Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексінің 7-бабына түсініктеме. Осы Кодексте қамтылған кейбір ұғымдарды түсіндіру

Егер заңда арнайы нұсқаулар болмаса, осы Кодексте қамтылған ұғымдар мынадай мағынаны білдіреді:

1) адамды беру (экстрадициялау) — қылмыстық жауаптылыққа тарту немесе үкімді орындау үшін іздестіріліп жатқан адамды мемлекетке беру;

2) айыптау тарапы — қылмыстық қудалау органдары, сондай-ақ жәбірленуші (жеке айыптаушы),

3) азаматтық талапкер, олардың заңды өкілдері мен өкілдері;

4) алқаби — осы Кодексте белгіленген тәртіппен қылмыстық істі соттың қарауына қатысуға шақырылған және ант қабылдаған Қазақстан Республикасының азаматы;

5) апелляциялық саты — бірінші сатыдағы соттың заңды күшіне енбеген үкімдері мен қаулыларына берілген апелляциялық шағымдар мен прокурордың апелляциялық өтінішхаттары бойынша істі мәні бойынша қарайтын сот;

6) арнайы білім — қылмыстық процесте жалпыға белгілі болып табылмайтын, адамның кәсіби оқу барысында немесе практикалық қызметі нәтижесінде алған, қылмыстық сот ісін жүргізу міндеттерін шешу үшін пайдаланылатын білім;

7) арнайы ғылыми білім — мазмұнын сот-сараптамалық зерттеулер әдістемелерінде іске асырылған ғылыми білім құрайтын арнайы білім саласы;

8) арыз иесі — қылмыстық құқық бұзушылық туралы хабарлаған не қылмыстық сот ісін жүргізу тәртібімен өзінің нақты немесе болжамды құқығын не өзі өкілдік ететін адамның құқығын қорғау үшін сотқа немесе қылмыстық қудалау органдарына жүгінген адам;

9) басты сот талқылауы — бірінші сатыдағы соттың қылмыстық істі мәні бойынша қарауы;

10) бірінші сатыдағы сот — соттылығына сәйкес сотқа дейінгі тергеп-тексеру аяқталғаннан кейін не жоғары тұрған сот сот актісінің күшін жойғаннан кейін, не жеке айыптаушының шағымы бойынша келіп түскен қылмыстық істерді қарайтын аудандық және оларға теңестірілген соттар (қалалық, мамандандырылған ауданаралық соттар, гарнизондардың әскери соттары), сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адамдардың, жедел-іздестіру қызметінің, сотқа дейінгі тергеп-тексерудің заңдылығын қадағалайтын прокурордың шешімдері мен әрекеттеріне (әрекетсіздігіне) берілген шағымдарды қарайтын, осы Кодексте көзделген жағдайларда процестік әрекеттерге санкция беретін, сондай-ақ осы Кодексте көзделген өзге де өкілеттіктерді жүзеге асыратын мамандандырылған тергеу соттары, мамандандырылған ауданаралық тергеу соттары;

11) ғылыми-техникалық құралдар — дәлелдемелерді анықтау, тіркеу, алып қою және зерттеу үшін заңды түрде қолданылатын аспаптар, арнайы құрылғылар, материалдар;

12) жақын туыстар — ата-анасы, балалары, асырап алушылары (асырап алушы әкесі немесе анасы), асырап алынғандар, туған және жартылай туған аға-інілері мен апа-сіңлілері, атасы, әжесі, немерелері;

13) жасырын тергеу әрекеті — осы Кодексте көзделген тәртіппен және жағдайларда, мүдделеріне қатысты адамдарға алдын ала хабарламай, сотқа дейінгі іс жүргізу барысында жүргізілетін әрекет;

14) заңды өкілдер — күдіктінің, айыпталушының, жәбірленушінің, азаматтық талапкердің ата-анасы (ата-анасы), асырап алушылары, қорғаншылары, қамқоршылары, сондай-ақ күдікті, айыпталушы немесе жәбірленуші қамқорлығында немесе асырауында болатын ұйымдар мен адамдардың өкілдері;

15) кассациялық саты — бірінші және апелляциялық сатылардағы соттардың үкімдеріне, қаулыларына қатысты өтінішхаттар, ұсынымдар, наразылықтар бойынша істі қарайтын Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының алқасы;

