік мекемесінің директоры; Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы «Орталық коммуникациялар қызметі» республикалық мемлекеттік мекемесінің директоры; Қазақстан Республикасы Парламенті Сенаты мен Мәжілісі аппараттарының басшылары және олардың орынбасарлары; Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігінің құрылымдық бөлімшесінің мемлекеттік инспекторлары; облыстардың әкімшілік орталықтары болып табылатын қалалардың, облыстық маңызы бар қалалардың, облыс аудандарының және қалалардағы аудандардың әкімдері; Қазақстан Республикасы Президенті Іс Басқармасы ведомстволарының басшылары және олардың орынбасарлары.

«А» корпусының әкімшілік мемлекеттік лауазымдарына мыналар жатады:

1-санат — Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесі, Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы, Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы, Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитеті, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік қызмет істері агенттігі аппараттарының басшылары, Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының жанындағы Соттардың қызметін қамтамасыз ету департаментінің (Қазақстан Республикасы Жоғарғы Соты аппаратының) басшысы; Қазақстан Республикасы Жоғары Сот Кеңесінің хатшысы — Аппарат басшысы; орталық атқарушы органдар аппараттарының басшылары, Адам құқықтары жөніндегі ұлттық орталықтың басшысы;

2-санат — орталық атқарушы органдар комитеттерінің төрағалары;

3-санат — облыстардың, республикалық маңызы бар қалалардың, астананың әкімдері аппараттарының басшылары.

Жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын адамдарға жоғарыда аталған лауазымдардан басқа, Қазақстан Республикасының Конституциясында, конституциялық және өзге де заңдарында мемлекеттің функциялары мен мемлекеттік органдардың өкілеттіктерін тікелей орындау үшін белгіленген басқа да лауазымдарды атқаратын адамдар жатады.

17. Жымқыру — пайдакүнемдік мақсатта жасалған, бөтен мүлікті кінәлі адамның немесе басқа адамдардың пайдасына заңсыз, өтеусіз алып қою және (немесе) айналдыру, соның салдарынан меншік иесіне немесе осы мүліктің өзге де иеленушісіне залал келтіріледі.

Жымқыру ұғымы меншікке қарсы қылмыстық құқық бұзушылықтар туралы тараудың мынадай баптарына қатысты: 187 «Ұсақ-түйек жымқыру», 188 «Ұрлық», 188-1 «Мал ұрлау», 189 «Сеніп тапсырылған бөтен мүлікті иемденіп алу немесе талан-таражға салу», 190 «Алаяқтық», 191 «Тонау», 192 «Қарақшылық», 193 «Ерекше құнды заттарды жымқыру».

Жымқырудың субъективтік жағының міндетті белгісі пайдакүнемдік мақсат болып табылады. Жымқыру кезінде мақсат уәжден айырмашылығы кінәлі адамның қоғамдық қауіпті әрекетті жасау арқылы қол жеткізуге ұмтылатын тікелей нәтижесін сипаттайды. Жымқыру уәжі адамның қылмыстық құқық бұзушылықты жасау кезінде нені басшылыққа алғаны туралы сұраққа жауап береді, ал қылмыстық құқық бұзушылықтың мақсаты іс-әрекеттердің бағыттылығын, кінәлі адамның ұмтылатын қылмыстық нәтижесін айқындайды.

Субъективтік жағынан кез келген жымқыру тек тікелей қасақаналықпен және пайдакүнемдік мақсатпен жасалады, яғни кінәлі адам өз әрекеттерінің қоғамдық қауіпті сипатын сезінеді, қоғамдық қауіпті салдардың туындау мүмкіндігін немесе болмай қоймайтынын алдын ала біледі және олардың туындауын қалайды; өзінің заңды құқығы болмаса да, бөтен мүлікті жасырын түрде алып қоятынын, сол арқылы меншік иесіне немесе осы мүліктің өзге де иеленушісіне материалдық залал келтіретінін түсінеді және мұны өзі немесе үшінші тұлғалар үшін заңсыз пайда алу мақсатында жасайды.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2003 жылғы 11 шілдедегі «Жымқыру туралы істер бойынша сот практикасы туралы» нормативтік қаулысының 2-тармағына сәйкес жымқыру нысанасы болып бөтен, яғни кінәлі адамның меншігінде жоқ мүлік табылады. Бұл ретте қылмыстық құқық бұзушылық жасалған сәтте жымқырылатын мүлік меншік иесінің өз иелігінде де, осы мүлік сеніп тапсырылған немесе заңсыз иелігінде болған басқа адамдардың иелігінде де болуы мүмкін.

АК-нің 115-бабының 2-тармағына сәйкес мүліктік игіліктер мен құқықтарға (мүлікке) заттар, ақша, оның ішінде шетел валютасы, қаржы құралдары, жұмыстар, көрсетілетін қызметтер, шығармашылық зияткерлік қызметтің объективтендірілген нәтижелері, фирмалық атаулар, тауар белгілері және бұйымдарды дараландырудың өзге де құралдары, мүліктік құқықтар, цифрлық активтер және өзге де мүлік жатады.

АК-нің 117-бабына сәйкес мүлік жылжымалы және жылжымайтын болып бөлінеді.

Жылжымайтын мүлікке (жылжымайтын заттарға, жылжымайтын мүлікке) жер учаскелері, ғимараттар, құрылыстар, көпжылдық екпелер және жермен тығыз байланысты өзге де мүлік, яғни мақсатына мөлшерлес емес залал келтірмей орнын ауыстыру мүмкін болмайтын объектілер жатады.

Егер жеке (бөлек) меншікте болса, кондоминиум объектісінің құрамындағы пәтерлер мен өзге де тұрғын үй-жайлар, сондай-ақ тұрғын емес үй-жайлар жылжымайтын мүліктің дербес объектілері (түрлері) болып танылады.

Жылжымайтын заттарға мемлекеттік тіркеуге жататын әуе және теңіз кемелері, ішкі суда жүзу кемелері, «өзен-теңіз» жүзу кемелері, ғарыш объектілері, магистральдық құбырлардың желілік бөлігі де теңестіріледі. Заңнамалық актілерде өзге де мүлік жылжымайтын заттарға жатқызылуы мүмкін.

Жылжымайтын мүлікке жатпайтын мүлік, оның ішінде ақша мен бағалы қағаздар жылжымалы мүлік деп танылады. Жылжымалы заттарға құқықтарды тіркеу заңнамалық актілерде көрсетілген жағдайларды қоспағанда талап етілмейді.

Өтеусіздік мүліктің қарсы берілетін өтемінің болмауын немесе екінші тарап берген мүліктің мардымсыздығын білдіреді. Мүліктің тек бір бөлігі ғана өтеусіз алып қойылған жағдайда да жымқыру орын алады.

Түсіндірме беріліп отырған ұғым ҚК-нің жымқыру нақты заттарды иеленудің жасырын немесе ашық тәсілі ретінде қылмыстық құқық бұзушылық жасау тәсілі болып табылатын, оларды иелену мен билік ету қатынастары заңнамада ерекше құқықтық режиммен және арнайы реттеумен қамтамасыз етілген өзге баптарына қолданылмайды. Атап айтқанда, бұлар ҚК-нің 284 «Радиоактивті заттарды, радиоактивті қалдықтарды немесе ядролық материалдарды жымқыру не қорқытып алу», 291 «Қаруды, оқ-дәрілерді, жарылғыш заттар мен жарылғыш құрылғыларды жымқыру не қорқытып алу», 298 «Есірткі құралдарын, психотроптық заттарды, сол тектестерді жымқыру не қорқытып алу» баптары.

18. Заңсыз әскерилендірілген құралым — Қазақстан Республикасының заңнамасында көзделмеген, әскерилендірілген үлгідегі ұйымдық құрылымы бар, дара басшылыққа, жауынгерлік қабілеттілікке, қатаң тәртіпке ие құралым (бірлестік, жасақ, дружина немесе үш және одан да көп адамнан тұратын өзге де топ).

ҚР Конституциясының 5-бабының 3-тармағында заңнамада көзделмеген әскерилендірілген құралымдарды құруға тыйым салынады.

Заңды әскерилендірілген құралымдарға, мысалы, Қазақстан Республикасының Қарулы Күштері, ұлттық қауіпсіздік органдары, ішкі істер органдары және т.б. жатады.

Құралымның заңсыздығы осындай құралымды құрудың нормативтік актілермен реттелмеуінен көрінеді.

Заңсыз әскерилендірілген құралымды ұйымдасқан топтан және ұйымдасқан қылмыстылықтың басқа нысандарынан ажырататын өзіне тән белгілеріне мыналар жатады: қатысушылардың ең аз саны — үш және одан да көп адам; қылмыстық құқық бұзушылық жасаудың арнайы мақсатының болмауы; әскерилендірілген үлгідегі ұйымдық құрылым; дара басшылық; жауынгерлік қабілеттілік; қатаң тәртіп.

Заңсыз әскерилендірілген құралымға қатысушылардың кем дегенде біреуінде қарудың немесе қару ретінде пайдаланылатын заттың болуы, яғни қаруланғандық, заңсыз әскерилендірілген құралымды саралау үшін маңызға ие емес.

Әскерилендірілген үлгідегі ұйымдық құрылым деп топтағы әскери ұйымға еліктейтін өзара қарым-қатынастар мен мінез-құлықты түсіну керек. Атап айтқанда, штабтың, бөлімдер мен бөлімшелердің, командалық және қатардағы құрамның, атақтардың, киім нысаны мен айырым белгілерінің, атқаратын лауазымы мен атағына негізделген бағыныстылықтың, өзара қарым-қатынастардың жарғылық тәртібінің болуы, ант қабылдау осыған жатады. Әскерилендірілген құрылымның аталған элементтері нақты қолданыстағы немесе бұрын болған әскери ұйымдарға еліктей ме, әлде ойдан шығарылған ба, оның маңызы жоқ.

Дара басшылық қағидаты бастыққа бағыныстыларға қатысты белгілі бір құқықтар беру және оған сеніп тапсырылған жеке құрамның өмірі мен қызметінің барлық қырлары үшін дербес жауапкершілік жүктеу арқылы көрініс табады. Ол бастықтың шешімдерді жеке өзі қабылдау, тиісті бұйрықтар беру және олардың орындалуын қамтамасыз ету құқығынан, ал бағыныстылардың бұйрықты талқылаусыз орындау міндетінен көрінеді.

Жауынгерлік қабілеттілік — заңсыз әскерилендірілген құралымның басты қылмыстандырушы белгісі, ол мұндай ұйымдардың өмір сүруінің өзі жоғары қоғамдық қауіптілігін айқындайды. Жауынгерлік қабілеттілік заңсыз әскерилендірілген құралымның кез келген уақытта нақты жауынгерлік міндеттерді табысты орындауға, ұрыс қимылдарына қатысуға қабілетті екенін білдіреді. Жауынгерлік қабілеттілік мынадай факторлармен сипатталады: бөлімшелердің жеке құраммен жасақталуы, жеке құрамның қарумен жұмыс істеу, ұрыс жүргізу дағдыларына үйретілуі; жауынгерлік іс-қимылдарға моральдық-психологиялық даярлығы. Жауынгерлік қарудың, техниканың, басқару және байланыс құралдарының болуы жауынгерлік қабілеттіліктің айқындаушы факторы болғанымен, заңсыз әскерилендірілген құралымды саралау үшін маңызға ие емес.

Заңсыз әскерилендірілген құралымдағы қатаң тәртіп әскери жарғыларға ұқсас бейресми мінез-құлық қағидаларын қалыптастырудан, сондай-ақ олардың қатаң әрі дәл сақталуын қамтамасыз етуден тұрады. Қатаң тәртіпті сақтау бұйрықтарды сөзсіз орындауды және оны сақтамағаны үшін тәртіптік жазалардың болуын көздейді.

19. коммерциялық немесе өзге де ұйымдағы басқару функцияларын орындайтын адам — мемлекеттік орган, жергілікті өзін-өзі басқару органы, мемлекеттік ұйым немесе квазимемлекеттік сектор субъектісі болып табылмайтын ұйымда тұрақты, уақытша не арнаулы өкілеттік бойынша ұйымдық-өкімдік немесе әкімшілік-шаруашылық міндеттерді орындайтын адам

ҚР Азаматтық кодексінің 34-бабына сәйкес қызметінің негізгі мақсаты ретінде табыс табуды көздейтін ұйым коммерциялық ұйым болып табылады. Осылайша, коммерциялық және өзге де ұйым деп Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес құрылған кез келген мемлекеттік емес заңды тұлға түсініледі. Оларға сондай-ақ жергілікті өзін-өзі басқару органдары және жарғылық капиталындағы мемлекет үлесі елу пайыздан асатын ұйымдар, оның ішінде мемлекет акционері болып табылатын ұлттық басқарушы холдинг, ұлттық холдинг, ұлттық компания, ұлттық даму институты, дауыс беретін акцияларының (қатысу үлестерінің) елу пайыздан астамы оларға тиесілі еншілес ұйымдар, сондай-ақ дауыс беретін акцияларының (қатысу үлестерінің) елу пайыздан астамы көрсетілген еншілес ұйымдарға тиесілі заңды тұлғалар жатпайды.

Мемлекет мүлікті шаруашылық жүргізу құқығымен берген және өз міндеттемелері бойынша өзіне тиесілі барлық мүлкімен жауап беретін коммерциялық ұйым деп шаруашылық жүргізу құқығындағы мемлекеттік кәсіпорынды түсіну керек.

ҚР АК-нің 34-бабына және Қазақстан Республикасының 2001 жылғы 16 қаңтардағы «Коммерциялық емес ұйымдар туралы» Заңының 2-бабына сәйкес өзге ұйым деп коммерциялық емес ұйымдар — табыс табуды өз мақсаты ретінде көздемейтін және алынған таза табысты қатысушылары арасында бөлмейтін ұйымдар түсініледі.

Қазақстан Республикасының 2015 жылғы 18 қарашадағы «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы» Заңының 1-бабының 14) тармақшасына сәйкес ұйымдық-өкімдік функциялар — Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген тәртіппен қызметі бойынша бағынысты адамдар орындауға міндетті бұйрықтар мен өкімдер шығару, сондай-ақ бағыныстыларға қатысты көтермелеу шаралары мен тәртіптік жазалар қолдану құқығы.

Әкімшілік-шаруашылық функциялар — ұйымның балансындағы мүлікті басқару және оған билік ету құқығы, ол Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген тәртіппен беріледі (аталған Заңның 1-бабының 1) тармақшасы).

Мемлекеттік мекеме — егер Қазақстан Республикасының заңдарында қосымша қаржыландыру көздері белгіленбесе, басқарушылық, әлеуметтік-мәдени немесе коммерциялық емес сипаттағы өзге де функцияларды жүзеге асыру үшін мемлекет құрған және тек бюджет немесе Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің бюджеті (шығыстар сметасы) есебінен ұсталатын коммерциялық емес ұйым.

Қазақстан Республикасының 2001 жылғы 23 қаңтардағы «Қазақстан Республикасындағы жергілікті мемлекеттік басқару және өзін-өзі басқару туралы» Заңына сәйкес жергілікті өзін-өзі басқару органдары — осы Заңға сәйкес жергілікті маңызы бар мәселелерді шешу функциялары жүктелген органдар.

Жергілікті маңызы бар мәселелер — реттелуі аталған Заңға және ҚР өзге де заңнамалық актілеріне сәйкес тиісті әкімшілік-аумақтық бірлік тұрғындарының көпшілігінің құқықтары мен заңды мүдделерін қамтамасыз етуге байланысты облыстың, ауданның, қаланың, қаладағы ауданның, ауылдық округтің, кенттің және ауылдық округ құрамына кірмейтін ауылдың қызметі мәселелері.

Мемлекеттік ұйым — мемлекеттің өз функцияларын жүзеге асыруы үшін құрылған ұйым.

Қазақстан Республикасының 2008 жылғы 4 желтоқсандағы Бюджет кодексінің 3-бабы 1-тармағының 31) тармақшасына сәйкес квазимемлекеттік сектор субъектілері — құрылтайшысы, қатысушысы немесе акционері мемлекет болып табылатын мемлекеттік кәсіпорындар, жауапкершілігі шектеулі серіктестіктер, акционерлік қоғамдар, оның ішінде ұлттық басқарушы холдингтер, ұлттық холдингтер, ұлттық компаниялар, сондай-ақ Қазақстан Республикасының заңнамалық актілеріне сәйкес олармен үлестес болып табылатын еншілес, тәуелді және өзге де заңды тұлғалар.

Коммерциялық немесе өзге де ұйымдағы басқару функцияларын орындайтын адам ҚР ҚК Ерекше бөлімінің бірқатар нормаларында арнайы субъект ретінде көзделген (мысалы, 152 «Қазақстан Республикасының еңбек заңнамасын бұзу», 238 «Әдейі банкроттық», 239 «Төлем қабілетсіздігіне дейін жеткізу», 247 «Заңсыз сыйақы алу», 250 «Өкілеттіктерді теріс пайдалану» және т.б. баптарда).

Бұл субъектіні бөліп көрсету коммерциялық және өзге де ұйымдардың басшыларының, басқарушыларының және материалдық жауапты адамдарының лауазымдық өкілеттіктерін теріс пайдалануына, өздерінің мәртебесіне байланысты мүмкіндіктерін қылмыстық мақсатта пайдалануына жол бермеу қажеттілігімен байланысты.

20. көлік — теміржол, автомобиль, теңіз, ішкі су, оның ішінде теңіз және өзен шағын көлемді кемелері, әуе, қалалық электр көлігі, оның ішінде метрополитен, сондай-ақ Қазақстан Республикасының аумағында орналасқан магистральдық құбыр көлігі

Көлік түрлері мен көлік құралдарының анықтамалары Қазақстан Республикасының мынадай заңдарында беріледі: 1994 жылғы 21 қыркүйектегі «Қазақстан Республикасындағы көлік туралы»; 2001 жылғы 8 желтоқсандағы «Теміржол көлігі туралы»; 2003 жылғы 4 шілдедегі «Автомобиль көлігі туралы»; 2004 жылғы 6 шілдедегі «Ішкі су көлігі туралы»; 2010 жылғы 15 шілдедегі «Қазақстан Республикасының әуе кеңістігін пайдалану және авиация қызметі туралы»; 2012 жылғы 22 маусымдағы «Магистральдық құбыр туралы» заңдарында.

Қазақстан Республикасының «Теміржол көлігі туралы» Заңының 1-бабының 58) тармағына сәйкес теміржол көлігі — теміржол жолдары арқылы тасымалдауды қамтамасыз ететін көлік түрі. Теміржол жолдары — жылжымалы құрамның қозғалысы жүзеге асырылатын жылжымайтын мүлік объектілері (магистральдық, станциялық, кірме жолдар). Тиісінше, теміржол көлігіне локомотивтер, дрезиналар, вагондар, жартылай вагондар, платформалар, цистерналар, крандар, өзге де жылжымалы құрам жатады.

Рельстік электр көлігі (трамвайлар, фуникулерлер) теміржол көлік құралдарына жатпайды.

Қазақстан Республикасының «Автомобиль көлігі туралы» Заңының 1-бабының 4) тармақшасына сәйкес автомобиль көлігі — қызмет саласы автомобиль көлігі құралдары мен инфрақұрылымды пайдалана отырып жолаушыларды, багажды, жүктерді және пошта жөнелтілімдерін тасымалдауды ұйымдастыру және жүзеге асыру болып табылатын экономика саласы.

Жоғарыда аталған Заңның 19-12-бабына сәйкес автомобиль көлігіне автобустар, шағын автобустар, жеңіл автомобильдер, жүк автомобильдері, троллейбустар, автомобиль тіркемелері, ершікті тартқыштарға арналған жартылай тіркемелер, мамандандырылған автомобильдер (жүктердің белгілі бір түрлерін тасымалдауға арналған), арнайы автомобильдер (негізінен көлікке жатпайтын әртүрлі жұмыстарды орындауға арналған), автомобиль көлігін жобалау, автомобиль көлігін өндіру (жөндеу), автомобиль көлігін тасымалдау және сақтау, автомобиль көлігін кәдеге жарату және жою кіреді.

Теңіз көлігі — су көлігінің бір түрі. Теңіз көлігіне су бетінде (теңіздерде, мұхиттарда және оларға іргелес акваторияларда) қозғалуға қабілетті кез келген кеме, сондай-ақ жүзу күйінде болып, бұл ретте әртүрлі жүктерді тасымалдауға, ауыстырып тиеуге, сақтауға, өңдеуге, жолаушыларды тасымалдауға және оларға қызмет көрсетуге байланысты белгілі бір функцияларды орындайтын кемелер жатады.

Қазақстан Республикасының 2005 жылғы 13 желтоқсандағы «Каспий теңізінің теңіз ортасын қорғау жөніндегі негіздемелік конвенцияны ратификациялау туралы» Заңының 1-бабына сәйкес кеме деп теңіз ортасында пайдаланылатын кез келген үлгідегі кемелер, оның ішінде су асты қанаттары бар кемелер, әуе жастығындағы кемелер, су асты кемелері, сүйретілетін және өздігінен жүретін жүзбелі құралдар, сондай-ақ платформалар мен теңізде жасанды түрде салынған басқа да конструкциялар түсініледі.

Қазақстан Республикасының «Ішкі су көлігі туралы» Заңының 1-бабының 24) тармақшасына сәйкес Қазақстан Республикасының ішкі су көлігі — Қазақстан Республикасының аумағында ҚР заңнамасына сәйкес тіркелген және ішкі су жолдарында кеме қатынасын және кеме қатынасына байланысты өзге де қызметті жүзеге асыратын көлік түрі.