16) электрондық құжат — ақпарат электрондық-цифрлық нысанда ұсынылған және электрондық цифрлық қолтаңба арқылы куәландырылған құжат;

17) қаулы — үкімнен басқа, соттың кез келген шешімі, сондай-ақ қылмыстық іс бойынша іс жүргізу барысында қабылданған анықтаушының, анықтау органының, тергеушінің, прокурордың шешімі;

18) қорғау — қылмыстық құқық бұзушылық жасады деп күдік келтірілген, айыпталған адамдардың құқықтары мен мүдделерін қамтамасыз ету, күдікті, айыптауды теріске шығару немесе жеңілдету, сондай-ақ қылмыстық қудалауға заңсыз ұшыраған адамдарды ақтау мақсатында қорғау тарапы жүзеге асыратын процестік қызмет;

19) қорғау тарапы — күдікті, айыпталушы, сотталушы, сотталған, ақталған адам, олардың заңды өкілдері, қорғаушы, азаматтық жауапкер және оның өкілі;

20) түпкілікті шешім — қылмыстық процесті жүргізетін органның іс бойынша іс жүргізуді бастауды немесе жалғастыруды болдырмайтын, сондай-ақ істі мәні бойынша, тіпті түпкілікті болмаса да, шешетін кез келген шешімі;

21) құзыретті орган — осы Кодекстің 12-бөліміне сәйкес сұрау салумен (тапсырмамен, өтінішхатпен) жүгінетін немесе құқықтық көмек көрсету туралы сұрау салудың (тапсырманың, өтінішхаттың) орындалуын қамтамасыз ететін қылмыстық процесті жүргізетін орган;

22) құқықтық көмек — бір мемлекеттің құзыретті органдарының екінші мемлекеттің құзыретті органдарының немесе халықаралық сот мекемелерінің сұрау салуы (тапсырмасы, өтінішхаты) бойынша сотқа дейінгі тергеп-тексеру, істі сотта қарау немесе сот актісін орындау үшін қажетті процестік әрекеттерді жүргізуі;

23) қылмыстық қудалау (айыптау) — қылмыстық заңмен тыйым салынған әрекетті және оны жасаған адамды, соңғысының қылмыстық құқық бұзушылық жасаудағы кінәлілігін анықтау, сондай-ақ мұндай адамға жаза немесе қылмыстық-құқықтық ықпал етудің өзге де шараларын қолдануды қамтамасыз ету мақсатында айыптау тарапы жүзеге асыратын процестік қызмет;

24) қылмыстық қудалау органдары (лауазымды адамдары) — прокурор (мемлекеттік айыптаушы), тергеуші, анықтау органы, анықтаушы;

25) қылмыстық процеске қатысатын өзге де адамдар — сот отырысының хатшысы, аудармашы, куә, қорғалуға құқығы бар куә, куәгер, сарапшы, маман, сот приставы, медиатор;

26) қылмыстық процесс қатысушылары — қылмыстық қудалауды және сотта айыптауды қолдауды жүзеге асыратын органдар мен адамдар, сондай-ақ қылмыстық іс бойынша іс жүргізу кезінде өздерінің немесе өздері өкілдік ететін құқықтары мен мүдделерін қорғайтын адамдар: прокурор (мемлекеттік айыптаушы), тергеуші, анықтау органы, анықтаушы, күдікті, айыпталушы, олардың заңды өкілдері, қорғаушы, азаматтық жауапкер, жәбірленуші, жеке айыптаушы, азаматтық талапкер, олардың заңды өкілдері мен өкілдері;

27) қылмыстық процесті жүргізетін орган — сот, сондай-ақ сотқа дейінгі тергеп-тексеру кезінде прокурор, тергеуші, анықтау органы, анықтаушы;

28) қылмыстық іс — бір немесе бірнеше қылмыстық құқық бұзушылыққа байланысты қылмыстық қудалау органы және (немесе) сот жүргізетін оқшауланған іс жүргізу;

29) мемлекеттік айыптау — қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамды қылмыстық жауаптылыққа тарту мақсатында айыптауды дәлелдеуден тұратын, бірінші және апелляциялық сатылардағы сотта прокурор жүзеге асыратын процестік қызмет;

30) нақты ұстап алу — ұсталған адамның бостандығын, оның ішінде жүріп-тұру бостандығын шектеу, белгілі бір жерде мәжбүрлеп ұстау, анықтау және тергеу органдарына мәжбүрлеп жеткізу (ұстап алу, үй-жайға қамап қою, қандай да бір жерге баруға немесе белгілі бір жерде қалуға мәжбүрлеу және тағы басқалар), сондай-ақ адамның жеке бас бостандығын елеулі түрде шектейтін кез келген өзге де әрекеттер; бұл шектеулердің нақты жүзеге асырыла бастаған сәтінен бастап минутына дейінгі дәлдікпен есептеледі және ұсталған адамға қандай да бір процестік мәртебе берілгеніне немесе өзге де ресми рәсімдердің орындалғанына қарамастан айқындалады;

31) прокурордың наразылығы, өтінішхаты — осы Кодексте көзделген тәртіппен және өз құзыреті шегінде енгізілетін, қылмыстық іс бойынша соттың, тергеу судьясының шешіміне қатысты тиісінше прокурорлық қадағалау және прокурордың ден қою актісі;

32) орталық орган — шет мемлекеттің құзыретті органының немесе халықаралық сот мекемесінің сұрау салуын (тапсырмасын, өтінішхатын) осы Кодексте көзделген тәртіппен мемлекеттің атынан қарауға және оның орындалуын ұйымдастыру мақсатында шаралар қабылдауға немесе құқықтық көмек көрсету туралы құзыретті органның сұрау салуын (тапсырмасын, өтінішхатын) шет мемлекетке жіберуге уәкілеттік берілген орган;

33) өкілдер — жәбірленушінің, азаматтық талапкердің, жеке айыптаушының, азаматтық жауапкердің заңды мүдделерін заң немесе келісім негізінде білдіруге уәкілетті адамдар;

34) өтінішхат — тараптың немесе арыз иесінің қылмыстық процесті жүргізетін органға процестік әрекет жасау немесе процестік шешім қабылдау туралы өтініші, ал кассациялық сатыда — заңды күшіне енген сот актісін кассациялық тәртіппен қайта қарау туралы өтініш;

35) прокуратура органының басшысы — Қазақстан Республикасының Бас Прокуроры, облыстардың прокурорлары және оларға теңестірілген прокурорлар мен олардың орынбасарлары, сондай-ақ аудандардың, қалалардың прокурорлары және оларға теңестірілген прокурорлар мен олардың орынбасарлары, өз құзыреті шегінде әрекет ететін лауазымды адамдар;

36) процестік прокурор — осы Кодекске сәйкес прокуратура органының басшысы қылмыстық іс бойынша заңдардың қолданылуын қадағалауды жүктеген прокурор;

37) процестік әрекеттер — қылмыстық сот ісін жүргізу барысында осы Кодекске сәйкес жасалатын әрекеттер;

38) процестік келісім — прокурор мен күдікті, айыпталушы немесе сотталушы арасында қылмыстық процестің кез келген сатысында не сотталған адаммен осы Кодексте көзделген тәртіппен және негіздер бойынша жасалатын келісім;

39) процестік шешімдер — қылмыстық процесті жүргізетін органдардың қылмыстық іс бойынша іс жүргізуді жүзеге асыруына байланысты шығарылған актілері;

39-1) санкция — соттың қылмыстық қудалау органына сотқа дейінгі іс жүргізу барысында процестік әрекет жасауға берген рұқсаты;

40) сот — сот жүйесіне кіретін, Қазақстан Республикасында заңды түрде құрылған, істерді алқалы немесе жеке-дара қарайтын сот билігі органы;

40-1) сотқа дейінгі іс жүргізу — сотқа дейінгі тергеп-тексеру басталған кезден бастап прокурор қылмыстық істі мәні бойынша қарау үшін сотқа жібергенге дейін не іс бойынша іс жүргізу тоқтатылғанға дейінгі іс жүргізу, сондай-ақ жеке айыптаушы мен қорғау тарапының қылмыстық іс бойынша материалдарды дайындауы;

41) судья — сот билігінің иесі; заңда белгіленген тәртіппен осы лауазымға тағайындалған немесе сайланған кәсіби судья (сот төрағасы, сот алқасының төрағасы, тиісті соттың судьясы);

42) сұрау салушы тарап — құзыретті органы сұрау салумен (тапсырмамен, өтінішхатпен) жүгінетін мемлекет немесе халықаралық сот мекемесі;

43) сұрау салынатын тарап — құзыретті органына сұрау салу (тапсырма, өтінішхат) жіберілетін мемлекет;