Қазақстан Республикасының «Ішкі су көлігі туралы» Заңының 1-бабының 45) тармақшасына сәйкес шағын көлемді кеме — ұзындығы жиырма метрден аспайтын және бортындағы адамдардың рұқсат етілген саны он екі адамнан аспайтын кеме. Бұған балық аулау, жүктерді тасымалдау, сүйрету, пайдалы қазбаларды іздеу, барлау және өндіру, құрылыс, жол, гидротехникалық және басқа да осыған ұқсас жұмыстарды жүргізу, лоцмандық және мұзжарғыштық алып жүру, сондай-ақ су объектілерін ластанудан және қоқыстанудан қорғау жөніндегі іс-шараларды жүзеге асыру үшін жасалған немесе жабдықталған кемелер кірмейді.

Өзен көлігі (ішкі су көлігі) — жүктер мен жолаушыларды табиғи (өзендер, көлдер) және жасанды (каналдар, су қоймалары) ішкі су жолдары бойынша кемелермен тасымалдауды жүзеге асыратын көлік.

Қоғамдық бірлестіктің көшбасшысы ҚК-нің 145-бабының 2-бөлігінде «Адамның және азаматтың тең құқықтылығын бұзу», 174-бабының 2-бөлігінде «Әлеуметтік, ұлттық, рулық, нәсілдік, тектік-топтық немесе діни алауыздықты қоздыру», 179-бабының 2-бөлігінде «Билікті басып алуды немесе ұстап тұруды насихаттау немесе оған жария түрде шақыру, сол сияқты билікті басып алу немесе ұстап тұру не Қазақстан Республикасының конституциялық құрылысын күштеп өзгерту», 180-бабының 2-бөлігінде «Сепаратистік әрекет», 182-бабының 3-бөлігінде «Экстремистік топ құру, оған басшылық ету немесе оның қызметіне қатысу», 256-бабының 2-бөлігінде «Терроризмді насихаттау немесе терроризм актісін жасауға жария түрде шақыру», 257-бабының 3-бөлігінде «Террористік топ құру, оған басшылық ету және оның қызметіне қатысу», 258-бабының 2-бөлігінде «Террористік немесе экстремистік қызметті қаржыландыру және терроризмге не экстремизмге өзге де дем берушілік», 266-бабының 3-бөлігінде «Қылмыстық топтың қызметін қаржыландыру, сол сияқты мүлікті сақтау, бөлу, қаржыландыру арналарын әзірлеу», 403-бабының 2-бөлігінде «Қоғамдық бірлестіктер мүшелерінің мемлекеттік органдардың қызметіне заңсыз араласуы» көзделген қылмыстық құқық бұзушылықтардың сараланған құрамдарының арнайы субъектісі болып табылады.

22. Қылмыстық әрекеттерді үйлестіру — ұйымдасқан топтар (қылмыстық ұйымдар) арасында қылмыстарды бірлесіп жасау мақсатында келісімге келу (ұйымдасқан топтардың (қылмыстық ұйымдардың) басшылары немесе өзге де қатысушылары арасында тұрақты байланыстар орнату, қылмыстар жасау жоспарлары мен шарттарын әзірлеу, сондай-ақ қылмыстық ықпал ету салаларын, қылмыстық қызметтен түсетін кірістерді бөлісу).

Қылмыстық әрекеттерді үйлестіру ұйымдасқан топтар мен қылмыстық ұйымдардың қылмыстық қызметін келісудің тәсілдерінің бірі болып табылады және қылмыстық қоғамдастық құруға теңестіріледі.

Қылмыстық әрекеттерді үйлестіру әрдайым бір немесе бірнеше қылмыс жасау мақсатында жүзеге асырылады және біржолғы, эпизодтық немесе тұрақты сипатта болуы мүмкін.

Ұйымдасқан топтарға банда, қылмыстық топ, қылмыстық ұйым, террористік топ, трансұлттық ұйымдасқан топ, экстремистік топ жатады.

Бұл ретте ұйымдасқан топтар бір немесе бірнеше қылмысты бірлесіп жасай алады.

Қылмыстық әрекеттерді үйлестіру ұйымдасқан топтардың, қылмыстық ұйымдардың басшыларының, өзге де қатысушыларының жиналысына қатысу арқылы, оның ішінде байланыс құралдарын пайдалану арқылы жүзеге асырылады.

23. Қылмыстық қоғамдастық — бір немесе бірнеше қылмыстық құқық бұзушылықты бірлесіп жасау үшін сөз байласқан екі немесе одан да көп қылмыстық ұйымдардың бірлестігі, сондай-ақ осы қылмыстық ұйымдардың кез келгенінің бір немесе бірнеше қылмыстық құқық бұзушылықты өз бетінше жасауы үшін жағдайлар жасау.

Қатысушылықтың қылмыстық ұйым және қылмыстық қоғамдастық сияқты нысандары іс жүзінде әртүрлі табиғатқа ие, осыған байланысты ҚК-де заң шығарушы оларға әртүрлі мағыналық мән берген.

Ұйымдасқан қылмыстылыққа қарсы күрес саласында мынадай үрдіс байқалады: ұзақ уақыт бойы өмір сүріп келе жатқан ұйымдасқан топтар өз мүшелерінің санын және ықпал ету саласын ұлғайта отырып, заңды тұлғалар немесе әскери ұйымдар үлгісі бойынша құрылымданып, іс жүзінде ұйымдасқан қылмыстылықтың басқа нысанына — қылмыстық ұйымға айналады.

Бұл дара басшылықты сақтай отырып, ұйымдық құрылымның пропорционалды-аумақтық қағидат бойынша енгізілуінен көрінеді.

Жекелеген құрылымдық бөлімшелер қылмыстық ұйымның басшысына бағыныстылығын сақтай отырып, сонымен бірге оқшауланған қылмыстық қызметті жүзеге асыра алады.

Қылмыстық ұйымдар бүркемелеу үшін заңды тұлғаларды жиі тіркейді және өз филиалдарының тармақталған желісіне ие болады.

Қылмыстық қоғамдастық «қауымдастықтың» ұқсас нысаны ретінде пайда болады. Онда біріккен қылмыстық ұйымдардың басшыларының жиналысы не қылмыстық әлемде беделі бар бір адам осы қылмыстық ұйымдардың қызметін үйлестіріп, олардың арасындағы мүдделер мен қылмыстық кәсіп салаларын реттейді.

Ұйымдасқан топ пен қылмыстық ұйым қылмыстық қоғамдастықтан салыстырмалы дербестігімен, оқшаулығымен ерекшеленеді. Қылмыстық қоғамдастықта дара басшылық қағидаты жоқ, бұл оны қылмыстық ұйымнан ажыратады. Іс-әрекеттерді үйлестіру ерікті негізде жүзеге асырылады.

Қылмыстық ұйымдардың бірлестігі осы топтардың басшылары арасында келісімге (сөз байласуға) қол жеткізілген кезде пайда болады, бұл ретте келісім бойынша жекелеген маңызды мәселелерді шешу басшылардың алқалы қарауына берілуі немесе олар беделін мойындайтын бір адамға тапсырылуы мүмкін.

Қылмыстық қоғамдастыққа кіретін қылмыстық топтардың дербестігі толығымен жоғалған жағдайда мұндай қоғамдастық бірыңғай қылмыстық ұйымға айналады.

Сонымен бірге қылмыстық құқық бұзушылықтар жасау мақсатында қылмыстық қоғамдастыққа бірігу мүмкіндігіне қатысты мәселе туындайды. Бұл жерде тек қылмыс жасау туралы сөз болуы тиіс. Бұл мәселе нақтылауды қажет етеді.

24. Қылмыстық топ — ұйымдасқан топ, қылмыстық ұйым, қылмыстық қоғамдастық, трансұлттық ұйымдасқан топ, трансұлттық қылмыстық ұйым, трансұлттық қылмыстық қоғамдастық, террористік топ, экстремистік топ, банда, заңсыз әскерилендірілген құралым.

Түсіндірме беріліп отырған термин жинақтаушы мәнге ие, оның астарында тұрақты топтың кез келген түрі түсініледі, тиісінше, олардың толық тізбесі анықтамада келтірілген.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2001 жылғы 21 маусымдағы «Соттардың бандитизм және сыбайлас қатысу арқылы жасалған басқа да қылмыстық құқық бұзушылықтар үшін жауаптылық туралы заңнаманы қолдануының кейбір мәселелері туралы» нормативтік қаулысына сәйкес, егер қылмыстық құқық бұзушылықты ұйымдасқан топ, қылмыстық ұйым, қылмыстық қоғамдастық, трансұлттық қылмыстық ұйым, трансұлттық қылмыстық қоғамдастық, террористік топ, экстремистік топ, банда немесе заңсыз әскерилендірілген құралым жасаған болса, ол қылмыстық топ жасаған белгісі бойынша саралануы мүмкін (Жоғарғы Соттың нормативтік қаулысының 3-тармағының 7-абзацы).

ҚК-нің 31-бабының 3-бөлігіне сәйкес қылмыстық топ деп тек ҚК-нің 262, 263, 264, 265-баптарының бірінші бөліктерінде құрылуы үшін жауаптылық көзделген ұйымдасқан топты, қылмыстық ұйымды, қылмыстық қоғамдастықты, трансұлттық қылмыстық ұйымды, трансұлттық қылмыстық қоғамдастықты ғана емес, сонымен бірге құрылуы үшін жауаптылық ҚК-нің 257, 268 және 267-баптарының бірінші бөліктерінде көзделген террористік топты, экстремистік топты, тұрақты қаруланған топты (банданы) және заңсыз әскерилендірілген құралымды да түсіну керек (Жоғарғы Соттың нормативтік қаулысының 6-тармағы).

Қылмыстық топтың тұрақтылығы, атап айтқанда, оның құрамының тұрақтылығы, мүшелері арасындағы тығыз өзара байланыс, олардың іс-әрекеттерінің келісімділігі, қылмыстық қызметтің нысандары мен әдістерінің тұрақтылығы, оның өмір сүру ұзақтығы сияқты белгілермен расталуы мүмкін.

Қылмыстық топты құру деп нәтижесінде аталған ұйымдасқан топтар немесе қоғамдастық іс жүзінде құрылған кез келген белсенді мақсатты әрекеттерді түсіну керек. Бұл әрекеттер қатысушыларды, қаруды, оқ-дәрілерді, байланыс құралдарын, құжаттарды, көлік және өзге де материалдық құралдарды іздестіруден, құрылым мен қылмыстық жоспарларды әзірлеуден, адамдарды жалдаудан көрінуі мүмкін.

Қылмыстық топты құру қандай да бір қылмыстардың жоспарланғанына немесе жасалғанына қарамастан, қылмыс құрамының аяқталғанын білдіреді. Көрсетілген қылмыстық құрылымдарды қалыптастыру процесінің өзін оларды құруға дайындалу ретінде қарастыру керек.

Егер бұл құралымдарды нақты бір ауыр немесе аса ауыр қылмыс жасау үшін (мысалы, адам өлтіру) құру көзделгені анықталса, онда адамдардың әрекеттері осы қылмысты жасауға дайындалу ретінде де саралануға тиіс.

Қылмыстық топқа басшылық ету деп банданың қылмыстық қызметін жоспарлауға, материалдық қамтамасыз етуге және ұйымдастыруға, сондай-ақ оның нақты қылмыстық құқық бұзушылықтарды дайындауы мен жасауына байланысты шешімдер қабылдауды түсіну керек.

Қылмыстық топқа бір адам да, бірнеше адам да басшылық ете алады.

Қылмыстық топ басшысыз да өмір сүре алады. Бұған аз санды ұйымдасқан қылмыстық топқа қатысушылардың өз ортасынан көшбасшыны бөліп көрсетпей, қылмыстық қызмет мәселелерін бірлесіп шешетін және, әдетте, өздері жасаған қылмыстық құқық бұзушылықтардың қоса орындаушылары ретінде әрекет ететін жағдайларды жатқызу керек.

Қылмыстық топқа қатысу осы қылмыстық құрылымға кіру, қаржыландыруға, қарумен, көлікпен қамтамасыз етуге, объектілерді іздестіруге, ақпарат беруге және т.б. бағытталған әрекеттер жасау, сондай-ақ жоспарланған қылмыстық құқық бұзушылықтарды тікелей жасау арқылы көрініс табуы мүмкін.

25. қылмыстық ұйым — қатысушылары ұйымдық, функционалдық және (немесе) аумақтық жағынан оқшауланған топтарға (құрылымдық бөлімшелерге) бөлінген ұйымдасқан топ

Қылмыстық ұйым ұйымдасқан топ болып табылады, оның құрамына банда, қылмыстық топ, қылмыстық ұйым, террористік топ, трансұлттық ұйымдасқан топ, экстремистік топ кіреді.

Қылмыстық ұйым құрылымдалғандық белгісіне, яғни оның мүшелерінің ұйымдық, функционалдық және (немесе) аумақтық жағынан оқшауланған топтарға (құрылымдық бөлімшелерге) бөлінуіне байланысты ұйымдасқан топтың неғұрлым қауіпті түрі болып табылады.

Қылмыстық ұйымда нақты қылмыстарды жасау кезінде рөлдерді бөлудің уақыт бойынша тұрақты иерархиялық құрылымы болады. Бұл рөлдерді орындау үшін сыбайлас қатысушылар жеке қасиеттеріне қарай іріктеледі, сондай-ақ олар басқа адамдармен алмастырылуы немесе өздері орындайтын рөлдерінен шеттетілуі мүмкін.

26. лауазымды адам — мемлекеттік органдарда, жергілікті өзін-өзі басқару органдарында, сондай-ақ Қазақстан Республикасының Қарулы Күштерінде, басқа да әскерлері мен әскери құралымдарында билік өкілінің функцияларын тұрақты, уақытша немесе арнаулы өкілеттік бойынша жүзеге асыратын не ұйымдық-өкімдік немесе әкімшілік-шаруашылық функцияларды орындайтын адам

ҚР «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы» Заңының 1-бабының 2) тармақшасына сәйкес лауазымды адам — мемлекеттік органдарда, жергілікті өзін-өзі басқару органдарында, сондай-ақ Қазақстан Республикасының Қарулы Күштерінде, басқа да әскерлері мен әскери құралымдарында билік өкілінің функцияларын тұрақты, уақытша немесе арнаулы өкілеттік бойынша жүзеге асыратын не ұйымдық-өкімдік немесе әкімшілік-шаруашылық функцияларды орындайтын адам.

ҚР «Мемлекеттік қызмет туралы» Заңының 1-бабының 8) тармақшасында лауазымды адам мемлекеттік органдарда билік өкілінің функцияларын тұрақты, уақытша немесе арнаулы өкілеттік бойынша жүзеге асыратын не ұйымдық-өкімдік немесе әкімшілік-шаруашылық функцияларды орындайтын адам ретінде айқындалады.

Осылайша, лауазымды адам дегеніміз:

— билік өкілінің функцияларын тұрақты, уақытша немесе арнаулы өкілеттік бойынша жүзеге асыратын, яғни өзіне қызметтік бағыныстылығында жоқ адамдарға қатысты өкімдік өкілеттіктер берілген адам. ҚК-нің 3-бабының 9) тармағына сәйкес билік өкілі — мемлекеттік қызметте жүрген, Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген тәртіппен өзіне қызметтік бағыныстылығында жоқ адамдарға қатысты өкімдік өкілеттіктер берілген адам, оның ішінде құқық қорғау немесе арнаулы мемлекеттік органның, әскери полиция органының қызметкері, қоғамдық тәртіпті қамтамасыз етуге қатысатын әскери қызметші,

— ұйымдық-өкімдік функцияларды тұрақты, уақытша немесе арнаулы өкілеттік бойынша орындайтын адам. ҚР «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы» Заңының 1-бабының 14) тармақшасына сәйкес ұйымдық-өкімдік функциялар — Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген тәртіппен қызметі бойынша бағынысты адамдар орындауға міндетті бұйрықтар мен өкімдер шығару, сондай-ақ бағыныстыларға қатысты көтермелеу шаралары мен тәртіптік жазалар қолдану құқығы;

— ұйымдық-өкімдік немесе әкімшілік-шаруашылық функцияларды тұрақты, уақытша немесе арнаулы өкілеттік бойынша орындайтын адам. Әкімшілік-шаруашылық функциялар — ұйымның балансындағы мүлікті басқару және оған билік ету құқығы, ол Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген тәртіппен беріледі (аталған Заңның 1-бабының 1) тармақшасы).

«Лауазымды адам» ұғымы қылмыстық-құқықтық термин ретінде тек мемлекеттік органдарда, жергілікті өзін-өзі басқару органдарында, сондай-ақ ҚР Қарулы Күштерінде, басқа да әскерлері мен әскери құралымдарында лауазым атқаратын адамдарды ғана қамтиды.

ҚР «Қорғаныс және Қазақстан Республикасының Қарулы Күштері туралы» Заңының 1-бабының 22) тармақшасына сәйкес Қазақстан Республикасының Қарулы Күштері — қорғанысты қамтамасыз ету, агрессияға тойтарыс беру немесе сыртқы тікелей қатердің алдын алу, сондай-ақ Қазақстан Республикасының халықаралық міндеттемелерінен туындайтын міндеттерді орындау үшін Қазақстан Республикасы құратын және ұстайтын мемлекеттің әскери ұйымының негізі.

Басқа әскерлер мен әскери құралымдарға Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Шекара қызметі, әскери қарсы барлау және әскери полиция органдары, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік күзет қызметінің Айрықша мақсаттағы күштері, Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы, Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің әскери-тергеу органдары, азаматтық қорғау саласындағы уәкілетті органның азаматтық қорғанысты басқару органдары мен әскери бөлімдері, әскери прокуратура органдары жатады (аталған Заңның 1-бабының 15) тармақшасы).

Лауазымды адамдар жасайтын қылмыстық құқық бұзушылықтарда арнайы субъект объективтік жақтың белгісімен, яғни әрекетті жасау кезінде қызметтік жағдайына байланысты берілген қызметтік өкілеттіктерді пайдалану белгісімен тығыз байланысты. Қылмыстық құқық бұзушылықтың субъектісі лауазымды адам болған жағдайларда объективтік жақтың белгілерінде оның өзінің және тек өзінің қызметтік жағдайын пайдаланғаны міндетті түрде көрсетілуге тиіс. Дәл осы билік өкілінің функцияларын, ұйымдық-өкімдік немесе әкімшілік-шаруашылық функцияларды жүзеге асыру құқығын беретін қызметтік жағдайды пайдалану жалпы субъектімен салыстырғанда қылмыстық құқық бұзушылықтың қоғамдық қауіптілігін арттыратын мән-жай болып табылады.

26-1) мәжбүрлі төлем — қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамның жәбірленушілерге өтемақы төлеу қоры туралы Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес соттың айыптау үкімі бойынша өндіріп алынатын тіркелген ақшалай соманы төлеу міндеті

Түсіндірме беріліп отырған ұғым Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне «Қылмыстық-құқықтық ықпал етудің өзге де шаралары» атты жаңа институттың (ҚК Жалпы бөлімінің 7-бөлімі) енгізілуіне байланысты енгізілді. Сонымен қатар ҚК 98-1 «Мәжбүрлі төлем» және 98-2 «Мәжбүрлі төлем мөлшері» баптарымен толықтырылды.

ҚК-нің 98-1, 98-2-баптарына сәйкес қылмыстық құқық бұзушылық жасаған және заңда белгіленген тәртіппен кінәлі деп танылған адамға жәбірленушілерге өтемақы төлеу қорына тіркелген ақшалай соманы аудару міндеті түріндегі мәжбүрлі төлем қолданылады:

— қылмыстық теріс қылықтар үшін — 5 АЕК;

— онша ауыр емес қылмыстар үшін — 10 АЕК;

— ауырлығы орташа қылмыстар үшін — 15 АЕК;

— ауыр қылмыстар үшін — 20 АЕК;

— аса ауыр қылмыстар үшін — 30 АЕК.

Мәжбүрлі төлемді сот айыптау үкімінің негізінде тағайындайды. Бұл ретте мәжбүрлі төлемді тағайындау міндетті болып табылады және кінәлі адамға жаза тағайындауға немесе қылмыстық-құқықтық сипаттағы өзге де шараларды қолдануға байланысты емес. Мәжбүрлі төлемді өндіріп алудың тәртібі мен шарттары Қазақстан Республикасының 2018 жылғы 10 қаңтардағы «Жәбірленушілерге өтемақы төлеу қоры туралы» Заңымен айқындалады.

Мәселен, аталған Заңның 6-бабына сәйкес өтемақы:

«1) жыныстық зорлық-зомбылыққа байланысты қылмыстар бойынша жәбірленушілер болып табылатын кәмелетке толмағандарға, адам саудасына және азаптауларға байланысты қылмыстар бойынша жәбірленушілер деп танылған адамдарға:

Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 110-бабының (екінші бөлігінің 4) тармағы), 120-бабының (3-1-бөлігі, 3-2-бөлігінің 1) тармағы және төртінші бөлігі), 121-бабының (3-1-бөлігі, 3-2-бөлігінің 1) тармағы және төртінші бөлігі), 123-бабының (екінші бөлігі), 124, 128-баптарының (бірінші, екінші, үшінші бөліктері және төртінші бөлігінің 1) тармағы), 134, 135-баптарының (бірінші, екінші, үшінші бөліктері және төртінші бөлігінің 1) тармағы) және 146-баптарының (бірінші және екінші бөліктері) бойынша қылмыстық құқық бұзушылықтар туралы істер бойынша;

денсаулыққа ауыр зиян келтірілген не адамның иммун тапшылығы вирусын (АИТВ) жұқтырған адамдарға:

Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 106-бабының (бірінші, екінші және үшінші бөліктері) (қылмысты қылмыстық топ жасаған бөлігінде), 114-бабының (үшінші және төртінші бөліктері), 116-бабының (үшінші бөлігі) (денсаулыққа ауыр зиян келтіру бөлігінде), 118-бабының (екінші және үшінші бөліктері), 119-бабының (екінші бөлігі) (денсаулыққа ауыр зиян келтіру бөлігінде), 120-бабының (үшінші бөлігінің 2) тармағы) (жәбірленуші әйелдің денсаулығына ауыр зиян келтіру, оның АИТВ жұқтыруы бөлігінде), 121-бабының (үшінші бөлігінің 2) тармағы) (жәбірленушінің (жәбірленуші әйелдің) денсаулығына ауыр зиян келтіру, оның (оның) АИТВ жұқтыруы бөлігінде), 125-бабының (үшінші бөлігінің 3) тармағы) (денсаулыққа ауыр зиян келтіру бөлігінде), 126-бабының (үшінші бөлігінің 3) тармағы) (денсаулыққа ауыр зиян келтіру бөлігінде), 127-бабының (екінші бөлігінің 4) тармағы) (денсаулыққа ауыр зиян келтіру бөлігінде), 128-бабының (төртінші бөлігінің 2) тармағы) (денсаулыққа ауыр зиян келтіру бөлігінде), 135-бабының (төртінші бөлігінің 2) тармағы) (денсаулыққа ауыр зиян келтіру бөлігінде), 141-бабының (бірінші бөлігі) (денсаулыққа ауыр зиян келтіру бөлігінде), 146-бабының (үшінші бөлігі) (денсаулыққа ауыр зиян келтіру бөлігінде), 192-бабының (екінші бөлігінің 5) тармағы), 202-бабының (екінші бөлігінің 2) тармағы) (денсаулыққа ауыр зиян келтіру бөлігінде), 203-бабының (екінші бөлігінің 2) тармағы) (денсаулыққа ауыр зиян келтіру бөлігінде), 255-бабының (үшінші бөлігінің 2) тармағы) (денсаулыққа ауыр зиян келтіру бөлігінде), 261-бабының (үшінші бөлігі) (денсаулыққа ауыр зиян келтіру бөлігінде), 269-бабының (үшінші бөлігі) (денсаулыққа ауыр зиян келтіру бөлігінде), 270-бабының (үшінші бөлігі) (денсаулыққа ауыр зиян келтіру бөлігінде), 277-бабының (бірінші және екінші бөліктері) (денсаулыққа ауыр зиян келтіру бөлігінде), 317-бабының (екінші және бесінші бөліктері), 319-бабының (бесінші бөлігі) (денсаулыққа ауыр зиян келтіру бөлігінде), 320-бабының (екінші бөлігі) (денсаулыққа ауыр зиян келтіру бөлігінде), 322-бабының (екінші бөлігі) (денсаулыққа ауыр зиян келтіру бөлігінде), 344-бабының (бірінші бөлігі) (денсаулыққа ауыр зиян келтіру бөлігінде), 345-бабының (екінші бөлігі), 345-1-бабының (екінші бөлігі), 346-бабының (төртінші бөлігі), 350-бабының (бірінші бөлігі) (денсаулыққа ауыр зиян келтіру бөлігінде), 351-бабының (бірінші бөлігі), 352-бабының (денсаулыққа ауыр зиян келтіру бөлігінде), 355-бабының (екінші бөлігінің 1) тармағы) (денсаулыққа ауыр зиян келтіру бөлігінде), 356-бабының (екінші бөлігінің 1) тармағы) (денсаулыққа ауыр зиян келтіру бөлігінде), 358-бабының (үшінші бөлігі) және 359-бабының (екінші бөлігі) бойынша қылмыстық құқық бұзушылықтар туралы істер бойынша;

1. жәбірленуші қайтыс болған жағдайда жәбірленушінің құқықтарына ие адамдарға:

Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 99, 104, 105-баптарының (адамды өзін-өзі өлтіруге дейін жеткізу бөлігінде), 106-бабының (үшінші бөлігі (жәбірленушінің абайсызда қайтыс болуына әкеп соққан құқық бұзушылық бөлігінде), 116-бабының (үшінші бөлігі) (жәбірленушінің абайсызда қайтыс болуына немесе екі немесе одан да көп адамның өліміне әкеп соққан құқық бұзушылық бөлігінде), 119-бабының (үшінші және төртінші бөліктері), 120-бабының (3-2-бөлігінің 2) тармағы, төртінші бөлігі (жәбірленушінің абайсызда қайтыс болуына әкеп соққан құқық бұзушылық бөлігінде), 121-бабының (3-2-бөлігінің 2) тармағы, төртінші бөлігі (жәбірленушінің (жәбірленуші әйелдің) абайсызда қайтыс болуына әкеп соққан құқық бұзушылық бөлігінде), 125-бабының (үшінші бөлігінің 3) тармағы) (жәбірленушінің абайсызда қайтыс болуына не екі немесе одан да көп адамның өліміне әкеп соққан құқық бұзушылық бөлігінде), 126-бабының (үшінші бөлігінің 3) тармағы) (жәбірленушінің абайсызда қайтыс болуына не екі немесе одан да көп адамның өліміне әкеп соққан құқық бұзушылық бөлігінде), 127-бабының (екінші бөлігінің 4) тармағы) (жәбірленушінің абайсызда қайтыс болуына немесе екі немесе одан да көп адамның өліміне әкеп соққан құқық бұзушылық бөлігінде), 128-бабының (төртінші бөлігінің 2) тармағы) (жәбірленушінің абайсызда қайтыс болуына немесе екі немесе одан да көп адамның өліміне әкеп соққан құқық бұзушылық бөлігінде), 135-бабының (төртінші бөлігінің 2) тармағы) (жәбірленушінің абайсызда қайтыс болуына немесе екі немесе одан да көп адамның өліміне әкеп соққан құқық бұзушылық бөлігінде), 141-бабының (екінші бөлігі), 146-бабының (үшінші бөлігі) (жәбірленушінің абайсызда қайтыс болуына әкеп соққан құқық бұзушылық бөлігінде), 192-бабының (үшінші бөлігінің 1) тармағы), 202-бабының (үшінші бөлігінің 1) тармағы), 203-бабының (үшінші бөлігі), 255-бабының (үшінші бөлігінің 2) тармағы) (адамның абайсызда қайтыс болуына немесе екі немесе одан да көп адамның өліміне әкеп соққан құқық бұзушылық бөлігінде), 261-бабының (үшінші бөлігі) (адамның абайсызда қайтыс болуына немесе екі немесе одан да көп адамның өліміне әкеп соққан құқық бұзушылық бөлігінде), 269-бабының (үшінші бөлігі) (адамның абайсызда қайтыс болуына немесе екі немесе одан да көп адамның өліміне әкеп соққан құқық бұзушылық бөлігінде), 270-бабының (үшінші бөлігі) (адамның абайсызда қайтыс болуына немесе екі немесе одан да көп адамның өліміне әкеп соққан құқық бұзушылық бөлігінде), 277-бабының (екінші және үшінші бөліктері) (адамның абайсызда қайтыс болуына немесе екі немесе одан да көп адамның өліміне әкеп соққан құқық бұзушылық бөлігінде), 318-бабының (үшінші және төртінші бөліктері), 319-бабының (бесінші бөлігі) (жәбірленушінің абайсызда қайтыс болуына әкеп соққан құқық бұзушылық бөлігінде), 320-бабының (екінші бөлігі) (науқастың абайсызда қайтыс болуына әкеп соққан құқық бұзушылық бөлігінде), 322-бабының (үшінші және төртінші бөліктері), 344-бабының (екінші және үшінші бөліктері), 345-бабының (үшінші және төртінші бөліктері), 345-1-бабының (үшінші және төртінші бөліктері), 346-бабының (бесінші және алтыншы бөліктері), 348-бабының (үшінші және төртінші бөліктері), 349-бабының (екінші және төртінші бөліктері), 350-бабының (екінші және үшінші бөліктері), 351-бабының (екінші және үшінші бөліктері), 352-бабының (адамның немесе екі және одан да көп адамның өліміне әкеп соққан құқық бұзушылық бөлігінде), 353-бабының (үшінші және төртінші бөліктері), 354-бабының (үшінші және төртінші бөліктері), 355-бабының (үшінші бөлігінің 4) тармағы), 356-бабының (екінші бөлігінің 4) тармағы), 358-бабының (төртінші және бесінші бөліктері) және 359-бабының (үшінші және төртінші бөліктері) бойынша қылмыстық құқық бұзушылықтар туралы істер бойынша».

Жыныстық зорлық-зомбылыққа байланысты қылмыстар бойынша жәбірленушілер болып табылатын кәмелетке толмағандарға, адам саудасына және азаптауларға байланысты қылмыстар бойынша жәбірленушілер деп танылған адамдарға өтемақы мөлшері отыз айлық есептік көрсеткішті құрайды.

Денсаулыққа ауыр зиян келтірілген не адамның иммун тапшылығы вирусын (АИТВ) жұқтырған адамдарға өтемақы мөлшері қырық айлық есептік көрсеткішті құрайды.

Жәбірленуші қайтыс болған жағдайда жәбірленушінің құқықтарына ие адамдарға өтемақы мөлшері елу айлық есептік көрсеткішті құрайды.

Егер жоғарыда аталған қылмыстық құқық бұзушылықтардың жиынтығы бойынша бір адам жәбірленуші деп танылса, өтемақы қылмыстық құқық бұзушылықтардың біреуі бойынша белгіленген өтемақының неғұрлым үлкен мөлшеріне өтемақының аз мөлшерін сіңіру жолымен тағайындалады (аталған Заңның 7-бабы).

Адам жәбірленуші деп танылғаннан кейін ол қылмыстық қудалау функцияларын жүзеге асыратын мемлекеттік органға өзіне өтемақы тағайындау туралы өтінішпен жүгінуге құқылы.

Жәбірленушінің не жәбірленушінің құқықтарына ие адамның өтінішін қылмыстық қудалау функцияларын жүзеге асыратын мемлекеттік органның қарау мерзімі ол тіркелген күннен бастап күнтізбелік он күнді құрайды.

Өтініш берудің ескіру мерзімі адам жәбірленуші деп танылған күннен бастап үш жылды құрайды.

Өтініш беру мерзімі өткізіліп алынған жағдайда жәбірленуші не жәбірленушінің құқықтарына ие адам Қазақстан Республикасының заңнамасында көзделген тәртіппен өткізіліп алынған мерзімді қалпына келтіру туралы сотқа жүгінуге құқылы.

Жәбірленушінің немесе жәбірленушінің құқықтарына ие тұлғаның өтініші бойынша қылмыстық қудалау функцияларын жүзеге асыратын мемлекеттік орган:

1. көрсетілген өтінішті қарайды;
2. жәбірленушіні немесе жәбірленушінің құқықтарына ие тұлғаны өтінішті қарау нәтижелері туралы қабылданған шешімге шағымдану құқығын түсіндіре отырып, жазбаша нысанда хабардар етеді.

Өтемақы тағайындау немесе оны тағайындаудан бас тарту туралы шешімді қылмыстық қудалау функцияларын жүзеге асыратын мемлекеттік органның уәкілетті басшысы қабылдайды.

Ескерту: орфографиялық қателер, баспа қателері және мәтінді тану кезіндегі анық қателер түзетілді. Баптардың нөмірленуі мен заң ережелерінің тұжырымдары ресми мәтінмен салыстырылып тексерілуі қажет: бастапқы мәтінде контекст бойынша біржақты қалпына келтіру мүмкін емес фрагменттер бар. Түзетілген мәтін заңның тексерілген ресми редакциясы болып табылмайды.

Өтемақы тағайындау мынадай құжаттардың негізінде жүзеге асырылады: 1) жәбірленушінің немесе жәбірленушінің құқықтарына ие тұлғаның өтініші; 2) жәбірленушінің жеке басын куәландыратын құжаттың көшірмесі не жәбірленушінің құқықтарына ие тұлғаның жеке басын және өтемақы алуға құқығын растайтын құжаттар; 3) банктерде және (немесе) банк операцияларының жекелеген түрлерін жүзеге асыратын ұйымдарда ашылған жәбірленушінің немесе жәбірленушінің құқықтарына ие тұлғаның банктік шотының нөмірі туралы мәліметтер; 4) қылмыстық процесті жүргізетін органның адамды жәбірленуші деп тану туралы қаулысының көшірмесі; 5) жәбірленушінің денсаулығына келтірілген зиянның сипаты мен ауырлық дәрежесін растайтын құжаттың көшірмесі; 6) жәбірленуші қайтыс болған жағдайда — оның қайтыс болғаны туралы куәліктің немесе жәбірленушінің қайтыс болғанын растайтын өзге де құжаттың көшірмесі.

Қайтыс болған адамның отбасының барлық мүшелеріне бір өтемақы төлемі тағайындалады. Бір отбасының мүшелері болып табылатын әрбір қайтыс болған адамға жеке өтемақы төлемі тағайындалады.

Жәбірленуші немесе жәбірленушінің құқықтарына ие тұлға ұсынылған құжаттардың дұрыстығы үшін Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес жауаптылықта болады.

Өтемақы тағайындаудан бас тарту үшін негіздер мыналар болып табылады: 1) көрсетілген Заңда көзделген негіздердің болмауы; 2) өтініш беру мерзімін өткізіп алу; 3) дәйексіз құжаттарды ұсыну; 4) кінәлі тұлғаның жәбірленушіге келтірілген зиянды толық көлемде өтеуі; 5) қылмыстық процесті жүргізетін органның адамның жәбірленуші ретінде қатысуын тоқтату туралы қаулысы.

Өтемақы тағайындаудан бас тарту туралы шешімге жәбірленуші немесе жәбірленушінің құқықтарына ие тұлға Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген тәртіппен шағымдана алады (жоғарыда аталған Заңның 8-бабы).

Өтемақы төлеуді бюджет атқарылуы жөніндегі орталық уәкілетті орган өтемақы алушылардың орталықтандырылған тізілімін қылмыстық қудалау функцияларын жүзеге асыратын мемлекеттік орган ұсынған күннен кейінгі он күнтізбелік күннен кешіктірмей, өтемақы алушылардың банктік шотына жүзеге асырады (жоғарыда аталған Заңның 9-бабы).

27) Мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адам — Қазақстан Республикасының мемлекеттік қызмет туралы заңнамасына сәйкес мемлекеттік қызметші, мәслихат депутаты

Мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адам сыбайлас жемқорлық қылмыстарының және жекелеген лауазымдық қылмыстық құқық бұзушылықтардың арнайы субъектісі болып табылады.

«Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы» ҚР Заңының 1-бабының 3) тармақшасына сәйкес, мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адам — Қазақстан Республикасының мемлекеттік қызмет туралы заңдарына сәйкес мемлекеттік қызметші, мәслихат депутаты, сондай-ақ мемлекеттік лауазымға тағайындалғанға дейін мемлекеттік лауазымда көзделген міндеттерді уақытша атқаратын адам.

«Қазақстан Республикасының мемлекеттік қызметі туралы» ҚР Заңының 1-бабының 12) тармақшасына сәйкес, мемлекеттік қызметші — Қазақстан Республикасының азаматы, ол Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген тәртіппен республикалық немесе жергілікті бюджеттерден не Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің қаражатынан ақы төленетін мемлекеттік органдағы мемлекеттік лауазымды атқарады және мемлекеттің міндеттері мен функцияларын іске асыру мақсатында лауазымдық өкілеттіктерді жүзеге асырады.

«А» корпусы — Қазақстан Республикасының мемлекеттік қызметіне кірудің, оны өткерудің және тоқтатудың ерекше тәртібі, сондай-ақ арнайы біліктілік талаптары көзделген басқарушылық деңгейдегі әкімшілік мемлекеттік лауазымдар (жоғарыда аталған Заңның 1-бабының 1) тармақшасы).

«Б» корпусы — «А» корпусына енгізілмеген әкімшілік мемлекеттік лауазымдар (жоғарыда аталған Заңның 1-бабының 3) тармақшасы).

Қазақстан Республикасының «Мемлекеттік қызмет туралы» Заңының 7-бабына сәйкес, мемлекеттік қызметшілердің мемлекеттік лауазымдары Қазақстан Республикасының Конституциясына, заңдарына және Қазақстан Республикасы Президентінің актілеріне, Қазақстан Республикасының өзге де нормативтік құқықтық актілеріне сәйкес құрылады.

Әкімшілік мемлекеттік қызметшілер үшін мемлекеттік лауазымдардың санаттары белгіленеді. Саяси мемлекеттік қызметшілер үшін мемлекеттік лауазымдардың санаттары белгіленбейді.

Саяси және әкімшілік мемлекеттік қызметшілер лауазымдарының тізілімін уәкілетті органның ұсынуы бойынша Қазақстан Республикасының Президенті бекітеді.

Әкімшілік мемлекеттік лауазымның санаты — тиісті біліктілік талаптары бар әкімшілік мемлекеттік лауазымдардың жиынтығы (жоғарыда аталған Заңның 1-бабының 11) тармақшасы).

Әкімшілік мемлекеттік қызметші — Қазақстан Республикасының заңдарында және Президентінің актілерінде көзделген жағдайларды қоспағанда, өз қызметін тұрақты кәсіби негізде жүзеге асыратын мемлекеттік қызметші (жоғарыда аталған Заңның 1-бабының 10) тармақшасы).

Мемлекеттік қызметшінің мәртебесіне Қазақстан Республикасының азаматы ретіндегі мемлекеттік қызметшінің жалпы құқықтары, бостандықтары мен міндеттері, мемлекеттік қызметте болуына байланысты Қазақстан Республикасының заңдарында белгіленген шектеулер, сондай-ақ мемлекеттік қызметтің ерекшеліктеріне байланысты құқықтары, міндеттері мен жауаптылығы кіреді.

Қазақстан Республикасының азаматтары мемлекеттік лауазымға тағайындалған немесе сайланған сәттен бастап мемлекеттік қызметші мәртебесіне ие болады және Қазақстан Республикасының мемлекеттік қызмет саласындағы заңнамасында белгіленген тәртіппен мемлекеттік қызметті тоқтатқан сәттен бастап бұл мәртебеден айырылады (жоғарыда аталған Заңның 8-бабы).

Әкімшілік мемлекеттік қызметшінің өкілеттіктері қызметке қабылданған сәттен басталады және жұмыстан босатылған сәттен бастап тоқтатылады. Тәртіптік теріс қылық жасаған әкімшілік мемлекеттік қызметші жауаптылық мәселесі белгіленген тәртіппен шешілгенге дейін оны тағайындаған басшының шешімімен лауазымдық міндеттерін атқарудан уақытша шеттетілуі мүмкін.

ҚР Конституциясының 49-бабына сәйкес, Парламенттің өкілеттіктері оның бірінші сессиясы ашылған сәттен басталады және жаңа сайланған Парламенттің бірінші сессиясы жұмысының басталуымен аяқталады. Парламенттің өкілеттіктері Конституцияда көзделген жағдайларда және тәртіппен мерзімінен бұрын тоқтатылуы мүмкін. Парламенттің ұйымдастырылуы мен қызметі, оның депутаттарының құқықтық жағдайы ҚР «Қазақстан Республикасының Парламенті және оның депутаттарының мәртебесі туралы» Конституциялық заңымен айқындалады.

Мәслихат депутаттарының құқықтық жағдайы ҚР «Қазақстан Республикасындағы жергілікті мемлекеттік басқару және өзін-өзі басқару туралы» Заңымен реттеледі.

Жоғарыда аталған Заңның 1-бабының 11) тармақшасына сәйкес, жергілікті өкілді орган (мәслихат) — облыстың, республикалық маңызы бар қаланың және астананың немесе ауданның (облыстық маңызы бар қаланың) халқы сайлайтын, халықтың еркін білдіретін және Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес оны іске асыру үшін қажетті шараларды айқындайтын әрі олардың жүзеге асырылуын бақылайтын сайланбалы орган.

Мәслихат депутатының өкілеттіктері тиісті аумақтық сайлау комиссиясында мәслихат депутаты ретінде тіркелген сәттен басталады және мәслихат өкілеттіктері тоқтатылған сәттен бастап тоқтатылады.