44) тараптар — сот талқылауында жарыспалылық пен тең құқықтылық негізінде айыптауды (қылмыстық қудалауды) және айыптаудан қорғауды жүзеге асыратын органдар мен адамдар;

45) тергеулігі — осы Кодексте белгіленген, осы қылмыстық құқық бұзушылықты тергеп-тексеру белгілі бір қылмыстық қудалау органының құзыретіне жататын белгілердің жиынтығы;

46) тергеу судьясы — сотқа дейінгі іс жүргізу барысында осы Кодексте көзделген өкілеттіктерді жүзеге асыратын бірінші сатыдағы соттың судьясы;

47) төрағалық етуші — қылмыстық істі алқалы түрде қарау кезінде төрағалық ететін немесе істі жеке-дара қарайтын судья;

48) тұрғынжай — бір немесе бірнеше адамның уақытша немесе тұрақты тұруына арналған үй-жай немесе құрылыс, оның ішінде: меншікті немесе жалға алынған пәтер, үй, саяжай үйі, қонақүй нөмірі, каюта, купе; оларға тікелей жалғасатын верандалар, террасалар, галереялар, балкондар, мансардалық құрылыстар, тұрғын үйдің жертөлесі мен шатыры, көппәтерлі тұрғын үйді қоспағанда, сондай-ақ өзен немесе теңіз кемесі және басқалар;

49) туыстар — арғы атасы мен арғы әжесіне дейін ортақ ата-бабалары бар туыстық қатынастағы адамдар;

50) түнгі уақыт — жергілікті уақыт бойынша сағат жиырма екіден алтыға дейінгі уақыт аралығы;

51) үкім — бірінші, апелляциялық сатыдағы соттың айыпталушының кінәлілігі немесе кінәсіздігі және оған жаза қолдану немесе қолданбау туралы шығарған шешімі;

Қазақстан Республикасының 2014 жылғы 7 қарашадағы № 248-V Заңымен алып тасталды (2015 жылғы 1 қаңтардан бастап қолданысқа енгізіледі);

51) хаттама — қылмыстық процесті жүргізетін орган жасайтын процестік әрекет тіркелетін процестік құжат;

52) шағым — процеске қатысушылардың анықтау, алдын ала тергеу органдарының, прокурордың немесе соттың әрекеттеріне (әрекетсіздігіне) және шешімдеріне ден қою актісі, сондай-ақ адамның жеке немесе жеке-жариялы айыптау тәртібімен қылмыстық қудалауды жүзеге асыру туралы талабы;

53) іздестіру шаралары (іс-шаралары) — қылмыстық процесті жүргізетін органның тапсырмасы бойынша анықтау органының қылмыстық процесті жүргізетін органнан жасырынған және (немесе) қылмыстық жауаптылықтан жалтарып жүрген адамдардың, хабар-ошарсыз кеткен адамдардың, іс үшін маңызы бар заттар мен құжаттардың орналасқан жерін анықтауға, сондай-ақ қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамдарды анықтауға бағытталған әрекеттері;

54) іс бойынша іс жүргізу — нақты қылмыстық іс бойынша оның сотқа дейінгі және сотта қаралуы барысында жүзеге асырылатын процестік әрекеттер мен шешімдердің жиынтығы;

55) экстрадициялық қамаққа алу — шет мемлекеттің құзыретті органының адамды күзетпен ұстау туралы шешімін орындауды қамтамасыз ету шарасы, ол іздестіріліп жатқан адамға оны шет мемлекетке беру (экстрадициялау) мақсатында соттың қолдануымен жүзеге асырылады.

Қазақстан Республикасының «Құқықтық актілер туралы» Заңының 23-бабының 7-тармағына сәйкес нормативтік құқықтық актіде қолданылатын терминдер мен анықтамаларды нақтылау қажет болған жағдайда, онда олардың мағынасын түсіндіретін бап орналастырылады. Мемлекеттік тілдегі нормативтік құқықтық актіде терминдер мен анықтамалар тәртіппен орналастырылады, ал ҚПК-де онда қамтылған кейбір ұғымдарды түсіндіру 7-бапта көзделген. Бұл — ҚПК-нің қылмыстық-процестік мәселелердің кең ауқымына қатысты 58 ұғымы (терминдері, сөз тіркестері, сөздер, сөз тіркестері), ал оларды білу ҚПК-нің нақты нормаларымен, ережелерімен, институттарымен жұмыс істеудің тиімділігін қамтамасыз етеді. Қылмыстық процесті жүргізетін орган процестік әрекеттерді жүргізу немесе процестік шешімдер қабылдау кезінде осы ұғымдарды пайдалануға және оларға сілтеме жасауға міндетті, өйткені ҚПК-нің 7-бабы оның Ерекше бөлігінің нормаларына қатысты жалпы норма болып табылады. Өз міндетімді ҚПК-нің 7-бабында қолданылатын ұғымдардың мағынасын қолданыстағы қылмыстық-процестік заңнаманың (құқықтың) талаптары негізінде нақтылаудан көремін.