Мәслихат депутатының өкілеттіктері мынадай жағдайларда мерзімінен бұрын тоқтатылады: депутаттың Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес депутаттық міндеттерді орындаумен сыйыспайтын лауазымға сайлануы немесе тағайындалуы; депутатты әрекетке қабілетсіз немесе әрекет қабілеті шектеулі деп тану туралы сот шешімінің заңды күшіне енуі; мәслихат өкілеттіктерінің тоқтатылуы; депутаттың Қазақстан Республикасының «Қазақстан Республикасындағы сайлау туралы» Конституциялық заңына сәйкес сайланған саяси партиядан шығуы немесе шығарылуы; Қазақстан Республикасының «Қазақстан Республикасындағы сайлау туралы» Конституциялық заңына сәйкес депутат сайланған саяси партия қызметінің тоқтатылуы; депутаттың қайтыс болуы, депутатты хабар-ошарсыз кетті деп тану туралы сот шешімінің немесе оны қайтыс болды деп жариялау туралы сот шешімінің заңды күшіне енуі; оның Қазақстан Республикасының азаматтығын тоқтатуы; депутатқа қатысты қылмыс немесе қасақана қылмыстық теріс қылық жасағаны үшін айыптау үкімінің заңды күшіне енуі; тиісті әкімшілік-аумақтық бірліктің шегінен тыс жерге тұрақты тұруға кетуі; депутаттың өз еркімен отставкаға кетуі туралы жеке өтініш беруі; депутаттың өз міндеттерін жүйелі түрде орындамауы, оның ішінде мәслихат сессиясының пленарлық отырыстарына немесе өзі құрамына сайланған мәслихат органдарының отырыстарына дәлелсіз себептермен қатарынан үш реттен артық қатыспауы; облыстың, республикалық маңызы бар қаланың, астананың тексеру комиссиясының төрағасы немесе мүшесі лауазымына тағайындалуы (жоғарыда аталған Заңның 20-бабы).

28. Мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамдарға теңестірілген адам — жергілікті өзін-өзі басқару органдарына сайланған адам; Қазақстан Республикасының Президенттігіне, Қазақстан Республикасы Парламентінің немесе мәслихаттарының депутаттығына, аудандық маңызы бар қалалардың, кенттердің, ауылдардың, ауылдық округтердің әкімдеріне, сондай-ақ жергілікті өзін-өзі басқарудың сайланбалы органының мүшелігіне заңда белгіленген тәртіппен тіркелген Қазақстан Республикасының азаматы; еңбекақысы Қазақстан Республикасының мемлекеттік бюджет қаражатынан төленетін, жергілікті өзін-өзі басқару органында тұрақты немесе уақытша жұмыс істейтін қызметші; мемлекеттік ұйымда немесе квазимемлекеттік сектор субъектісінде басқарушылық функцияларды орындайтын адам, сондай-ақ мемлекеттік сатып алуды қоса алғанда, сатып алуды ұйымдастыру және өткізу туралы шешімдер қабылдауға уәкілеттік берілген не мемлекеттік бюджет пен Қазақстан Республикасының Ұлттық қоры қаражатынан қаржыландырылатын жобаларды іріктеуге және іске асыруға жауапты, көрсетілген ұйымдарда дербес құрылымдық бөлімшенің басшысынан төмен емес лауазымды атқаратын адам; Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің және оның ведомстволарының қызметшілері; Қазақстан Республикасының әуе кеңістігін пайдалану және авиация қызметі туралы заңнамасына сәйкес әрекет ететін азаматтық авиация саласындағы уәкілетті ұйымның қызметшілері; қаржы нарығы мен қаржы ұйымдарын реттеу, бақылау және қадағалау жөніндегі уәкілетті органның қызметшілері.

ҚР «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы» Заңының 1-бабының 4) тармақшасына сәйкес, мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамдарға теңестірілген адам — жергілікті өзін-өзі басқару органдарына сайланған адам; Қазақстан Республикасының Президенттігіне, Қазақстан Республикасы Парламентінің немесе мәслихаттарының депутаттығына, аудандық маңызы бар қалалардың, кенттердің, ауылдардың, ауылдық округтердің әкімдеріне, сондай-ақ жергілікті өзін-өзі басқарудың сайланбалы органының мүшелігіне заңда белгіленген тәртіппен тіркелген Қазақстан Республикасының азаматы; еңбекақысы Қазақстан Республикасының мемлекеттік бюджет қаражатынан төленетін, жергілікті өзін-өзі басқару органында тұрақты немесе уақытша жұмыс істейтін қызметші; мемлекеттік ұйымда немесе квазимемлекеттік сектор субъектісінде басқарушылық функцияларды орындайтын адам; мемлекеттік сатып алуды қоса алғанда, сатып алуды ұйымдастыру және өткізу туралы шешімдер қабылдауға уәкілеттік берілген не мемлекеттік бюджет пен Қазақстан Республикасының Ұлттық қоры қаражатынан қаржыландырылатын жобаларды іріктеуге және іске асыруға жауапты, көрсетілген ұйымдарда дербес құрылымдық бөлімшенің басшысынан төмен емес лауазымды атқаратын адам; Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің және оның ведомстволарының қызметшілері; Қазақстан Республикасының әуе кеңістігін пайдалану және авиация қызметі туралы заңнамасына сәйкес әрекет ететін азаматтық авиация саласындағы уәкілетті ұйымның қызметшілері; қаржы нарығы мен қаржы ұйымдарын реттеу, бақылау және қадағалау жөніндегі уәкілетті органның қызметшілері.

Мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамдарға теңестірілген адам сыбайлас жемқорлық қылмыстарының және жекелеген лауазымдық қылмыстық құқық бұзушылықтардың арнайы субъектісі болып табылады.

Осылайша, мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамдарға теңестірілгендер деп мыналар танылады:

• жергілікті өзін-өзі басқару органдарына сайланған адам;
• Қазақстан Республикасының Президенттігіне, Қазақстан Республикасы Парламентінің немесе мәслихаттарының депутаттығына, аудандық маңызы бар қалалардың, кенттердің, ауылдардың, ауылдық округтердің әкімдеріне, сондай-ақ жергілікті өзін-өзі басқарудың сайланбалы органының мүшелігіне заңда белгіленген тәртіппен тіркелген Қазақстан Республикасының азаматы;
• еңбекақысы Қазақстан Республикасының мемлекеттік бюджет қаражатынан төленетін, жергілікті өзін-өзі басқару органында тұрақты немесе уақытша жұмыс істейтін қызметші;
• мемлекеттік ұйымда немесе квазимемлекеттік сектор субъектісінде басқарушылық функцияларды орындайтын адам;
• мемлекеттік сатып алуды қоса алғанда, сатып алуды ұйымдастыру және өткізу туралы шешімдер қабылдауға уәкілеттік берілген не мемлекеттік бюджет пен Қазақстан Республикасының Ұлттық қоры қаражатынан қаржыландырылатын жобаларды іріктеуге және іске асыруға жауапты, көрсетілген ұйымдарда дербес құрылымдық бөлімшенің басшысынан төмен емес лауазымды атқаратын адам;
• Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің және оның ведомстволарының қызметшілері;
• Қазақстан Республикасының әуе кеңістігін пайдалану және авиация қызметі туралы заңнамасына сәйкес әрекет ететін азаматтық авиация саласындағы уәкілетті ұйымның қызметшілері;
• қаржы нарығы мен қаржы ұйымдарын реттеу, бақылау және қадағалау жөніндегі уәкілетті органның қызметшілері.

Жергілікті өзін-өзі басқаруға байланысты қоғамдық қатынастар 2001 жылғы 23 қаңтардағы ҚР «Қазақстан Республикасындағы жергілікті мемлекеттік басқару және өзін-өзі басқару туралы» Заңымен реттеледі.

Жергілікті өзін-өзі басқару — халықтың тікелей, сондай-ақ мәслихаттар мен басқа да жергілікті өзін-өзі басқару органдары арқылы жүзеге асыратын, жергілікті маңызы бар мәселелерді жоғарыда аталған Заңда және өзге де нормативтік құқықтық актілерде айқындалған тәртіппен өз жауапкершілігімен дербес шешуге бағытталған қызметі (Заңның 1-бабының 9) тармақшасы).

Жергілікті өзін-өзі басқару органдарына сайланған адамдар учаскелік сайлау комиссияларының хаттамалары негізінде аумақтық сайлау комиссияларында тіркеледі.

Қазақстан Республикасының Президенттігіне, Қазақстан Республикасы Парламентінің немесе мәслихаттарының депутаттығына, сондай-ақ жергілікті өзін-өзі басқарудың сайланбалы органының мүшелігіне кандидат ретінде азаматтарды тіркеу тәртібі 1995 жылғы 28 қыркүйектегі ҚР «Қазақстан Республикасындағы сайлау туралы» Конституциялық заңына сәйкес айқындалады.

Тиісті сайлау комиссиясы сайлау қорытындыларын белгілеу туралы қаулы шығарғанға дейін не кандидаттың өз кандидатурасын алып тастауына немесе кандидатты ұсыну туралы шешімнің күшін жоюға байланысты тіркеу туралы шешімнің күшін жойғанға дейін адам тиісті сайлау комиссиясында кандидат ретінде тіркелген сәттен бастап тіркелген кандидат болып танылады.

Жоғарыда аталған Конституциялық заңның 47-бабының 3-тармағына сәйкес, Президенттікке, Парламент депутаттығына кандидаттар тіркелген күннен бастап сайлау қорытындылары жарияланғанға дейін, сондай-ақ Президент, Парламент депутаты ретінде тіркелгенге дейін Орталық сайлау комиссиясының келісімінсіз ұстап алынбайды, күзетпен ұсталмайды, үйқамаққа алынбайды, мәжбүрлеп әкелінбейді, сот тәртібімен қолданылатын әкімшілік жазаға тартылмайды, қылмыстық жауаптылыққа тартылмайды, қылмыс орнында ұстап алу немесе ауыр не аса ауыр қылмыс жасау жағдайларын қоспағанда.

ҚР «Қазақстан Республикасындағы жергілікті мемлекеттік басқару және өзін-өзі басқару туралы» Заңының 35-бабы 1-тармағының 1) тармақшасына сәйкес, аудандық маңызы бар қаланың, кенттің, ауылдың, ауылдық округтің әкімі Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес тиісті ауданның (қаланың) әкімдігі лауазымды адамы болып табылады және сенімхатсыз оның атынан мемлекеттік органдармен, ұйымдармен және азаматтармен өзара қарым-қатынастарда өкілдік етеді.

ҚР «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы» Заңының 1-бабының 2-1) тармақшасына сәйкес, мемлекеттік ұйымда немесе квазимемлекеттік сектор субъектісінде басқарушылық функцияларды орындайтын адам — көрсетілген ұйымдарда тұрақты, уақытша немесе арнаулы өкілеттік бойынша ұйымдастырушылық-өкімдік немесе әкімшілік-шаруашылық функцияларды орындайтын адам.

2008 жылғы 4 желтоқсандағы ҚР Бюджет кодексінің 3-бабы 1-тармағының 31) тармақшасына сәйкес, квазимемлекеттік сектор субъектілері — мемлекет құрылтайшысы, қатысушысы немесе акционері болып табылатын мемлекеттік кәсіпорындар, жауапкершілігі шектеулі серіктестіктер, акционерлік қоғамдар, оның ішінде ұлттық басқарушы холдингтер, ұлттық холдингтер, ұлттық компаниялар, сондай-ақ Қазақстан Республикасының заңнамалық актілеріне сәйкес олармен үлестес болып табылатын еншілес, тәуелді және өзге де заңды тұлғалар.

2015 жылғы 4 желтоқсандағы ҚР «Мемлекеттік сатып алу туралы» Заңының 2-бабының 18) тармақшасына сәйкес, мемлекеттік сатып алуды ұйымдастыру және өткізу рәсімі — мемлекеттік сатып алуды ұйымдастырушының, тиісті комиссияның көрсетілген Заңға сәйкес әлеуетті өнім берушімен мемлекеттік сатып алу туралы шарт жасасу мақсатында жүзеге асыратын өзара байланысты, дәйекті іс-шаралар кешені.

Жоғарыда аталған Заңның 7-бабына сәйкес, мемлекеттік сатып алуды ұйымдастыру және өткізу рәсімдерін орындау үшін тапсырыс беруші мемлекеттік сатып алуды ұйымдастырушыны, сондай-ақ тапсырыс берушінің алдағы мемлекеттік сатып алудағы мүдделерін білдіретін лауазымды адамды айқындайды, бұған тапсырыс беруші мен мемлекеттік сатып алуды ұйымдастырушы бір тұлға болатын жағдайлар кірмейді.

Мемлекеттік сатып алуды ұйымдастырушы ретінде тапсырыс берушінің өзі тікелей не мемлекеттік сатып алуды ұйымдастыру және өткізу рәсімдерін орындауға жауапты өзінің құрылымдық бөлімшесі арқылы әрекет ете алады.

Тапсырыс беруші: мемлекеттік сатып алуды ұйымдастырушы ретінде өзіне ведомстволық бағынысты мемлекеттік мекемені айқындауға; өзіне ведомстволық бағынысты бірнеше мемлекеттік мекеме үшін мемлекеттік сатып алуды ұйымдастырушы ретінде әрекет етуге; өзіне ведомстволық бағынысты бірнеше мемлекеттік мекеме үшін олардың арасынан мемлекеттік сатып алуды ұйымдастырушыны айқындауға құқылы.

Бюджеттік бағдарламаның әкімшісі өзіне ведомстволық бағынысты мемлекеттік мекеме, өзіне қатысты мемлекеттік басқару органы болып табылатын заңды тұлға не бюджеттік бағдарламаның әкімшісі мемлекеттік басқару органы болып табылатын заңды тұлғамен үлестес тұлға үшін мемлекеттік сатып алуды ұйымдастырушы ретінде әрекет етуге құқылы.

Мемлекеттік кәсіпорын өзімен үлестес тұлғалар үшін мемлекеттік сатып алуды ұйымдастырушы ретінде әрекет етуге құқылы.

Дауыс беретін акцияларының (жарғылық капиталға қатысу үлестерінің) елу және одан да көп пайызы мемлекетке тиесілі заңды тұлға өзімен үлестес тұлғалар үшін мемлекеттік сатып алуды ұйымдастырушы ретінде әрекет етуге құқылы.

Мемлекеттік сатып алуды ұйымдастырушы тапсырыс берушімен, әлеуетті өнім берушілермен, тиісті комиссиялармен және сарапшымен өзара қарым-қатынастарда оның мүдделерін білдіретін лауазымды адамды айқындауға міндетті, бұған тапсырыс беруші мен мемлекеттік сатып алуды ұйымдастырушы бір тұлға болатын жағдайлар кірмейді. Мемлекеттік сатып алуды ұйымдастырушының өкілі мемлекеттік сатып алуды ұйымдастыру және өткізу рәсімдерін орындауға жауапты құрылымдық бөлімшенің қызметкерлері қатарынан айқындалуға тиіс.

Жоғарыда аталған Заңның 2-бабының 27) тармақшасына сәйкес, тапсырыс берушілер — мемлекеттік органдар, мемлекеттік мекемелер, сондай-ақ мемлекеттік кәсіпорындар, дауыс беретін акцияларының (жарғылық капиталға қатысу үлестерінің) елу және одан да көп пайызы мемлекетке тиесілі заңды тұлғалар және олармен үлестес заңды тұлғалар, мыналарды қоспағанда: ұлттық басқарушы холдингтер, ұлттық холдингтер, ұлттық басқарушы компаниялар, ұлттық компаниялар және олармен үлестес заңды тұлғалар; Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі, оның ведомстволары, Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің құрылымына кіретін ұйымдар және дауыс беретін акцияларының (жарғылық капиталға қатысу үлестерінің) елу және одан да көп пайызы Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкіне тиесілі немесе оның сенімгерлік басқаруында болатын заңды тұлғалар және олармен үлестес заңды тұлғалар; мүліктік кешендер ретінде мемлекеттік кәсіпорындар, дауыс беретін акцияларының (жарғылық капиталға қатысу үлестерінің) елу және одан да көп пайызы мемлекетке тиесілі заңды тұлғалар және олармен үлестес заңды тұлғалар, кейіннен сатып алу құқығымен жеке немесе мемлекеттік емес заңды тұлғаларға сенімгерлік басқаруға берілгендер.

1995 жылғы 30 наурыздағы ҚР «Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі туралы» Заңының 20-1-бабына сәйкес, Қазақстан Ұлттық Банкінің және оның ведомстволарының қызметшілері — мемлекеттік қызметшілерге жатпайтын, Қазақстан Ұлттық Банкінде және оның ведомстволарында мемлекеттің міндеттері мен функцияларын іске асыруға бағытталған лауазымдық өкілеттіктерді жүзеге асыратын адамдар.

Лауазымдық өкілеттіктер деп Қазақстан Ұлттық Банкінің және оның ведомстволарының алдында тұрған мақсаттар мен міндеттерге сәйкес келетін, Қазақстан Ұлттық Банкінің және оның ведомстволарының қызметшілерінің нақты мемлекеттік лауазымында көзделген құқықтар мен міндеттер түсініледі.

Қазақстан Ұлттық Банкінің және оның ведомстволарының қызметшілері лауазымдарына мыналар жатады: орталық аппарат пен өкілдіктерде — департамент директорлары және олардың орынбасарлары, өкілдіктердің басшылары, басқарма бастықтары және олардың орынбасарлары, Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің Төрағасының көмекшілері мен кеңесшілері, консультанттар, баспасөз хатшылары, бөлім бастықтары, бас мамандар, жетекші мамандар, мамандар; филиалдарда — филиал директорлары және олардың орынбасарлары, бөлімшелердің меңгерушілері, бөлім бастықтары және олардың орынбасарлары, құндылықтар қоймаларының бастықтары, инкассация топтарының бастықтары, кассалар мен қоймалардың меңгерушілері, бас мамандар, жетекші мамандар, мамандар.

Қазақстан Ұлттық Банкінің және оның ведомстволарының қызметшілеріне саяси мемлекеттік қызметшілер мен Қазақстан Ұлттық Банкінің және оның ведомстволарының техникалық қызметшілері жатпайды.

Қазақстан Ұлттық Банкінің және оның ведомстволарының техникалық қызметшілері — азаматтық қызметшілерге жатпайтын, Қазақстан Ұлттық Банкінің және оның ведомстволарының қызметін қамтамасыз ету және олардың жұмыс істеуін қамтамасыз ету жөніндегі еңбек міндеттерін орындайтын адамдар. Техникалық қызметшілер лауазымдарының тізбесін Қазақстан Ұлттық Банкінің Директорлар кеңесі бекітеді.

2019 жылғы 19 сәуірдегі ҚР «Көлік мәселелері бойынша Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Заңымен мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамдарға теңестірілген адамдар қатарына Қазақстан Республикасының әуе кеңістігін пайдалану және авиация қызметі туралы заңнамасына сәйкес әрекет ететін азаматтық авиация саласындағы уәкілетті ұйымның қызметшілері жатқызылды. Бұл түзету көрсетілген санаттағы қызметшілердің әлеуметтік жауапкершілігінің жоғары деңгейіне және авиацияның, әуе кеңістігін пайдалану жөніндегі қызметтің стратегиялық маңызына байланысты енгізілді. Осы түзету енгізілгенге дейін Қазақстан Республикасының әуе кеңістігін пайдалану және авиация қызметі туралы заңнамасына сәйкес әрекет ететін азаматтық авиация саласындағы уәкілетті ұйым қызметшілерінің жекелеген лауазымдары «лауазымды адам», «мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адам» және «мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамға теңестірілген адам» ұғымдарына жатқызылмаған.

ҚР Үкіметінің 2019 жылғы 25 шілдедегі «Азаматтық авиация саласындағы уәкілетті ұйымды айқындау туралы» қаулысына сәйкес, азаматтық авиация саласындағы уәкілетті ұйым «Қазақстанның авиациялық әкімшілігі» акционерлік қоғамы болып табылады.

Осыған ұқсас негіздер бойынша мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамдарға теңестірілген адамдар қатарына қаржы нарығы мен қаржы ұйымдарын реттеу, бақылау және қадағалау жөніндегі уәкілетті органның қызметшілері енгізілді (2019 жылғы 3 шілдедегі ҚР «Қаржы нарығын, микроқаржылық қызметті реттеу және салық салу мәселелері бойынша Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Заңына сәйкес).

2003 жылғы 4 шілдедегі ҚР «Қаржы нарығы мен қаржы ұйымдарын мемлекеттік реттеу, бақылау және қадағалау туралы» Заңының 1-бабының 3) тармақшасына сәйкес, қаржы нарығы мен қаржы ұйымдарын реттеу, бақылау және қадағалау жөніндегі уәкілетті орган — қаржы нарығы мен қаржы ұйымдарын мемлекеттік реттеуді, бақылауды және қадағалауды жүзеге асыратын мемлекеттік орган.

Қаржы нарығы — қаржылық қызметтерді көрсетуге және тұтынуға, сондай-ақ қаржы құралдарын шығаруға және олардың айналымына байланысты қатынастар жиынтығы (жоғарыда аталған Заңның 1-бабының 5) тармақшасы).

Қаржы ұйымы — қаржылық қызметтер көрсету жөніндегі кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыратын заңды тұлға (жоғарыда аталған Заңның 1-бабының 4) тармақшасы).

Уәкілетті органның қызметшілері — мемлекеттік қызметшілерге жатпайтын, уәкілетті органда мемлекеттің міндеттері мен функцияларын іске асыруға бағытталған лауазымдық өкілеттіктерді жүзеге асыратын адамдар (жоғарыда аталған Заңның 15-11-бабы).

28-1) ресми құжат — жеке немесе заңды тұлға жасаған, Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген тәртіппен ресімделген және куәландырылған құжат.

«Ресми құжат» ұғымының ҚК-нің 3-бабына енгізілуі осы терминнің бірде-бір нормативтік құқықтық актіде заңнамалық деңгейде түсіндірілмеуіне байланысты, сонымен бірге ҚК-нің Ерекше бөлімінде ресми құжаттарды пайдалану және қолдан жасау үшін жауаптылықты көздейтін нормалар бар (306, 369, 383, 384, 385-баптар). Құқық қолдану тәжірибесінде ресми құжат ұғымының заңнамалық анықтамасының болмауына және осыған байланысты ғалым-заңгерлердің әртүрлі көзқарастарына орай елеулі қиындықтар туындайды.