Адамды беру немесе экстрадициялау (ҚПК 7-бабының 1) тармақшасы) — Қазақстан Республикасының қылмыстық-процестік құқығының дербес институты, оның нормалары Қазақстан аумағында қылмыс жасап, одан тыс жерге кеткен адамға да, шет мемлекеттің аумағында қылмыс жасап, Қазақстанда жүрген адамға да қолданылуы мүмкін. Қылмыстылықпен күресте осы институттың өзектілігіне байланысты оған ҚПК-нің «Адамдарды беру (экстрадициялау)» деп аталатын 60-тарауы арналған. Қылмыстық процесте оның нормаларын қолдану үшін ҚПК нормаларының нұсқамалары ғана жеткіліксіз. Бұл мәселе бойынша Қазақстан Республикасы мен шет мемлекеттің арасында халықаралық шарт жасалуы немесе қарастырылып отырған мәселе қылмыстық істер бойынша құқықтық көмек көрсету және адамдарды беру туралы жалпы шарттың құрамдас бөлігі болуы қажет (ҚПК 7-бабының 58) тармақшасына түсініктемені де қараңыз). Осыдан адамды беру (экстрадициялау) институтын қолдану шарттарына қарамастан, Қазақстан Республикасының халықаралық шартында көзделген, адамды беруге (экстрадициялауға) кедергі келтіруі мүмкін мән-жайлар болмаған жағдайда ғана кез келген адамды беру (экстрадициялау) жүзеге асырылуы мүмкін деген қорытынды туындайды. Адамды беру (экстрадициялау) процесінің үйлестірушісі Қазақстан Республикасының Бас прокуратурасы болып табылады, оған ҚПК осы салада қадағалауды жүзеге асыру және тиісті адамдарды беру мәселелері бойынша Қазақстан Республикасының құзыретті мемлекеттік органдарының басқа мемлекеттермен өзара іс-қимылын қамтамасыз ету функцияларын жүктеген (ҚПК-нің 579, 580, 590-баптары).

Айыптау тарапы (ҚПК 7-бабының 2) тармақшасы) — қылмыстық процестегі тараптардың бірі, ол қылмыстық процесс міндеттерін орындайтын анықтау, алдын ала тергеу органдарымен, прокурормен, сондай-ақ өздерінің немесе өздері өкілдік ететін құқықтары мен мүдделерін қорғайтын қылмыстық процестің басқа да қатысушыларымен ұсынылған.

Анықтау қылмыстық іс бойынша сотқа дейінгі тергеп-тексерудің нысандарының бірі болып табылады және мынадай түрлерде жүзеге асырылады: алдын ала тергеу міндетті болып табылатын істер бойынша анықтау (ҚПК-нің 196-бабы); алдын ала тергеу міндетті емес істер бойынша анықтау, бұл ретте айыптау актісі жасала отырып рәсімделген анықтау материалдары оларды сотта қарауға негіз болады (ҚПК-нің 191-бабы); анықтау органдары өздерінің тергеулігіне жататын істер бойынша жүзеге асыратын жеделдетілген сотқа дейінгі тергеп-тексеру (ҚПК-нің 190-бабы), қылмыстық теріс қылықтар бойынша хаттамалық нысанда сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыру (ҚПК-нің 525–528-баптары), сондай-ақ қылмыстық теріс қылықтар мен онша ауыр емес қылмыстар туралы істер бойынша бұйрықтық іс жүргізу тәртібімен іс жүргізу (ҚПК-нің 629-1–629-8-баптары). Қылмыстық-процестік өкілеттіктермен қатар анықтау органдарына қылмыстық құқық бұзушылықтардың белгілерін және оларды жасаған адамдарды анықтау, қылмыстық құқық бұзушылықтардың алдын алу және жолын кесу мақсатында, тек сотқа дейінгі қылмыстық сот ісін жүргізу барысында ғана іздестіру іс-шараларын жүргізу жүктелген (ҚПК-нің 61-бабының 1-бөлігі, 231–251-баптары). Анықтау органдарының негізгі шеңбері ҚПК-нің 61-бабының 2, 3-бөліктерінде көрсетілген. Сонымен қатар объективті сипаттағы себептерге байланысты сотқа дейінгі іс жүргізу және тергеу әрекеттерін кейінге қалдыруға болмайтын жағдайларда жүргізу жөніндегі анықтау органының құқықтары мен міндеттері, тергеулігіне қарамастан, алыс жүзуде жүрген теңіз кемелерінің капитандарына, геологиялық барлау партияларының басшыларына, анықтау органдарынан шалғай орналасқан басқа да мемлекеттік ұйымдар мен олардың бөлімшелерінің басшыларына — көлік қатынасы болмаған кезеңде жүктеледі.

Алдын ала тергеу — қылмыстық істер бойынша сотқа дейінгі тергеп-тексерудің негізгі, жетекші нысаны, ол қылмыстық істердің басым көпшілігі бойынша сотқа дейін жүргізіледі. Алдын ала тергеу тәртібімен, әдетте, ауыр және аса ауыр қылмыстық құқық бұзушылықтар тергеп-тексеріледі (ҚК-нің 11-бабы, ҚПК-нің 187-бабы). Алдын ала тергеу жеделдетілген тәртіппен (ҚПК-нің 190-бабы) немесе онша ауыр емес қылмыстар туралы істер бойынша бұйрықтық іс жүргізу тәртібімен (ҚПК-нің 629-2–629-3-баптары) де аяқталуы мүмкін. Қылмыстық істер бойынша алдын ала тергеуді ұлттық қауіпсіздік органдарының тергеушілері, ішкі істер органдарының тергеушілері, сыбайлас жемқорлыққа қарсы қызметтің тергеушілері, экономикалық тергеп-тексеру қызметінің тергеушілері жүргізеді (ҚПК-нің 60, 187-баптары), сондай-ақ негіздер болған кезде анықтау органдары өздерінің тергеулігіне жататын істер бойынша алдын ала тергеу жүргізеді (ҚПК-нің 61-бабы 1-бөлігінің 6) тармағы, 189-бабының 3, 5-бөліктері). ҚПК-де көзделген жағдайларда алдын ала тергеуді прокурор жүзеге асыруға құқылы (ҚПК-нің 60-бабының 1-бөлігі, 193-бабы 1-бөлігінің 12) тармағы, 194-бабының 3-бөлігі, 195-бабының 5-бөлігі). Прокурордың тапсырмасы бойынша тергеушілер анықтау органдарының тергеулігіне жататын қылмыстық істерді алдын ала тергеу тәртібімен тергеп-тексеруге құқылы (ҚПК-нің 193-бабы 1-бөлігінің 12) тармағы, 2-бөлігінің 3) тармағы).

Заң дәл осы айыптау тарабына адамның қылмыстық құқық бұзушылық жасаудағы кінәлілігін дәлелдеу және оның өзін қорғау үшін келтірген уәждерін теріске шығару міндетін жүктейді. Сотта мемлекеттік айыптаушы (прокурор) мен жеке айыптаушы белгілі бір адамға қатысты қылмыстық қудалауды жүзеге асыра алады немесе заңда көзделген жағдайларда қылмыстық қудалаудан бас тарта алады (ҚПК-нің 23-бабы). Жеке айыптаушы — жеке айыптау ісі бойынша сотқа шағым берген және сотта айыптауды қолдайтын адам, сондай-ақ мемлекеттік айыптаушы айыптаудан бас тартқан жағдайда сотта айыптауды өз бетінше қолдайтын жария және жеке-жариялы айыптау істері бойынша жәбірленуші (ҚПК-нің 32, 71, 72, 337-баптары). Жәбірленушінің (жеке айыптаушының), азаматтық талапкердің өкілдері адвокаттар және қылмыстық іс бойынша іс жүргізу кезінде аталған адамдардың заңды мүдделерін заң негізінде білдіруге құқылы әрі қылмыстық процесті жүргізетін органның қаулысымен іске қатысуға жіберілген өзге де адамдар (заң көмегін көрсететін адамдар) болуы мүмкін (ҚПК-нің 76-бабы).