Ресми құжатты жасаудың көзі жеке тұлға да, заңды тұлға да болуы мүмкін екенін ескере отырып, ресми құжат жасау — белгілі бір жеке немесе заңды тұлғаның атынан құжатты дайындау және шығару деп пайымдаған жөн. Яғни, бұл жағдайда құжаттың нақты авторлығынан гөрі оның белгілі бір жеке немесе заңды тұлғаға заңды тиесілілігі көбірек көзделеді.

Алайда, менің ойымша, ресми құжат анықтамасында «жеке немесе заңды тұлға» деген тұрақты терминологиялық жұпты пайдалану онша сәтті емес, өйткені Қазақстан Республикасында заңды тұлға құрмай-ақ заңды негізде жұмыс істейтін ұйымдар бар. Оларға, мысалы, қоғамдық бірлестіктер сияқты кейбір коммерциялық емес ұйымдарды жатқызуға болады. Заңды тұлға құрмай құрылған ұйымдар үлгісі бойынша бірқатар жағдайларда кәсіптік қызметкерлер одақтары (кәсіподақтар) әрекет етеді.

Сонымен бірге, тәжірибе көрсеткендей, «құжатты жеке немесе заңды тұлғаның жасауы» ұғымы кеңейтілген түсіндіруге ие болады және егер құжат ұйым атынан жасалса, бірақ оның заңды тұлға мәртебесін растайтын құжат табылмаса, бұл құжат нақты факт ретінде жеке тұлға жасаған құжат болып есептеледі. Шынында да, кез келген құжатты жасаудың негізінде әрдайым оны орындайтын, қол қоятын және қажетті деректемелермен қамтамасыз ететін белгілі бір жеке тұлға немесе бірнеше адам тұрады.

Ресми құжаттың міндетті белгілері — оның заңда белгіленген тәртіппен ресімделуі және куәландырылуы.

Құжатты ресімдеу деп оған белгіленген нысан (жазбаша немесе электрондық) беруді және қажетті деректемелермен (мысалы, құжаттың атауы, төленуге жататын ақша сомасы, төлеушінің атауы, оның банкі және шот нөмірі және т. б.) қамтамасыз етуді түсіну керек.

Құжатты куәландыру деп оның түпнұсқалығын, шынайылығын (дереккөзге тиесілігін) растайтын куәландыру деректемелерін қоюды (немесе өзгеше қамтамасыз етуді) түсінеміз: уәкілетті адамның жеке қолы, ұйымның мөрлері, нөмірленген фирмалық бланкінің болуы (егер құжат ұйым атынан жасалса) және т. б.

Бұл ретте құжатты жасау, ресімдеу және куәландыру рәсімдерінің қолданыстағы заңнаманың барлық талаптарына сәйкес болуы міндетті шарт болып табылады.

Аталған шарттардың (ресми құжат белгілерінің) кем дегенде біреуі болмаған жағдайда, құжат ресми құжат деп танылмайды.

Осыған байланысты құқық қолдану тәжірибесінде белгілі бір құжатты ресми құжат ретінде тануға байланысты көптеген проблемалар туындайды. Мәселен, қылмыстық құқық бұзушылық жасауға ықпал еткен мән-жайларды және заңның басқа да бұзушылықтарын жою туралы ұсынуды ресми құжат ретінде тану мәселесі осындай проблемалардың бірі болып табылады. ҚПК-нің 200-бабына сәйкес, қылмыстық іс бойынша іс жүргізу кезінде қылмыстық құқық бұзушылық жасауға ықпал еткен мән-жайларды анықтаған сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адам тиісті мемлекеттік органдарға, ұйымдарға немесе оларда басқарушылық функцияларды орындайтын адамдарға осы мән-жайларды немесе заңның басқа да бұзушылықтарын жою жөнінде шаралар қабылдау туралы ұсыныс енгізуге құқылы. Ұсыныстар қабылданған шаралар туралы міндетті түрде хабарлай отырып, бір ай мерзімде қаралуға жатады.

Қылмыстық құқық бұзушылық жасауға ықпал еткен мән-жайларды және заңның басқа да бұзушылықтарын жою туралы ұсыну — құжаттамалық қамтамасыз ету бөлімінде тіркеуден өтуге тиіс және тиісінше сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адам қол қоюы, сондай-ақ қажетті тіркеу деректемелері болуы тиіс құжат. Сонымен бірге, жоғарыда атап өтілгендей, ресми құжаттың аталған шарттарының (белгілерінің) кем дегенде біреуі болмаған жағдайда, құжат ресми құжат деп танылмайтынын ескере отырып, менің ойымша, қылмыстық құқық бұзушылық жасауға ықпал еткен мән-жайларды және заңның басқа да бұзушылықтарын жою туралы ұсынуды ресми құжаттар қатарына толық сеніммен жатқызуға болмайды (ұсыну еркін нысанда шығарылады және ресми бланкіде ресімделмейді). Бұдан басқа, жоғарыда аталған ұсынуды шығаруға байланысты құқыққа қайшы әрекеттер үшін қылмыстық жауаптылық мәселесі формалды түрде жоғарыда аталған құрамдардың барлығынан тек ҚК-нің 269-бабы «Қызметтік жалғандық» шеңберінде ғана қарастырылуы мүмкін.

Осылайша, менің ойымша, қылмыстық құқық бұзушылық жасауға ықпал еткен мән-жайларды және заңның басқа да бұзушылықтарын жою туралы ұсыну белгілі бір қылмыстық іске қатысы бар, бірақ ресми құжат мәртебесіне ие емес құжат болып табылады.

29. Сыбайлас жемқорлық қылмыстары — осы Кодекстің 189-бабының үшінші бөлігінің 2) тармағында, 190-бабының үшінші бөлігінің 2) тармағында, 218-бабының үшінші бөлігінің 1) тармағында, 234-бабының үшінші бөлігінің 1) тармағында, 249-бабының үшінші бөлігінің 2) тармағында, 361, 362-бабының төртінші бөлігінің 3) тармағында, 364, 365, 366, 367, 368, 369, 370, 450, 451-бабының екінші бөлігінің 2) тармағында және 452-баптарында көзделген іс-әрекеттер.

ҚР «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы» Заңының 1-бабының 6) тармақшасына сәйкес, сыбайлас жемқорлық — жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын адамдардың, мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамдардың, мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамдарға теңестірілген адамдардың, лауазымды адамдардың өздерінің лауазымдық (қызметтік) өкілеттіктерін және солармен байланысты мүмкіндіктерін жеке өзі немесе делдалдар арқылы мүліктік (мүліктік емес) игіліктер мен артықшылықтар алу немесе табу мақсатында заңсыз пайдалануы, сол сияқты осы адамдарды игіліктер мен артықшылықтар беру арқылы сатып алу.

Мәтін

Сыбайлас жемқорлық ұғымының анықтамасын талдау оның мынадай елеулі белгілерін бөліп көрсетуге мүмкіндік береді:

сыбайлас жемқорлық — жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын адамдардың, мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамдардың, мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамдарға теңестірілген адамдардың, лауазымды адамдардың өздерінің лауазымдық (қызметтік) өкілеттіктерін және солармен байланысты мүмкіндіктерін жеке өзі немесе делдалдар арқылы өзі не үшінші тұлғалар үшін мүліктік (мүліктік емес) игіліктер мен артықшылықтар алу немесе табу мақсатында заңсыз пайдалануы;

сыбайлас жемқорлық деп сондай-ақ аталған адамдарды игіліктер мен артықшылықтар беру арқылы сатып алу түсініледі.

Сыбайлас жемқорлыққа байланысты құқық бұзушылық субъектілері жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын адамдарға; мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамдарға; мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамдарға теңестірілген адамдарға, лауазымды адамдарға бөлінеді.

Қылмыстық кодексте сыбайлас жемқорлық қылмыстары субъектілерінің екі түрі бөлінеді: жалпы және арнайы. Жалпы субъект болып ҚК-нің 367-бабы «Пара беру», 368-бабы «Парақорлыққа делдал болу» бойынша қылмыс жасаған, есі дұрыс, он алты жасқа толған жеке тұлға танылады. Басқа сыбайлас жемқорлық қылмыстарында тек арнайы субъект көзделген, ол төрт санатқа бөлінеді: мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адам; мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамдарға теңестірілген адам; лауазымды адам; жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын адам.

Қылмыстық жазаланатын іс-әрекеттерді сыбайлас жемқорлық қылмыстарына жатқызу критерийлері, әдетте, арнайы субъектінің көрсетілген іс-әрекетті жасауы; оның бұл ретте өзінің қызметтік өкілеттіктерін пайдалануы; өзі немесе басқа адамдар не ұйымдар үшін пайда мен артықшылықтар алу немесе басқа адамдарға не ұйымдарға зиян келтіру мақсатын көздеуі болып табылады.

Сыбайлас жемқорлық әрекеттерін елеулі құқық бұзушылықтар ретінде бағалай отырып, заң шығарушы Кодекске сыбайлас жемқорлық қылмыстық теріс қылықтары санатын енгізбеді және осы әрекеттердің барлығының қоғамдық қауіптілік дәрежесін қылмыс ретінде айқындады.

Сыбайлас жемқорлық қылмыстарын жасағаны үшін заң шығарушы мүлікті тәркілеуді сөзсіз қолдануды; барлық берілген мемлекеттік наградалардан, арнаулы, әскери немесе құрметті атақтан, сыныптық шеннен, дипломатиялық дәрежеден, біліктілік сыныбынан міндетті түрде айыруды; мемлекеттік қызметте және экономиканың мемлекеттік секторында лауазымдарды атқару құқығынан өмір бойына айыруды; шартты түрде соттауға, татуласуға байланысты, кепілдік белгілеуге немесе ескіру мерзімінің өтуіне байланысты қылмыстық жауаптылықтан босатуға тыйым салуды көздеді; парақорлық туралы баптардың (пара алу, пара беру, парақорлыққа делдал болу) санкцияларында пара сомасына еселенген айыппұлдар белгіледі.

29-1) соғыс уақытында жасалған әскери сипаттағы аса ауыр қылмыстар — осы Кодекстің 160-бабының екінші бөлігінде, 163-бабының екінші бөлігінде, 164-бабының екінші бөлігінде және 168-бабының екінші бөлігінде көзделген іс-әрекеттер.

ҚК-нің 3-бабы 29-1) тармақшамен толықтырылды, онда қылмыстық заң үшін жаңа «соғыс уақытында жасалған әскери сипаттағы аса ауыр қылмыстар» ұғымы, сондай-ақ осындай қылмыстардың тізбесі бекітіледі.

Бұл түзету өлім жазасын қолдану аясын одан әрі қысқартуға байланысты ҚР-ның 2021 жылғы «Өлім жазасы мәселелері бойынша Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Заңымен енгізілді.

Өз кезегінде, бұл түзетулер Қазақстанның өлім жазасын жоюға бағытталған Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактіге Екінші Факультативтік хаттаманы ратификациялау туралы 2021 жылғы 2 қаңтардағы ҚР Заңынан туындайтын халықаралық-құқықтық міндеттемелерін іске асыру болып табылады. Аталған Заңда: «1989 жылғы 15 желтоқсанда Нью-Йоркте жасалған Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактіге Екінші Факультативтік хаттаманы мынадай ескертпемен ратификациялау: «Қазақстан Республикасы Екінші Факультативтік хаттаманың 2-бабына сәйкес соғыс уақытында жасалған әскери сипаттағы аса ауыр қылмыстарды жасағаны үшін кінәлі деп танылғаннан кейін соғыс уақытында өлім жазасын қолдану құқығын өзіне қалдырады» делінген.

Енді өлім жазасы жазаның ең жоғары шарасы ретінде тек осы түрдегі қылмыстар — соғыс уақытында жасалған әскери сипаттағы аса ауыр қылмыстар үшін ғана тағайындалуы мүмкін. Олардың қатарына мынадай іс-әрекеттер жатқызылған:

1. ҚК-нің 160-бабында (2-бөлік) көзделген «Басқыншылық соғысты тұтандыру немесе жүргізу»;
2. ҚК-нің 163-бабында (2-бөлік) көзделген «Соғыс жүргізудің тыйым салынған құралдары мен әдістерін қолдану» (атап айтқанда, Қазақстан Республикасының халықаралық шартымен тыйым салынған жаппай қырып-жою қаруын қолдану);
3. ҚК-нің 164-бабында (2-бөлік) көзделген «Соғыс заңдары мен әдет-ғұрыптарын бұзу» (атап айтқанда, қаруын тапсырған немесе қорғану құралдары жоқ адамдарды, жараланғандарды, науқастарды, кеме апатына ұшырағандарды, медицина қызметкерлерін, санитариялық және діни персоналды, әскери тұтқындарды, басып алынған аумақтағы немесе әскери іс-қимылдар ауданындағы азаматтық халықты, соғыс уақытында халықаралық қорғауды пайдаланатын өзге де адамдарды өлтіру);
4. ҚК-нің 168-бабында (2-бөлік) көзделген «Соғыс уақытында жасалған геноцид».

Көрсетілген тізбеден соғыс уақытында жасалған әскери сипаттағы аса ауыр қылмыстар қатарына бірде-бір әскери қылмыс құрамы (ҚК-нің 18-тарауы) енгізілмегені көрінеді (бұрын әскери қылмыстардың жеті құрамының санкцияларында өлім жазасы көзделген). Сондай-ақ адамдардың қаза болуымен ұштасқан барлық аса ауыр террористік қылмыстардың санкцияларынан өлім жазасы алынып тасталды (170-баптың 4-бөлігі, 175-баптың 3-бөлігі, 177, 178, 184-баптар, 255-баптың 4-бөлігі).

Соғыс уақытында жасалған әскери сипаттағы аса ауыр қылмыстардың барлық төрт құрамы ҚК Ерекше бөлімінің 4-тарауына «Адамзаттың бейбітшілігі мен қауіпсіздігіне қарсы қылмыстар» жатады. Халықаралық-құқықтық жіктеу бойынша бұл құрамдар халықаралық гуманитарлық құқық саласындағы қылмыстар болып табылады (соғыс құрбандарын қорғауды реттейтін, сондай-ақ соғыс жүргізудің әдістері мен құралдарын шектейтін халықаралық-құқықтық нормалар мен қағидаттардың жиынтығы; 1949 жылғы Гаага конвенцияларында, соғыс құрбандарын қорғау туралы Женева конвенцияларында және оларға 1977 жылғы Қосымша хаттамаларда, БҰҰ Бас Ассамблеясының қарарларында және т. б. кодификацияланған).

Осылайша, Қазақстан Республикасы өлім жазасын тағайындаудың құқықтық мүмкіндігін соғыс уақытында жасалған әскери сипаттағы аса ауыр қылмыстардың ең қауіпті төрт түрімен ғана шектеді.

Заң шығарушының бұл ұстанымы Қазақстанның өлім жазасын қолдану аясын қысқарту және ұлттық қылмыстық құқық жүйесінде жазаның осы түрінен біртіндеп бас тарту жөніндегі жалпы әлемдік үрдістерге бейілділігін көрсетеді. Сонымен бірге, Қазақстан Республикасының ұстанымы құқықтық және өзге де ықтимал тәуекелдерді барынша азайтуды ескере отырып, жазаның осы түрінің қолданылу аясын кезең-кезеңімен (біртіндеп) қысқартуға негізделген.

30. Террористік қылмыстар — осы Кодекстің 170, 171, 173, 177, 178, 184, 255, 256, 257, 258, 259, 260, 261, 269 және 270-баптарында көзделген іс-әрекеттер.

1999 жылғы 13 шілдедегі ҚР «Терроризмге қарсы іс-қимыл туралы» Заңына сәйкес, терроризм — халықты үрейлендіруге байланысты және жеке адамға, қоғамға және мемлекетке залал келтіруге бағытталған күш қолдану және (немесе) өзге де қылмыстық әрекеттер жасау немесе жасау қатері арқылы мемлекеттік органдардың, жергілікті өзін-өзі басқару органдарының немесе халықаралық ұйымдардың шешім қабылдауына ықпал ету идеологиясы мен практикасы.

Заң шығарушы террористік қылмыстардың қылмыстық-құқықтық санатын нақты құрамдарды тізбелеу арқылы айқындайды. Мұндай заң шығару техникасы қылмыстық заң нормаларын ұтымды баяндауға негізделген.

ҚР Жоғарғы Сотының 2017 жылғы 8 желтоқсандағы «Террористік және экстремистік қылмыстар туралы заңнаманы қолдану жөніндегі сот практикасының кейбір мәселелері туралы» нормативтік қаулысына сәйкес, террористік қылмыстар қоғамдық қауіпсіздікке елеулі зиян келтіреді, мемлекеттіліктің негіздеріне нұқсан келтіреді, сондықтан осы санаттағы істерді уақтылы және дұрыс қарау мемлекеттің қауіпсіздігін қамтамасыз етудің, азаматтар мен ұйымдардың құқықтарын, бостандықтары мен заңды мүдделерін қорғаудың, Қазақстан Республикасының Конституциясын, заңдары мен өзге де нормативтік құқықтық актілерін, сондай-ақ Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарын орындаудың маңызды шарттарының бірі болып табылады.

ҚК-нің 173, 177, 178, 184, 255, 256, 257-баптарының (1 және 2-бөліктері), 258, 261, 269-баптарында көзделген террористік қылмыстардың субъектісі қылмыс жасаған кезде он төрт жасқа толған адам болуы мүмкін.

Террористік бағыттағы қылмыстардың басқа түрлерін жасағаны үшін қылмыстық жауаптылық он алты жастан басталады.

Терроризм актісінің субъективтік жағы тікелей қасақаналықпен және арнайы мақсатпен сипатталады. Терроризм актісінің арнайы мақсаттары: қоғамдық қауіпсіздікті бұзу; халықты үрейлендіру; Қазақстан Республикасының мемлекеттік органдарының, шет мемлекеттердің және халықаралық ұйымдардың шешім қабылдауына ықпал ету не мемлекеттік немесе қоғамдық қайраткерлердің қызметін тоқтату мақсатында немесе осындай қызметі үшін кек алу мақсатында ықпал ету; соғысқа арандату; халықаралық қатынастарды шиеленістіру.

Терроризм актілері туралы істерді қарау кезінде қылмыс субъектісінің субъективтік жағының құрамдас бөлігі ретінде арнайы мақсаттың болуын әрдайым анықтау қажет. Бұл ретте терроризм актісі деп тану үшін кінәліде аталған арнайы мақсаттардың біреуінің болуы жеткілікті.

Егер іс-әрекеттерді жасаудың аталған мақсаттарының ешқайсысы анықталмаса, кінәлілер ҚК-нің тиісті басқа баптары бойынша жауаптылықта болады.

ҚР «Ұлттық қауіпсіздік туралы» Заңының 4-бабының 1) тармақшасына сәйкес, терроризм объектісі ретіндегі қоғамдық қауіпсіздік деп қоғамның тұтастығы мен тұрақтылығы қамтамасыз етілетін, азаматтардың өмірі, денсаулығы мен әл-ауқатының, қазақстандық қоғамның рухани-адамгершілік құндылықтары мен әлеуметтік қамсыздандыру жүйесінің нақты және ықтимал қауіп-қатерлерден қорғалу жай-күйі түсініледі.

«Терроризмге қарсы іс-қимыл туралы» Заңның 1-бабының 6) тармақшасына сәйкес, терроризм актісі — адамдардың қаза болу қаупін, елеулі мүліктік залал келтіруді не өзге де қоғамдық қауіпті зардаптардың туындауын тудыратын жарылыс жасау, өрт қою немесе өзге де әрекеттер жасау немесе осындай әрекеттерді жасау қатері, егер бұл әрекеттер қоғамдық қауіпсіздікті бұзу, халықты үрейлендіру, Қазақстан Республикасының мемлекеттік органдарының, шет мемлекеттің немесе халықаралық ұйымның шешім қабылдауына ықпал ету, соғысқа арандату немесе халықаралық қатынастарды шиеленістіру мақсатында жасалса, сондай-ақ дәл осындай мақсаттарда жасалған адам өміріне қол сұғу, сол сияқты мемлекеттік немесе қоғамдық қайраткердің мемлекеттік немесе өзге де саяси қызметін тоқтату мақсатында не осындай қызметі үшін кек алу мақсатында оның өміріне қол сұғу, не халықаралық қорғауды пайдаланатын адамдар мен ұйымдарға, ғимараттарға, құрылыстарға шабуыл жасаумен, кепілге адам алумен, ғимараттарды, құрылыстарды, қатынас және байланыс құралдарын басып алумен, айдап әкетумен, сондай-ақ әуе немесе су кемесін, теміржол жылжымалы құрамын не өзге де қоғамдық көлікті басып алумен ұштасқан адам өміріне қол сұғу.

31. Террористік топ — бір немесе бірнеше террористік қылмыс жасау мақсатын көздейтін ұйымдасқан топ.

Террористік топ — мүшелері бір немесе бірнеше террористік қылмыс жасау үшін алдын ала біріккен ұйымдасқан топтың бір түрі. Ұйымдасқан топ сияқты террористік топқа да тұрақтылық, құрамының орнықтылығы, мүшелерінің өзара тығыз байланысы, олардың іс-әрекеттерінің келісімділігі, қылмыстық қызмет нысандары мен әдістерінің тұрақтылығы, оның өмір сүру ұзақтығы сияқты белгілер мен сипаттамалар тән.

ҚР Жоғарғы Сотының «Террористік және экстремистік қылмыстар туралы заңнаманы қолдану жөніндегі сот практикасының кейбір мәселелері туралы» нормативтік қаулысында ҚК-нің 3-бабының 31) тармақшасына, «Терроризмге қарсы іс-қимыл туралы» Заңның 1-бабының 15) тармақшасына сәйкес террористік топ бір немесе бірнеше террористік қылмыс жасау мақсатын көздейтін ұйымдасқан топ болып табылатыны көрсетілген.

Террористік топты құру (ҚК-нің 257-бабының 1-бөлігі) топ нақты құрылған, яғни бірнеше адамның топқа бірігуі сәтінен бастап аяқталған қылмыс болып есептеледі.

Топқа басшылық ету топтың қызметін қамтамасыз ету мақсатында топқа, сондай-ақ оның жекелеген қатысушыларына қатысты басқарушылық функцияларды жүзеге асырудан тұрады.

Топқа басшылық ету, атап айтқанда, террористік қызмет жоспарларын бекітуден, топтағы қылмыстық міндеттерді бөлуден, терроризмнің жекелеген актілерін жасау кезінде топ мүшелеріне басшылық етуден, сондай-ақ белгілі бір мақсаттарға қол жеткізуге бағытталған өзге де әрекеттерді жасаудан (мысалы, материалдық-техникалық қамтамасыз етуді ұйымдастырудан, топ мүшелеріне қатысты қауіпсіздік шараларын қабылдаудан) көрінуі мүмкін.

ҚК-нің 257-бабының 2-бөлігі бойынша террористік топқа қатысқаны үшін қылмыстық жауаптылық осы топтың қатысушылары оның заңсыздығын және өздерінің оған тиесілі екенін сезініп, террористік мақсаттарды іске асыру үшін әрекет еткен жағдайларда туындайды.

Топтың қызметіне қатысу деп топ құрамына кіруді (мысалы, ант қабылдау, террористік қызметпен айналысатын ұйымға мүшелік ету, топ басшысының тапсырмалары мен нұсқауларын орындау) түсіну керек. Тұлғаның топқа қатысу нысанындағы қылмыстық құқық бұзушылығы террористік қызметті жүзеге асыруға не террористік бағыттағы бір немесе бірнеше қылмыстық құқық бұзушылықты дайындауға немесе жасауға қатысу ниетімен топ құрамына кірген сәттен бастап аяқталған болып есептеледі.

Террористік топтың, заңсыз қарулы құралымның қатысушылары нақты террористік қылмыс жасаған кезде олардың әрекеттері ҚК-нің 257-бабының 2-бөлігінде, 267-бабының 2-бөлігінде және ҚК-нің тиісті баптарында (мысалы, ҚК-нің 255, 256, 259-баптарында) көзделген қылмыстық құқық бұзушылықтардың жиынтығы бойынша саралануға тиіс.

32. Көшбасшылық жағдайды иеленетін адам — ұйымдасқан топтардың (қылмыстық ұйымдардың) басшылары қылмыстық әрекеттерді үйлестіру өкілеттіктерін берген адам не топ мүшелері өз мүдделеріне қатысты және олардың қылмыстық қызметінің бағыты мен сипатын айқындайтын аса жауапты шешімдерді қабылдау құқығын мойындайтын адам.

Келтірілген термин қылмыстық қоғамдастықтағы қылмыстық рөлдердің жалпыланған криминологиялық сипаттамасы болып табылады.

Түсіндіріліп отырған ұғым ҚК-нің 263-бабының 5-бөлігінде «Қылмыстық қоғамдастық құру және оған басшылық ету, сол сияқты оған қатысу» қолданылады.

Көшбасшы деп қандай да бір топта (ұйымда) танылған беделге ие, ықпалы арқылы осы топқа (ұйымға) басқарушылық ықпал ете алатын адам түсініледі. Көшбасшы топ мүшелерінің көпшілігі маңызды жағдайларда жауапты шешімдер қабылдау құқығын мойындайтын топ мүшесі, яғни бірлескен қызметті ұйымдастыруда және топтағы өзара қарым-қатынастарды реттеуде орталық рөл атқаратын ең беделді тұлға болуы мүмкін. Көп жағдайда бейресми топтағы көшбасшылық көшбасшының топ мүшелері үшін мінез-құлық қағидаларын белгілеуінен және осы қағидалардың орындалуын бақылауынан көрінеді. Көшбасшы бір мезгілде топтың басшысы болуы мүмкін, бірақ міндетті түрде солай болмауы да мүмкін.

Ұйымдасқан қылмыстық ортада көшбасшылық ұйымдастырушының, басшының қызметі түрінде де, көмектесушілік түрінде де көрінуі мүмкін.

Адамның қылмыстық қоғамдастықта көшбасшылық жағдайды иеленетінін анықтау үшін оның қылмыстық иерархиядағы орнын, мұндай адамның қылмыстық қоғамдастықты (қылмыстық ұйымды) құру немесе оған басшылық ету, қылмыстық әрекеттерді үйлестіру, дербес әрекет ететін әртүрлі ұйымдасқан топтар арасында тұрақты байланыстар құру, қылмыстық ықпал ету салалары мен қылмыстық кірістерді бөлу жөніндегі іс-әрекеттері нақты неден көрінгенін, сондай-ақ оның қылмыстық қоғамдастықтағы (қылмыстық ұйымдағы) беделі мен көшбасшылығын куәландыратын басқа да қылмыстық әрекеттерін анықтау қажет. Мұндай адамның қылмыстық иерархиядағы көшбасшылығын экстремистік және (немесе) террористік ұйымдармен байланыстарының болуы немесе сыбайлас жемқорлық байланыстарының болуы және т. б. да куәландыруы мүмкін.

33. Трансұлттық қылмыстық қоғамдастық — екі немесе одан да көп трансұлттық қылмыстық ұйымдардың бірлестігі.

Трансұлттық қылмыстық қоғамдастық екі немесе одан да көп трансұлттық қылмыстық ұйымдардың бірлестігі болып табылады.

Трансұлттық қылмыстық қоғамдастықты құру және оған басшылық ету, сол сияқты оған қатысу үшін қылмыстық жауаптылық ҚК-нің 265-бабында белгіленген.

2000 жылғы 13 желтоқсанда Палермода қол қойылған БҰҰ-ның Трансұлттық ұйымдасқан қылмысқа қарсы конвенциясында ұйымдасқан қылмыстың мұндай нысаны бөлінбейтінін атап өткен жөн, өйткені қылмыстық қоғамдастық пен қылмыстық ұйым «ұйымдасқан қылмыстық топ» ұғымымен қамтылады деп болжанады. Ұйымдасқан қылмыс нысандарын ұйымдасқан топқа, қылмыстық ұйымға және қылмыстық қоғамдастыққа жіктеу Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы елдерінің қылмыстық заңнамасына тән.

Мәселен, көрсетілген Конвенцияның 3-бабының 2-тармағына сәйкес: «Қылмыс мынадай жағдайларда трансұлттық сипатқа ие болады: а) ол бірден астам мемлекетте жасалған болса; b) ол бір мемлекетте жасалғанымен, оны дайындаудың, жоспарлаудың, басқарудың немесе бақылаудың елеулі бөлігі басқа мемлекетте жүзеге асырылса; c) ол бір мемлекетте жасалғанымен, оған бірнеше мемлекетте қылмыстық қызметті жүзеге асыратын ұйымдасқан қылмыстық топ қатысса; немесе d) ол бір мемлекетте жасалғанымен, оның елеулі зардаптары басқа мемлекетте орын алса».

Қылмыстық қоғамдастықты трансұлттық деп тану үшін бірлестікке кірген кемінде екі қылмыстық ұйымның трансұлттық сипаты анықталуы қажет.

Қылмыстық қоғамдастық жасаған қылмыстардың трансұлттық сипаты трансұлттық ұйымдасқан топ үшін қолданылатын қағидалар бойынша айқындалады.

34. Трансұлттық қылмыстық ұйым — екі немесе одан да көп мемлекеттің аумағында не бір мемлекеттің аумағында қылмыстық құқық бұзушылықтардың біреуін немесе бірнешеуін жасау мақсатын көздейтін, бұл ретте іс-әрекетті жасауды ұйымдастыру немесе оның орындалуына басшылық ету басқа мемлекеттің аумағынан жүзеге асырылатын, сондай-ақ басқа мемлекеттің азаматтары қатысатын қылмыстық ұйым.

Трансұлттық қылмыстық топ қылмыстық ұйымның бір түрі болып табылады, яғни қатысушылары ұйымдық, функционалдық және (немесе) аумақтық жағынан оқшауланған топтарға (құрылымдық бөлімшелерге) бөлінген ұйымдасқан топ.

Қылмыстық ұйымның құрылымдық бөлімшелері деп қылмыстық құқық бұзушылықтарды жасауға қатысатын немесе оларға басшылық ететін, ұйымдық, функционалдық және (немесе) аумақтық белгілері бойынша бөлінген адамдар топтары танылады.

Трансұлттық қылмыстық ұйымды құру және оған басшылық ету, трансұлттық қылмыстық ұйымның құрылымдық бөлімшесіне басшылық ету, сол сияқты оған қатысу үшін қылмыстық жауаптылық ҚК-нің 264-бабында белгіленген.

Қылмыстық ұйым жасаған қылмыстардың трансұлттық сипаты трансұлттық ұйымдасқан топ үшін қолданылатын қағидалар бойынша айқындалады.

Трансұлттық қылмыстық топ қызметін тек қылмыстар (қылмыстық құқық бұзушылықтар емес) жасау үшін ұйымдастыру мәселесі қылмыстық қоғамдастыққа қатысты да заңды болып табылады (осы баптың 23-тармақшасына түсініктемені қараңыз).

35. Трансұлттық ұйымдасқан топ — екі немесе одан да көп мемлекеттің аумағында не бір мемлекеттің аумағында қылмыстық құқық бұзушылықтардың біреуін немесе бірнешеуін жасау мақсатын көздейтін, бұл ретте іс-әрекетті жасауды ұйымдастыру немесе оның орындалуына басшылық ету басқа мемлекеттің аумағынан жүзеге асырылатын, сондай-ақ басқа мемлекеттің азаматтары қатысатын ұйымдасқан топ.

Трансұлттық ұйымдасқан қылмыстық топ жасаған қылмыстарды жеке қылмыстық-құқықтық саралау туралы талаптар 2000 жылғы 13 желтоқсанда Палермода қол қойылған, Қазақстан Республикасы 2008 жылғы 4 маусымдағы Заңмен ратификациялаған БҰҰ-ның Трансұлттық ұйымдасқан қылмысқа қарсы конвенциясының ережелерінен туындайды.

Аталған Конвенцияда ұйымдасқан қылмыстық топ белгілі бір уақыт кезеңі ішінде өмір сүретін және бір немесе бірнеше ауыр қылмыс немесе осы Конвенцияға сәйкес осындай деп танылған қылмыстар жасау мақсатында үйлесімді әрекет ететін, тікелей немесе жанама түрде қаржылық немесе өзге де материалдық пайда алу үшін үш немесе одан да көп адамнан тұратын құрылымдық түрде қалыптасқан топ ретінде айқындалады.

Конвенцияға сәйкес, қылмыстың трансұлттық сипаты мынадай түрде айқындалады:

ол бірден астам мемлекетте жасалған;

ол бір мемлекетте жасалғанымен, оны дайындаудың, жоспарлаудың, басқарудың немесе бақылаудың елеулі бөлігі басқа мемлекетте жүзеге асырылған;

ол бір мемлекетте жасалғанымен, оған бірнеше мемлекетте қылмыстық қызметті жүзеге асыратын ұйымдасқан қылмыстық топ қатысқан;

ол бір мемлекетте жасалғанымен, оның елеулі зардаптары басқа мемлекетте орын алған.

Трансұлттық ұйымдасқан топты құру және оған басшылық ету, сол сияқты оған қатысу үшін қылмыстық жауаптылық ҚК-нің 264-бабында белгіленген.

Трансұлттық ұйымдасқан топ — мүшелері екі немесе одан да көп мемлекеттің аумағында не бір мемлекеттің аумағында қылмыстық құқық бұзушылықтардың біреуін немесе бірнешеуін жасау үшін алдын ала біріккен, бұл ретте іс-әрекетті жасауды ұйымдастыру немесе оның орындалуына басшылық ету басқа мемлекеттің аумағынан жүзеге асырылатын, сондай-ақ басқа мемлекеттің азаматтары қатысатын ұйымдасқан топтың бір түрі.

Ұйымдасқан топ сияқты трансұлттық ұйымдасқан топқа да тұрақтылық, құрамының орнықтылығы, мүшелерінің өзара тығыз байланысы, олардың іс-әрекеттерінің келісімділігі, қылмыстық қызмет нысандары мен әдістерінің тұрақтылығы, оның өмір сүру ұзақтығы сияқты белгілер мен сипаттамалар тән.

Палермодағы конвенциядан айырмашылығы, Қазақстанның қылмыстық заңнамасындағы трансұлттық ұйымдасқан топтың анықтамасы кеңірек және Конвенцияда берілген анықтаманы жалпыдан жекеге қарай қамтиды. Қазақстанның қылмыстық заңнамасында қылмыстық қызметтің пайдакүнемдік бағыты топты ұйымдасқан деп тану үшін маңызға ие емес, топтың өмір сүру мақсаты тек ауыр қылмыстармен шектелмейді, кез келген қылмыстық құқық бұзушылықты қамтиды.

Конвенцияға сәйкес ұйымдасқан қылмыстық топтың ерекшелігі — топтың құрылымдық түрде қалыптасуы белгісінің болуы, яғни үш және одан да көп адам арасында бағыныстылық байланыстарының болуы, ұйымдастырушының (басшының) міндетті түрде болуы көзделеді. Ұлттық қылмыстық заңнама да ұйымдасқан топты құрған немесе оған басшылық еткен адам ретінде ұйымдастырушы тұлғасын бөліп көрсетеді. Сонымен бірге құрылымдылық қылмыстық ұйымды айқындайтын өлшем ретінде белгіленген.

Конвенцияда берілген анықтамада топтың белгілі бір уақыт кезеңі ішінде өмір сүруі және іс-әрекеттерінің келісімділігі көрсетілген. Қазақстанның қылмыстық заңнамасында бұл сипаттамалар тұрақтылық белгісі арқылы көрініс тапқан, оның мәні қатысушылар арасында ұзақ мерзімді және орнықты қылмыстық байланыстың, қылмыстық құқық бұзушылықтарды бірлесіп жасаудың болуынан тұрады.

Трансұлттық ұйымдасқан топ жасаған іс-әрекеттердің қылмыстылығы мен жазаланушылығын анықтау кезінде ҚК-нің 7-бабының ережелерін басшылыққа алу қажет, оған сәйкес Қазақстан Республикасының аумағында басталған немесе жалғасқан не аяқталған іс-әрекет Қазақстан Республикасының аумағында жасалған қылмыстық құқық бұзушылық деп танылады.

Осыған сүйене отырып, ұйымдасқан топ жасаған қылмыстың трансұлттық сипаты мынадай өлшемдер бойынша айқындалады:

қылмыстық құқық бұзушылық ұйымдасқан топпен екі немесе одан да көп мемлекеттің аумағында жасалған, олардың бірі Қазақстан Республикасы болып табылады;

қылмыстық құқық бұзушылық ұйымдасқан топпен Қазақстан Республикасының аумағында жасалған, бұл ретте іс-әрекетті жасауды ұйымдастыру немесе оның орындалуына басшылық ету шет мемлекеттің аумағынан жүзеге асырылған;

қылмыстық құқық бұзушылық ұйымдасқан топпен шет мемлекеттің аумағында жасалған, бұл ретте іс-әрекетті жасауды ұйымдастыру немесе оның орындалуына басшылық ету Қазақстан Республикасының аумағынан жүзеге асырылған;

қылмыстық құқық бұзушылық ұйымдасқан топпен Қазақстан Республикасының аумағында жасалған, бұл ретте осы топқа басқа мемлекеттің азаматтары қатысқан;

қылмыстық құқық бұзушылық ұйымдасқан топпен шет мемлекеттің аумағында жасалған, бұл ретте осы топқа Қазақстан Республикасының азаматтары қатысқан.

Сонымен бірге ҚК-нің 3-бабының 35) тармақшасының ережелері мен БҰҰ-ның Трансұлттық ұйымдасқан қылмысқа қарсы Палермодағы конвенциясының ережелері арасында трансұлттық сипаттағы қылмыстық қызмет белгілерін айқындау бөлігінде (қылмыстық топтың екі немесе одан да көп мүшесінің шетелдік азаматтығына байланысты белгі бөлігінде) елеулі қайшылықтар бар. Алайда, қайшылықтардың болуына қарамастан, Қазақстан Республикасының Конституциясы мен заңнамасына сәйкес трансұлттық сипаттағы қылмыстар туралы қылмыстық заңнама ережелерін қолдану ҚР ҚК-нің 3-бабының 33), 34), 35) тармақшаларының талаптарына сәйкес жүзеге асырылуға тиіс. БҰҰ-ның Палермодағы халықаралық конвенциясының ережелері Қазақстан Республикасының аумағында (қылмыстық құқықтық қатынастарды реттеу кезінде) отандық қылмыстық заңнамаға имплементацияланғаннан кейін ғана қолданылуы мүмкін (33) тармақшаға түсініктемені қараңыз).

36. Ұйымдасқан топ — бір немесе бірнеше қылмыстық құқық бұзушылық жасау мақсатында алдын ала біріккен, екі немесе одан да көп адамнан тұратын тұрақты топ.

Ұйымдасқан топ адамдар тобы мен алдын ала сөз байласу арқылы адамдар тобынан тұрақтылық белгісімен ерекшеленеді.

Топтың тұрақтылығын, атап айтқанда, оның құрамының тұрақтылығы, мүшелерінің өзара тығыз байланысы, олардың іс-әрекеттерінің келісімділігі, қылмыстық қызмет нысандары мен әдістерінің тұрақтылығы, оның өмір сүру ұзақтығы сияқты белгілер куәландыруы мүмкін.

Алдын ала біріккен топ деп бір немесе бірнеше қылмыс жасауға қатысты нақтыланбаған қасақаналықпен сөз байласқан адамдар тобын ғана тануға болады.

Сөз байласу қылмысқа дайындалудың элементтерінің бірі болып табылады. Дайындалу әрдайым тікелей қасақаналықпен жүзеге асырылады. Бұл алдын ала сөз байласу арқылы адамдар тобының қасақаналығы әрдайым нақтыланғанын білдіреді. Топтың әрбір қатысушысы топтың қандай нақты қылмысқа дайындалып жатқанын түсінеді. Қылмысты соңына дейін жеткізуге кедергі келтіретін мән-жайлар туындаған жағдайда топ тарайды. Жаңа нақты қылмыс жасау үшін оларға жаңа сөз байласу қажет.

Ұйымдасқан топ жағдайында адамдар нақтыланбаған қасақаналықпен бірігеді, топтың қылмыстық қызметінің сипаты жалпы түрде келісіледі, мысалы, қарақшылық шабуылдар мен кісі өлтірулер, террористік актілер жасау үшін. Бұл ретте ұйымдасқан топ тұрақты түрде өмір сүреді, мысалы, қылмыс құралдарын іздестіру нақты қылмыс айқындалғанға дейін басталуы мүмкін. Нақты қылмысты соңына дейін жеткізуге кедергі келтіретін мән-жайлар туындағанның өзінде топ өзінің қызметінің жалпы қылмыстық сипатын сезінеді және күш-жігерін біріктіруді қайталамайды, құрамын өзгертпейді.

37. Ұйымдастырушылық-өкімдік функциялар — Қазақстан Республикасының заңдарында белгіленген тәртіппен берілген, қызметі бойынша бағынысты адамдар орындауға міндетті бұйрықтар мен өкімдер шығару, сондай-ақ бағыныстыларға қатысты көтермелеу шаралары мен тәртіптік жазалар қолдану құқығы.

ҚР «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы» Заңының 1-бабының 14) тармақшасына сәйкес, ұйымдастырушылық-өкімдік функциялар — Қазақстан Республикасының заңдарында белгіленген тәртіппен берілген, қызметі бойынша бағынысты адамдар орындауға міндетті бұйрықтар мен өкімдер шығару, сондай-ақ бағыныстыларға қатысты көтермелеу шаралары мен тәртіптік жазалар қолдану құқығы.

Ұйымдастырушылық-өкімдік функциялар — орындау мемлекеттік органның лауазымды адамын және коммерциялық немесе өзге де ұйымдағы басқарушылық функцияларды орындайтын адамды қылмыстық құқық бұзушылықтардың арнайы субъектілері ретінде айқындайтын функциялардың бір түрі.

Ұйымдастырушылық-өкімдік функциялар деп ұйымның атқарушы органының заңнамада және құрылтай құжаттарында көзделген өкілеттіктерін жүзеге асыру жөніндегі адамдардың қызметі түсініледі. Бұл функцияларға ұжымға жалпы басшылық ету, кадрларды орналастыру және іріктеу, бағыныстылардың еңбегін ұйымдастыру және бақылау, көтермелеу шараларын қолдану және тәртіптік жазалар салу арқылы көрінетін тәртіпті сақтау жатады.

Ұйымдастырушылық-өкімдік функцияларға заңдық маңызы бар және белгілі бір заңдық салдарлар туындататын шешімдер қабылдау жөніндегі адамдардың өкілеттіктері жатады (мысалы, медицина қызметкерінің уақытша еңбекке жарамсыздық парағын беруі, медициналық-әлеуметтік сараптама мекемесі қызметкерінің азаматта мүгедектіктің бар екендігі фактісін белгілеуі, мемлекеттік емтихан (аттестаттау) комиссиясы мүшесінің емтихан қабылдауы және баға қоюы).

Лауазымды адамдардың осы санатқа жататынының маңызды көрсеткіші — олардың бағынысында басқа қызметкерлердің болуы немесе жұмыстың жекелеген учаскесі үшін дербес жауаптылықта болуы.

Жұмыстың жекелеген учаскесі үшін дербес жауаптылық деп лауазымды адамның, мысалы, мемлекеттік органның немесе ұйымның атынан белгілі бір фактіні растайтын ресми құжаттарды беру құқығынан көрінетін қызметтік өкілеттіктерін түсіну керек.

37-1) шетелдік көздерден алынған қаражат — шет мемлекеттер, халықаралық және шетелдік ұйымдар, шетелдіктер, азаматтығы жоқ адамдар берген ақша және (немесе) өзге де мүлік.

«Шетелдік көздерден алынған қаражатты пайдалана отырып іс-әрекет жасау» ұғымы Қазақстанның қылмыстық заңнамасында алғаш рет конституциялық құрылыс негіздері мен мемлекеттің қауіпсіздігіне, қоғамдық қауіпсіздікке қарсы аса қауіпті қылмыстарға қарсы іс-қимылды күшейту мақсатында бекітілді. Қылмыстық қызметті шетелдік көздерден қаржыландыру іс-әрекеттің қоғамдық қауіптілік дәрежесінің жоғары екенін, оның ұйымдасқан сипатын көрсетеді.

«Шетелдік көздерден алынған қаражатты пайдалана отырып іс-әрекет жасау» ұғымы мынадай қылмыс құрамдарына саралаушы белгі ретінде енгізілген:

• ҚК-нің 174-бабының 2-бөлігі «Әлеуметтік, ұлттық, рулық, нәсілдік, тектік-топтық немесе діни алауыздықты қоздыру»;
• ҚК-нің 179-бабының 2-бөлігі «Билікті басып алуды немесе ұстап тұруды насихаттау немесе оған жария түрде шақыру, сол сияқты билікті басып алу немесе ұстап тұру не Қазақстан Республикасының конституциялық құрылысын күштеп өзгерту»;
• ҚК-нің 180-бабының 2-бөлігі «Сепаратистік әрекет»;
• ҚК-нің 256-бабының 2-бөлігі «Терроризмді насихаттау немесе терроризм актісін жасауға жария түрде шақыру».

Қылмыс құрамының негізгі құрамының конструктивтік белгісі ретінде бұл белгі ҚК-нің 272-бабының 1-бөлігінде «Жаппай тәртіпсіздіктер» көзделген.

Азаматтық кодекстің 127-бабына сәйкес, «Ақша (валюта)», Қазақстан Республикасының ақша бірлігі теңге болып табылады. Теңге Қазақстан Республикасының бүкіл аумағында атаулы құны бойынша міндетті түрде қабылдануға жататын заңды төлем құралы болып табылады. ҚР аумағындағы төлемдер қолма-қол және қолма-қол ақшасыз есеп айырысу түрінде жүзеге асырылады. Қазақстан Республикасының аумағында шетел валютасымен есеп айырысудың жағдайлары, тәртібі мен шарттары елдің заңнамасымен айқындалады.

Төменде мәтін қысқартусыз, бастапқы мазмұны, құрылымы, нөмірленуі, абзацтары, кестелері, ескертпелері және барлық гиперсілтемелері сақтала отырып, қазақ тіліне аударылды.

67) 2016 жылғы 26 шілдедегі Қазақстан Республикасының «Төлемдер және төлем жүйелері туралы» Заңының 1-бабына сәйкес, электрондық ақша — электрондық ақша эмитентінің сөзсіз және қайтарып алынбайтын, электрондық нысанда сақталатын және электрондық ақша жүйесінің басқа қатысушылары төлем құралы ретінде қабылдайтын ақшалай міндеттемелері.

С. И. Ожеговтың орыс тілінің түсіндірме сөздігінде мүлік деп біреудің меншігінде тұрған, біреуге тиесілі нәрсе түсініледі.

Шет мемлекеттер — Қазақстан Республикасынан өзге мемлекеттер және олардың мемлекеттік билік органдары.

Ұйымдар деп басшының жетекшілігімен бірлесіп жұмыс істейтін және белгілі бір міндеттерді орындайтын адамдар тобын (әдетте, заңды тұлғаларды) түсінеміз.

Сонымен қатар заңды тұлға құрмай қызметін жүзеге асыратын ұйымдар да бар. Мұндай ұйымдардың кең таралған түрлерінің бірі қоғамдық бірлестіктер болып табылады.

Тиісінше, «шетелдік ұйымдар» термині деп Қазақстан Республикасынан өзге мемлекетте заңды тұлға құра отырып та, заңды тұлға құрмай да құрылған және қызметін жүзеге асыратын ұйымдарды түсіну қажет.

Халықаралық ұйымдар — келісімдер негізінде құрылған мемлекетаралық немесе мемлекеттік емес сипаттағы бірлестіктер. Басқаша айтқанда, бұл саяси, экономикалық, мәдени, ғылыми-техникалық, құқықтық және өзге де салаларда ынтымақтастықты жүзеге асыру үшін халықаралық құқыққа сәйкес және халықаралық шарт негізінде құрылған мемлекеттер бірлестігі.

Халықаралық ұйымдар халықаралық үкіметаралық (мемлекетаралық) ұйымдарға және халықаралық үкіметтік емес (мемлекеттік емес, қоғамдық) ұйымдарға бөлінеді.

Халықаралық үкіметаралық (мемлекетаралық) ұйымдар — мемлекеттер немесе олардың уәкілетті институттары арасындағы халықаралық шарт негізінде құрылған мемлекеттер немесе мемлекеттік институттар бірлестіктері.

Халықаралық үкіметтік емес (мемлекеттік емес, қоғамдық) ұйымдар — мүшелері (азаматтық, саяси, мәдени, әлеуметтік және экономикалық салаларда ортақ мүдделерді қорғау және жарғылық мақсаттарға қол жеткізу үшін бірлескен қызмет негізінде) әртүрлі елдердің субъектілері болып табылатын және заңнамасы шетелдік жеке немесе заңды тұлғаларға қоғамдық ұйымдар құруға және осындай ұйымның басқарушы органының құрамына сайлануға мүмкіндік беретін мемлекетте тіркелген бірлестіктер.

1995 жылғы 19 маусымдағы Қазақстан Республикасының «Шетелдіктердің құқықтық жағдайы туралы» Заңына сәйкес, Қазақстан Республикасында шетелдіктер деп Қазақстан Республикасының азаматтары болып табылмайтын және өзге мемлекеттің азаматтығына тиесілі екендігінің дәлелдемелері бар адамдар танылады.

Азаматтығы жоқ адамдар деп Қазақстан Республикасының азаматтары болып табылмайтын және өзге мемлекеттің азаматтығына тиесілі екендігінің дәлелдемелері жоқ адамдар танылады.

38. ірі залал және ірі мөлшер — 185, 186 және 458-баптарда — айлық есептік көрсеткіштен бес жүз есе асатын сомадағы залал; 188, 188-1, 191 және 192-баптарда — құны немесе залал мөлшері айлық есептік көрсеткіштен бес жүз есе асатын мүлік; 189, 190, 194, 195, 196, 197, 200, 202, 204, 269-1, 295-1 және 425-баптарда — құны немесе залал мөлшері айлық есептік көрсеткіштен бір мың есе асатын мүлік; 198 және 199-баптарда — залал мөлшері немесе зияткерлік меншік объектілерін пайдалану құқықтарының құны не авторлық құқық және (немесе) сабақтас құқықтар объектілерінің даналарының немесе өнертабыстар, пайдалы модельдер, өнеркәсіптік үлгілер, селекциялық жетістіктер немесе интегралдық микросхемалар топологиялары қамтылған тауарлардың құны айлық есептік көрсеткіштен бір мың есе асатын мөлшер; 214-бапта — сомасы он мың айлық есептік көрсеткіштен асатын кіріс; 214, 221, 237, 238 (бірінші бөлігі), 239 (бірінші және екінші бөліктері), 242, 243 және 250 (екінші бөлігі)-баптарда — азаматқа айлық есептік көрсеткіштен екі мың есе асатын сомада келтірілген залал не ұйымға немесе мемлекетке айлық есептік көрсеткіштен он мың есе асатын сомада келтірілген залал.

216 — азаматқа айлық есептік көрсеткіштен екі мың есе асатын сомада келтірілген залал не ұйымға немесе мемлекетке жиырма мың айлық есептік көрсеткіштен асатын сомада келтірілген залал; 217 — сомасы бір мың айлық есептік көрсеткіштен асатын кіріс; 218 — қылмыстық жолмен алынған, сомасы жиырма мың айлық есептік көрсеткіштен асатын ақша және (немесе) өзге мүлік; 219, 222, 223, 224, 225, 226, 227, 228 және 241-баптарда — азаматқа айлық есептік көрсеткіштен екі жүз есе асатын сомада келтірілген залал не ұйымға немесе мемлекетке айлық есептік көрсеткіштен екі мың есе асатын сомада келтірілген залал; 220, 229, 230-баптарда — айлық есептік көрсеткіштен он мың есе асатын сомадағы залал; 221 — сомасы жиырма мың айлық есептік көрсеткіштен асатын кіріс; 231 — қолдан жасалған банкноттардың, монеталардың, бағалы қағаздардың, шетел валютасының құны айлық есептік көрсеткіштен бес жүз есе асатын мөлшер; 234 — орын ауыстырылған тауарлардың құны он мың айлық есептік көрсеткіштен асатын мөлшер; 235 — қайтарылмаған ұлттық және (немесе) шетел валютасындағы қаражат сомасы қырық бес мың айлық есептік көрсеткіштен асатын мөлшер; 236 — төленбеген кедендік баждардың, кедендік алымдардың, салықтардың, арнайы, демпингке қарсы, өтемақы баждарының құны бес мың айлық есептік көрсеткіштен асатын мөлшер; 238 (екінші бөлігі) — орта кәсіпкерлік субъектісіне айлық есептік көрсеткіштен жиырма мың есе асатын сомада немесе ірі кәсіпкерлік субъектісіне айлық есептік көрсеткіштен қырық мың есе асатын сомада келтірілген залал; 244 — бюджетке түспеген төлемдер сомасы жиырма мың айлық есептік көрсеткіштен асатын мөлшер; 245 — тексерілген кезең үшін бюджетке түспеген төлемдер сомасы елу мың айлық есептік көрсеткіштен асатын мөлшер, бұл ретте тексерілетін кезеңнің бір күнтізбелік жылы үшін салықтық тексеру нәтижелері бойынша бюджетке есептелген салықтар және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер сомасы салық төлеуші осы күнтізбелік жыл үшін есептеген барлық салықтар және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер сомасының он пайызынан асуға тиіс; 247 — адамның алған сомасы немесе оған көрсетілген қызметтердің құны үш жүз айлық есептік көрсеткіштен асатын мөлшер; 253 — ақша сомасы, бағалы қағаздардың, өзге мүліктің немесе мүліктік сипаттағы пайданың құны бес жүз айлық есептік көрсеткіштен асатын мөлшер; 258 — тексерілген кезең үшін ақша сомасы, мүлік құны, мүліктік сипаттағы пайда, көрсетілген қызметтер құны бір мың айлық есептік көрсеткіштен асатын мөлшер, бұл ретте тексерілетін кезеңнің бір күнтізбелік жылы үшін салықтық тексеру нәтижелері бойынша бюджетке есептелген салықтар және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер сомасы салық төлеуші осы күнтізбелік жыл үшін есептеген барлық салықтар және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер сомасының 10 пайызынан асуға тиіс; 274 — азаматқа айлық есептік көрсеткіштен екі мың есе асатын сомада келтірілген залал не ұйымға немесе мемлекетке айлық есептік көрсеткіштен он мың есе асатын сомада келтірілген залал; 292 — жеке тұлғаға айлық есептік көрсеткіштен бір мың есе асатын сомада келтірілген залал не ұйымға немесе мемлекетке айлық есептік көрсеткіштен екі мың есе асатын сомада келтірілген залал; 307 — сомасы бір мың айлық есептік көрсеткіштен асатын кіріс; 323 — қолдан жасалған дәрілік заттар мен медициналық бұйымдардың құны бір мың айлық есептік көрсеткіштен асатын мөлшер; 324, 325, 326, 328, 329, 330, 332, 333, 334, 335, 337, 338, 339, 340, 341 және 343-баптарда — экологиялық залалды жою немесе табиғи ресурстардың тұтынушылық қасиеттерін қалпына келтіру үшін қажетті шығындардың құндық көрінісі бір мың айлық есептік көрсеткіштен асатын мөлшер; 344 — залал мөлшері екі мың айлық есептік көрсеткіштен асатын мөлшер; 350, 354, 355 және 356-баптарда — азаматқа айлық есептік көрсеткіштен екі жүз есе асатын мөлшерде келтірілген залал не ұйымға немесе мемлекетке айлық есептік көрсеткіштен бір мың есе асатын мөлшерде келтірілген залал; 365 — азаматқа айлық есептік көрсеткіштен екі жүз есе асатын сомада келтірілген залал не ұйымға немесе мемлекетке айлық есептік көрсеткіштен екі мың есе асатын сомада келтірілген залал; 366 және 367 — ақша сомасы, бағалы қағаздардың, өзге мүліктің немесе мүліктік сипаттағы пайданың құны үш мыңнан он мыңға дейінгі айлық есептік көрсеткіштен асатын мөлшер; 399 — арнайы техникалық құралдардың құны бес мың айлық есептік көрсеткіштен асатын мөлшер; өзге баптарда — залал мөлшері айлық есептік көрсеткіштен бір мың есе асатын сома.

Ірі залал және ірі мөлшер саралаушы белгілер болып табылады.

Ірі залал және ірі мөлшер ҚР ҚК-нің мынадай баптарында көрсетілген:

Ірі залал ауыр зардаптар ұғымының анықтамасында (ҚК-нің 3-бабының 4) тармағы) аталады, яғни ірі залал келтіру ауыр зардап деп танылатын зиянды салдардың бірі болып табылады. Сондықтан ҚК-нің Ерекше бөлімінің ірі залал деген саралаушы белгісі қамтылмаған, бірақ ауыр зардаптардың келтірілгені көрсетілген баптарында соңғысын жекелеген жағдайларда айлық есептік көрсеткіштен бес жүз есе асатын сомадағы залал деп түсіну қажет.

Мысалы, ҚК-нің 205–211-баптарында («Ақпараттандыру және байланыс саласындағы қылмыстық құқық бұзушылықтар» 7-тарауы) ауыр зардаптар деп, атап айтқанда, бес жүз АЕК-тен асатын сомадағы залалды түсіну қажет.

Егер ауыр зардаптар белгісі ҚК Ерекше бөлімінің бабында ірі және аса ірі залал белгілерімен қатар көрсетілсе, онда мұндай залал «ауыр зардаптар» белгісімен қамтылмайды. Атап айтқанда, ҚК-нің 204-бабы «Бөтеннің мүлкін абайсызда жою немесе бүлдіру» бойынша іс-әрекеттерді саралау кезінде осы қағиданы басшылыққа алу қажет, оның бірінші бөлігінде ірі залал белгісі, ал екінші бөлігінде аса ірі залал және ауыр зардаптар белгілері көрсетілген. Тиісінше, бұл жағдайда ауыр зардаптар деп материалдық залал келтірумен байланысты емес зиян түсініледі.

ҚК Ерекше бөлімінің бір бабының әртүрлі бөліктерінде саралаушы белгілер ретінде «ірі залал» және «ауыр зардаптар» көрсетіліп, бірақ «аса ірі залал» белгісі болмаған жағдайларда ірі залал мөлшері ҚК-нің 3-бабының 38) тармағында қамтылған тиісті нұсқауға сәйкес айқындалады. Бұл ретте ірі залалдың жоғарғы шегі АЕК-тен екі мың есе асатын сомамен шектеледі. Осы сомадан асатын залал ауыр зардаптар келтіру ретінде сараланады.

Мысалы, ҚК-нің 292-бабының 1-бөлігінде «Өрт қауіпсіздігі талаптарын бұзу» ірі залал белгісі көрсетілсе, ал 2-бөлігінде ауыр зардаптар көрсетілген. Осы бапта жеке тұлғаға бес жүз АЕК-тен, ұйымға немесе мемлекетке бір мың АЕК-тен асатын, бірақ екі мың АЕК-тен аспайтын сомада келтірілген залал ірі залал деп танылады. Екі мың айлық есептік көрсеткіштен асатын залал ауыр зардаптар ретінде бағалануға тиіс.

Қылмыстық кодекс қабылданған сәттен бастап ҚК-нің 3-бабының түсіндіріліп отырған тармағына ең көп түзетулер енгізілді:

2015 жылғы 24 қарашадағы «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне жұмыс істемейтін кредиттер мен екінші деңгейдегі банктердің активтері, қаржылық қызметтер көрсету және қаржы ұйымдары мен Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің қызметі мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасының Заңымен;

2017 жылғы 3 шілдедегі «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне құқық қорғау жүйесін жетілдіру мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасының Заңымен (салық берешегінің шекті мәндерін ұлғайту — экономикалық және кәсіпкерлік қызмет саласындағы ізгілендіру);

2017 жылғы 26 желтоқсандағы «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне кедендік реттеу мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасының Заңымен (кедендік баждар ұғымымен қатар кедендік реттеу саласындағы сабақтас біртекті ұғымдар: «кедендік алымдар, салықтар, арнайы, демпингке қарсы, өтемақы баждары» қолданыла бастады).

2018 жылғы 12 шілдедегі «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне қылмыстық, қылмыстық-процестік заңнаманы және құқық қорғау және арнаулы мемлекеттік органдардың қызметін жетілдіру мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасының Заңымен ҚК-нің 3-бабының 38) тармағында көзделген қылмыстық құқық бұзушылық құрамдарының көпшілігі бойынша ірі залал мен ірі мөлшердің шекті мәндері екі және одан да көп есе ұлғайтылды. Осылайша, аса ірі залал мен аса ірі мөлшердің шекті мәндерін екі және одан да көп есе ұлғайту ҚК-нің 3-бабының 2), 3) тармақтарында көзделген елеулі және аса ірі залалдың, мөлшерлердің шекті мәндерінің екі есе ұлғаюына байланысты туындаған тізбекті реакция қағидаты бойынша шекті мәндерді түзету қажеттілігімен негізделді. Көрсетілген түзетуді қажет еткен тағы бір фактор қылмыстық заңның ережелерін құқық қолдану практикасының нақты жағдайларына сәйкестендіру болды. Бұрын белгіленген шекті мәндердің шамадан тыс қатаң екендігі айқын болды, бұл қылмыстық-құқықтық қатынастарды тиімді реттеуге кедергі келтірді.

2018 жылғы 28 желтоқсандағы «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне дәрілік заттар мен медициналық бұйымдардың айналысы мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасының Заңымен медициналық терминологияны түзетуге бағытталған түзету енгізілді. Бұл түзету көбінесе заң техникасының талаптарымен (терминдер мен ұғымдарды қысқа, сауатты және бірізді пайдалану) негізделген.

2019 жылғы 21 қаңтардағы «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне меншік құқығын қорғауды күшейту, төрелік, сот жүктемесін оңтайландыру және қылмыстық заңнаманы одан әрі ізгілендіру мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасының Заңымен ҚК-нің 3-бабының 3), 38) тармақтарының кейбір ережелеріне редакциялық түзету жүргізілді, сондай-ақ экономиканың бюджеттік және қаржылық салаларындағы қылмыстық құқық бұзушылық құрамдары бойынша елеулі және ірі залалдың, мөлшердің шекті мәндері ұлғайтылды (ҚК-нің 235, 244, 245-баптары). Аталған түзетулер, ең алдымен, бизнесті құқықтық реттеуді жұмсартумен және кәсіпкерлікке әкімшілік қысымды төмендетумен (шағын және орта бизнес қызметін ынталандыру шеңберінде) байланысты.

2019 жылғы 28 қазандағы «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне агроөнеркәсіптік кешенді реттеу мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасының Заңымен ірі залал мен мөлшер ұғымы сирек кездесетін және жойылып кету қаупі төнген, сондай-ақ пайдалануға тыйым салынған өсімдіктер немесе жануарлар түрлерімен, олардың бөліктерімен немесе дериваттарымен заңсыз жұмыс істеу нәтижесінде келтірілген ірі залал көрсеткіштерімен толықтырылды (ҚК-нің 339-бабы). Бұл толықтыру ҚК-нің 339-бабында көзделген қылмыстық құқық бұзушылықтың саралаушы белгілерінің қатарына ірі залал келтіру түріндегі қоғамға қауіпті салдардың енгізілуіне байланысты болды.

2019 жылғы 27 желтоқсандағы «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне оңалту және банкроттық рәсімдерін, бюджеттік, салық заңнамасын және теміржол көлігі туралы заңнаманы жетілдіру мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасының Заңымен ірі залал келтіру түріндегі қоғамға қауіпті салдарды көздейтін нормалар тізбесінен жалған банкроттық үшін жауаптылықты белгілейтін ҚК-нің 240-бабы алып тасталды. Бұл ҚК-нің 240-бабының Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінен алып тасталуына байланысты болды.

39. Экстремистік қылмыстар — осы Кодекстің 174, 179, 180, 181, 182, 184, 258, 259, 260, 267, 404 (екінші және үшінші бөліктері) және 405-баптарында көзделген іс-әрекеттер.

2005 жылғы 18 ақпандағы Қазақстан Республикасының «Экстремизмге қарсы іс-қимыл туралы» Заңының 1-бабының 1) тармағына сәйкес, экстремизм — бұл мыналарды ұйымдастыру және (немесе) жасау:

жеке және (немесе) заңды тұлғаның, жеке және (немесе) заңды тұлғалар бірлестігінің белгіленген тәртіппен экстремистік деп танылған ұйымдардың атынан әрекеттер жасауы;

жеке немесе заңды тұлғаның, жеке және (немесе) заңды тұлғалар бірлестігінің мынадай экстремистік мақсаттарды көздейтін әрекеттер жасауы:

конституциялық құрылысты күшпен өзгерту, Қазақстан Республикасының егемендігін, оның аумағының тұтастығын, қол сұғылмаушылығын және бөлінбеуін бұзу, мемлекеттің ұлттық қауіпсіздігі мен қорғаныс қабілетіне нұқсан келтіру, билікті күшпен басып алу немесе билікті күшпен ұстап тұру, заңсыз әскерилендірілген құралымды құру, оған басшылық ету және қатысу, қарулы бүлікті ұйымдастыру және оған қатысу, әлеуметтік, сословиелік араздықты қоздыру (саяси экстремизм);

зорлық-зомбылықпен немесе зорлық-зомбылық жасауға шақырулармен байланысты нәсілдік, ұлттық және рулық араздықты қоздыру (ұлттық экстремизм);

зорлық-зомбылықпен немесе зорлық-зомбылық жасауға шақырулармен байланысты діни өшпенділікті немесе араздықты қоздыру, сондай-ақ азаматтардың қауіпсіздігіне, өміріне, денсаулығына, имандылығына немесе құқықтары мен бостандықтарына қатер төндіретін кез келген діни практиканы қолдану (діни экстремизм).

Келтірілген анықтама экстремизмге криминологиялық сипаттама береді.

Қылмыстық кодексте экстремистік қылмыстардың қылмыстық-құқықтық санаты нақты құрамдарды тізбелеу арқылы айқындалған. Мұндай заң шығару техникасы қылмыстық заң нормаларын ұтымды баяндау қажеттілігімен негізделген.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының «Террористік және экстремистік қылмыстар туралы заңнаманы қолдану жөніндегі сот практикасының кейбір мәселелері туралы» нормативтік қаулысына сәйкес, ҚК-нің 174, 184 (1 және 2-бөліктері), 258-баптарында көзделген экстремистік қылмыстардың субъектісі қылмыс жасалған кезде он төрт жасқа толған адам болуы мүмкін.

Экстремистік бағыттағы қылмыстардың басқа түрлерін жасағаны үшін қылмыстық жауаптылық он алты жастан басталады.

Қолданыстағы заңнамада экстремистік қылмыстар үшін жауаптылықты қатаңдатуға бағытталған бірқатар ережелер көзделген. Атап айтқанда:

экстремистік қылмыстардың тізбесі кеңейтілді, атап айтқанда, экстремистік топ құру және оған басшылық ету, оның қызметіне қатысу (ҚК-нің 182-бабы), сепаратистік қызмет (ҚК-нің 180-бабы), террористік немесе экстремистік даярлықтан өту (ҚК-нің 260-бабы) сияқты іс-әрекеттер қылмыстық жауаптылыққа тартылатын болды;

жалдамалы адамды пайдалану және оның конституциялық құрылысты құлату немесе оған нұқсан келтіру не мемлекеттің аумақтық тұтастығын бұзуға бағытталған кез келген зорлық-зомбылық әрекеттеріне жеке өзі қатысқаны үшін жауаптылық көзделген (1997 жылғы ҚР ҚК бойынша жалдамалылық үшін жауаптылық тек қарулы қақтығыста, соғыс қимылдарында ғана туындайтын);

шартты түрде соттауға, шын өкінуіне байланысты қылмыстық жауаптылықтан босатуға, татуласуына, кепілгерлік белгілеуге, ескіру мерзімдерінің өтуіне байланысты жауаптылықтан босатуға, жазасын өтеуді кейінге қалдыруға, рақымшылық жасау актісін қолдануға тыйым белгіленеді;

аса ауыр қылмыстарды қоспағанда және адам өліміне әкеп соққан жағдайлардан басқа экстремистік қылмыстар бойынша шартты түрде мерзімінен бұрын босату террористік немесе экстремистік қылмыстардың алдын алуға, оларды ашуға немесе тергеп-тексеруге, террористік немесе экстремистік топқа қатысушыларды әшкерелеуге белсенді түрде жәрдемдескен жағдайда ғана қолданылуы мүмкін;

адамдардың өліміне әкеп соққан немесе аса ауыр қылмыс жасаумен ұштасқан экстремистік қылмыстар үшін сотталған адамдарға қатысты шартты түрде мерзімінен бұрын босату және жазаның өтелмеген бөлігін неғұрлым жеңіл жаза түрімен ауыстыру қолданылмайды;

бір немесе бірнеше экстремистік қылмыс жасау мақсатын көздейтін ұйымдасқан топ ретінде экстремистік топтың анықтамасы берілген.

40. экстремистік топ — бір немесе бірнеше экстремистік қылмыс жасау мақсатын көздейтін ұйымдасқан топ

Экстремистік топ — мүшелері бір немесе бірнеше экстремистік қылмыс жасау үшін алдын ала біріккен ұйымдасқан топтың бір түрі. Ұйымдасқан топ сияқты экстремистік топқа да орнықтылық, құрамының тұрақтылығы, мүшелері арасындағы тығыз өзара байланыс, олардың іс-әрекеттерінің келісімділігі, қылмыстық қызмет нысандары мен әдістерінің тұрақтылығы, оның өмір сүру ұзақтығы сияқты белгілер мен сипаттамалар тән.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының «Террористік және экстремистік қылмыстар туралы заңнаманы қолдану жөніндегі сот практикасының кейбір мәселелері туралы» нормативтік қаулысының 21-тармағына сәйкес, экстремистік топ деп бір немесе бірнеше экстремистік қылмыс жасау мақсатын көздейтін ұйымдасқан топ танылады.

Экстремистік топ құру (ҚК-нің 182-бабының 1-бөлігі) топ нақты құрылған, яғни бірнеше адам топқа біріккен сәттен бастап аяқталған қылмыс болып есептеледі.

Топқа басшылық ету топтың қызметін қамтамасыз ету мақсатында топқа, сондай-ақ оның жекелеген қатысушыларына қатысты басқару функцияларын жүзеге асырудан тұрады. Топқа басшылық ету, атап айтқанда, экстремистік қызмет жоспарларын бекітуден, топтағы қылмыстық міндеттерді бөлуден, экстремизмнің жекелеген актілерін жасау кезінде топ мүшелеріне басшылық етуден, сондай-ақ белгілі бір мақсаттарға қол жеткізуге бағытталған өзге де әрекеттерді жасаудан (мысалы, материалдық-техникалық қамтамасыз етуді ұйымдастырудан, топ мүшелеріне қатысты қауіпсіздік шараларын қабылдаудан) көрініс табуы мүмкін.

ҚК-нің 182-бабының 2-бөлігі бойынша экстремистік топқа қатысқаны үшін қылмыстық жауаптылық осы топтың қатысушылары оның заңсыз екенін және өздерінің оған тиесілі екенін сезініп, экстремистік мақсаттарды іске асыру үшін әрекет еткен жағдайларда туындайды.

Топтың қызметіне қатысу деп топтың құрамына кіруді (мысалы, ант қабылдау, экстремистік қызметпен айналысатын ұйымға мүшелікке өту, топ басшысының тапсырмалары мен тапсырмаларын орындау) түсіну қажет. Адамның топқа қатысу нысанындағы қылмыстық құқық бұзушылығы экстремистік қызметті жүзеге асыруға не экстремистік бағыттағы бір немесе бірнеше қылмыстық құқық бұзушылықты дайындауға немесе жасауға қатысу ниетімен топтың құрамына кірген сәттен бастап аяқталған болып есептеледі.

41. электрондық жеткізгіш — электрондық нысандағы ақпаратты сақтауға, сондай-ақ техникалық құралдардың көмегімен оны жазуға немесе қайта жаңғыртуға арналған материалдық жеткізгіш

«Электрондық жеткізгіш» ұғымының заңнамалық анықтамасы 2015 жылғы 24 қарашадағы «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне ақпараттандыру мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасының Заңына сәйкес өзгерістерге ұшырады. Анықтама құқық қолдану тұрғысынан жетілдірілді: терминдерге неғұрлым айқын, нақты және дұрыс мағына беретін түзетулер мен толықтырулар енгізілді, бағалау факторлары (ерікті субъективті түсіндіру) қысқартылды.

Түсіндіріліп отырған «электрондық жеткізгіш» ұғымының заңнамалық анықтамасы «Конструкторлық құжаттаманың бірыңғай жүйесі» «Электрондық құжаттар» ГОСТ 2.051-2006 Мемлекетаралық стандартында бекітілген анықтамаға сәйкес келеді.

Ақпарат жеткізгіші — адам ақпаратты жазу және сақтау үшін арнайы бейімдеген, одан осы ақпаратты алуға және қайта жаңғыртуға болатын материалдық әлем объектісі.

Ақпарат жеткізгіштері электрондық, қағаз және өзге де материалдық ақпарат жеткізгіштеріне бөлінеді.

Электрондық жеткізгіштің ерекшелігі — ақпарат оған тек осы мақсатқа арнайы бейімделген құрылғылардың, оның ішінде электрондық есептеу машиналары мен есептеу техникасының өзге де құралдарының көмегімен ғана жазылуы және одан қайта жаңғыртылуы мүмкін. Электрондық жеткізгіштерді басқаша машинамен оқылатын жеткізгіштер деп атайды. Мұндай құрылғылар класының көмегінсіз ақпаратты, әдетте, адам қайта жаңғырта алмайды. Мысалы, қағаз жеткізгіштегі ақпаратты оқу үшін адамға, әдетте, қандай да бір құрылғыларды қолдану қажет емес, керісінше, оптикалық немесе магниттік жеткізгіштегі ақпаратты адам олардың көмегінсіз оқи алмайды.

Мәтін

Қазіргі уақытта электрондық жеткізгіштер класына жататын магниттік, оптикалық және жартылай өткізгіш жеткізгіштер әзірленіп, кеңінен таралған. Мысалы, бұларға қатты магниттік дискілер (HDD), магниттік карталар, CD/DVD/Blu-ray дискілері, флэш-жинақтауыштар және басқалары жатады. Ғылыми-техникалық прогрестің дамуымен электрондық жеткізгіштердің бір түрлері жаңа түрлерімен алмастырылуда. Өткен ғасырдың 70-жылдарында перфоленталар мен перфокарталарға қатысты осындай жағдай орын алды, қазіргі уақытта оларды алмастырған магниттік таспалар мен иілгіш магниттік дискілер іс жүзінде қолданылмайды. Осындай үрдіске қарамастан, электрондық жеткізгіш ұғымының өзі әмбебап түрде тұжырымдалған және ғылыми-техникалық прогрестің қандай жаңалықтары болмасын, ескіре алмайды.

Компьютерлік ақпарат — машиналық, магниттік жеткізгіште тіркелген, ЭЕМ элементтерінің, ақпаратты өңдеудің, сақтаудың және берудің өзге де электрондық құралдарының күйлер жиынтығы түрінде ұсынылған ақпарат. Компьютерлік ақпарат түпнұсқа немесе көшірме болуы мүмкін. Түпнұсқа — машиналық жеткізгішке уақыт бойынша алғашқы болып жазылған жазба; көшірме — түпнұсқадан көшіріліп жазылған, мазмұны жағынан бірдей кейінгі жазба. Түпнұсқаға өзгерістерді тек құжатты жасаушы адам немесе ұйым ғана енгізе алады; көшірмеге өзгерістер өзгерістер туралы хабарлама негізінде енгізіледі.

Компьютерлік ақпараттың криминалистикалық тұрғыдан файлды және ондағы ақпаратты сәйкестендіру үшін пайдаланылуы мүмкін типтік және факультативтік қасиеттері болуы мүмкін, бұл компьютерлік қылмыстарды тергеп-тексеру кезінде маңызды мәнге ие.

Типтік қасиеттерге мыналар жатады:

файлдың атауы (оның дискідегі орналасқан жерін — «жолын» қоса алғанда);

файлдың көлемі;

құрылу, өзгерту уақыты;

жүйелік атрибуттар («жүйелік», «тек оқуға арналған» және басқалары);

файлда сақталатын ақпараттың түрі (мәтіндік, графикалық және тағы басқа);

машиналық жеткізгіш, оның түрі, нөмірі, белгісі және басқалары.

Факультативтік қасиеттерге мыналар жатады:

файлды жасау немесе өзгерту үшін пайдаланылған бағдарламалық құралдар (арнайы символдарды пайдалану, бағдарлама кодындағы немесе құжаттағы ерекшелеулер, белгілер, бағдарламалық өнімнің нұсқасына, сериялық нөміріне, бағдарламалық өнімнің тіркелген пайдаланушысына сілтемелер және басқалары);

файлды (жалпы бағдарламаны) жасаған немесе өзгерткен автор;

файл енгізілген файлдар тобы (бағдарламалық құралдар, құжаттар топтары), оған жеке құжат немесе бағдарламалық кодтың бөлігі ретінде қосылуы;

түйінді сөздер, автордың немесе редактордың ескертпелері және сол сияқты.

Жоғарыда келтірілген қасиеттерді тергеу әрекеттерінің хаттамаларында көрсету алынған ақпараттың қылмыстық істерді тергеп-тексеру кезінде оны дәлелдеме ретінде одан әрі пайдалану барысында қатыстылығын, жол берілетіндігін және анықтығын куәландыруға мүмкіндік береді.

Машинограмма — есептеу техникасының құралдарымен жазбаша нысанда жасалған және белгіленген тәртіппен ресімделген қағаз жеткізгіштегі құжат. Ерекше маңызды ақпаратты қамтитын машинограммаларда қол ұйымның — құжатты жасаушының мөрімен куәландырылады.

Материалдық жеткізгіш — деректерді жазуға болатын материалдың жалпылама атауы. Жеткізгіштер машинамен оқылатын жеткізгіштерге — техникалық құралдармен (ЭЕМ) деректерді тікелей жазуға және оқуға жарамды магниттік және оптикалық дискілерге, дискеттерге және сол сияқтыларға; адам оқи алатын (қатты) жеткізгіштерге — адам тікелей оқи алатын деректерді жазуға жарамды немесе пайдаланылатын қағазға, фото-, кино-, фоноқұжаттарға және басқаларына бөлінеді.

Электрондық құжат (машинамен оқылатын құжат) — белгіленген тәртіппен ресімделген және электрондық есептеу техникасы элементтерінің, ақпаратты өңдеудің, сақтаудың және берудің өзге де электрондық құралдарының күйлер жиынтығы түрінде ұсынылған, машинамен оқылатын жеткізгіште тіркелген, тиісті бағдарламалық және аппараттық құралдардың көмегімен адам қабылдауына арналған және құжатты сәйкестендіру атрибуттары бар деректер жиынтығы.

Электрондық құжат толыққанды құжат ретінде қарастырылуы және қылмыстық сот ісін жүргізу саласына заттай дәлелдеме немесе өзге құжат ретінде тартылуы мүмкін. Ол:

бағдарламалық және техникалық құралдардың көмегімен жасалуға, өңделуге, сақталуға, беріліп, қабылдануға;

оның түпнұсқалығы мен тұтастығын растауға мүмкіндік беретін деректемелерді қамтуға;

адамның қабылдауына түсінікті нысанда көрсетілуге (қайта жаңғыртылуға) тиіс.

Электрондық құжат өзіне жіберілетін бірнеше файлды біріктіруі мүмкін. Электрондық құжат құрамына кіретін әрбір файлда бір немесе бірнеше электрондық қолтаңба болуы мүмкін және олар міндетті түрде жіберушінің қолтаңбасы болмауы да мүмкін. Электрондық құжаттың бұл түріне құжат құрамына енгізілген файлдардың тізбесі бар файл-тізілім енгізілуге тиіс. Тізілімде әрбір файл үшін оның атауы және оның қол қойылған-қойылмағаны туралы ақпарат көрсетіледі. Мұндай электрондық құжатқа қосымша ретінде оның кімге арналғаны және, мүмкін, қандай да бір қосымша қызметтік ақпарат көрсетілген хаттама тіркеледі. Кез келген электрондық құжат немесе компьютерлік ақпарат шифрлануы мүмкін.

Құжат — объективті шындық пен адамның ойлау қызметінің фактілері, оқиғалары, құбылыстары туралы ақпарат әріптер, цифрлар және басқа да шартты белгілермен бекітілген, іс үшін маңызы бар, оның ішінде қылмыстық сот ісін жүргізуге қатысушылар қызметінің барысы мен нәтижелерін көрсететін ақпарат тіркелген, оны сәйкестендіруге мүмкіндік беретін деректемелері бар материалдық жеткізгіш.

Процестік құжаттар — тергеу және сот әрекеттері барысында алынған, ҚПК-де белгіленген тәртіппен қылмыстық процесті жүргізетін органдар ресімдеген және куәландырған, қолданыстағы заңнамаға сәйкес құқықтық маңызы бар нақты деректер.

Өзге құжаттар — процестік қызмет барысында да, одан тыс уақытта да жасалған, бірақ процесте дәлелдемелердің көздері ретінде пайдаланылатын әртүрлі құжаттар: сотқа дейінгі тексеру материалдары; ҚПК-нің 125-бабында көзделген тәртіппен алынған, талап етіп алдырылған немесе ұсынылған ресми және жеке құжаттар.

Ресми құжаттар — жеке немесе заңды тұлға жасаған, белгіленген тәртіппен ресімделген және куәландырылған, қолданыстағы заңнамаға сәйкес құқықтық маңызы бар құжаттар, электрондық құжаттар. Кез келген заңдық табиғаттағы ұйымдардан, кәсіпорындардан, мекемелерден шығатын немесе олар беретін ресми құжаттар өздерінің деректемелерінің болуымен сипатталады. Деректемелерге құжат бланкісі, оның нысаны, түсі, өлшемі, қорғаныш құралдарының, мөрлер мен мөртабандар бедерлерінің, фотосуреттердің, лауазымды адамдардың қолдарының болуы жатады.

Жеке құжаттар — жеке тұлға жасаған, қандай да бір міндетті нормалары мен деректемелері жоқ құжаттар (жеке жазбалар, жеке хаттар және басқалары).

42. Кәмелетке толмағандардың жыныстық қолсұғылмаушылығына қарсы қылмыстар — осы Кодекстің 120 (зорлау), 121 (сексуалдық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттері), 122 (он алты жасқа толмаған адаммен жыныстық қатынас немесе сексуалдық сипаттағы өзге де әрекеттер), 123 (жыныстық қатынасқа, еркек пен еркектің жыныстық қатынасына, әйел мен әйелдің жыныстық қатынасына немесе сексуалдық сипаттағы өзге де әрекеттерге мәжбүрлеу), 124 (жас балаларды азғындық жолға түсіру), 134 (кәмелетке толмаған адамды жезөкшелікпен айналысуға тарту), 144 (кәмелетке толмағандарды эротикалық мазмұндағы өнімдерді дайындауға тарту), 312-бабының екінші және үшінші бөліктерінде (кәмелетке толмағандардың порнографиялық бейнелері бар материалдарды немесе заттарды дайындау және олардың айналымы не оларды порнографиялық сипаттағы ойын-сауық іс-шараларына қатысуға тарту) көзделген, жас балалар мен кәмелетке толмағандарға қатысты жасалған іс-әрекеттер.

Қылмыстық заңнама бойынша кәмелетке толмағандардың жыныстық қолсұғылмаушылығына қарсы қылмыстар деп тек ҚК-нің 3-бабының 42) тармағында қамтылған тізбеге енгізілген құрамдар танылады. 2020 жылғы желтоқсандағы «Қазақстан Республикасы Мемлекет басшысының 2020 жылғы 1 қыркүйектегі „Жаңа жағдайдағы Қазақстан: іс-қимыл кезеңі“ атты Қазақстан халқына Жолдауының жекелеген ережелерін іске асыру мәселесі бойынша Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Заңмен кәмелетке толмағандардың жыныстық қолсұғылмаушылығына қарсы қылмыстар қатарына ҚК-нің 134-бабында «Кәмелетке толмаған адамды жезөкшелікпен айналысуға тарту», 144-бабында «Кәмелетке толмағандарды эротикалық мазмұндағы өнімдерді дайындауға тарту», 312-бабының 2 және 3-бөліктерінде «Кәмелетке толмағандардың порнографиялық бейнелері бар материалдарды немесе заттарды дайындау және олардың айналымы не оларды порнографиялық сипаттағы ойын-сауық іс-шараларына қатысуға тарту» көзделген іс-әрекеттер жатқызылғанын атап өткен жөн.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің еңбек сіңірген қызметкері Исидор Шамилович Борчашвилиден.

Конституция Заң Кодекс Норматив Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер даулары Қорғау Төрелік Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Келісімшарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Жолдаулар