• 2007 жылғы қаңтардан бастап Конституцияның 75-бабының 2-тармағына, 2006 жылғы 16 қаңтардағы «Алқабилердің қатысуымен қылмыстық сот ісін жүргізуді енгізу мәселелері бойынша Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Заңға, 2006 жылғы 16 қаңтардағы «Алқабилер туралы» Заңға сәйкес Қазақстан аумағында алқабилердің қатысуымен соттар жұмыс істей бастады (ҚПК-нің 7-бабының 3) тармақшасы).
• ҚПК-нің 14-бөлімі алқабилердің қатысуымен жүзеге асырылатын қылмыстық сот ісін жүргізудің процестік нысанын реттейді (630—666-баптар).
• «Алқабилер туралы» Заң алқабилердің қылмыстық сот ісін жүргізуге қатысуына байланысты қоғамдық қатынастарды реттейді, алқабилердің құқықтық мәртебесін, тәуелсіздігінің кепілдіктерін, олардың қызметін қамтамасыз етудің құқықтық, экономикалық және ұйымдастырушылық негіздерін айқындайды. Оған сәйкес алқаби, ең алдымен, Қазақстан Республикасының азаматы болып табылады. Алқабилердің қажетті санына кіретін кандидаттарды алқабилердің қатысуымен қылмыстық істі қарайтын сотқа шақыруды судьяның (іс бойынша төрағалық етушінің) өкіміне сәйкес сот отырысының хатшысы жүзеге асырады. Азаматтар сотта алқабилердің міндеттерін атқаруға күнтізбелік жыл ішінде қылмыстық істі қараудың бүкіл кезеңіне бір реттен артық емес шақырылады. Сотқа шақырылған, бірақ алқабилер алқасының құрамына іріктеліп алынбаған адамдар басқа сот отырысына алқаби ретінде қатысуға тартылуы мүмкін («Алқабилер туралы» Заңның 15-бабы). ҚПК-де белгіленген тәртіппен қылмыстық сот ісін жүргізуге алқаби ретінде қатысу үшін іріктеліп алынған адам мынадай мазмұндағы ант қабылдайды: «Алқаби міндеттерін атқаруға кірісе отырып, өз міндеттерімді адал, бейтарап атқаруға, сотта қаралған барлық дәлелдемелерді, уәждерді, істің мән-жайларын назарға алуға, істі өзінің ішкі нанымы мен ар-ожданы бойынша, еркін азаматқа және әділ адамға лайықты түрде шешуге салтанатты түрде ант етемін». Алқаби «Ант етемін» деген сөздерді айту арқылы ант қабылдағанын растайды («Алқабилер туралы» Заңның 14-бабы).
• Азаматтардың алқабилер міндеттерін атқару үшін іріктеу рәсіміне қатысу құқықтарын бұзатын жергілікті атқарушы органдардың шешімдеріне, әрекеттеріне (әрекетсіздігіне) дау айту туралы азаматтардың өтініштерін қарау тәртібін 2015 жылғы 31 қазандағы ҚР Азаматтық процестік кодексінің 28-тарауы реттейтінін атап өткен жөн (АПК-нің 289—291-баптары).
• ҚПК-ге сәйкес апелляциялық саты (ҚПК-нің 7-бабының 4) тармақшасы) — облыстық және оған теңестірілген соттың, сондай-ақ Әскери соттың құрамында ғана әрекет ететін дербес сот сатысы (310—311-баптар). Облыстық және оған теңестірілген сотта ол қылмыстық істер жөніндегі апелляциялық сот алқасы болып табылады, ол аудандық және оған теңестірілген соттардың, қылмыстық істер жөніндегі мамандандырылған ауданаралық соттардың, кәмелетке толмағандардың істері жөніндегі мамандандырылған ауданаралық соттардың заңды күшіне енбеген үкімдеріне, қаулыларына берілген апелляциялық (жеке) шағымдар мен наразылықтарды қарайды («Қазақстан Республикасының сот жүйесі мен судьяларының мәртебесі туралы» Конституциялық заңның 11-бабы, ҚПК-нің 416-бабының 1-бөлігі). Гарнизондардың әскери соттарының, қылмыстық істер жөніндегі мамандандырылған ауданаралық әскери соттардың заңды күшіне енбеген үкімдеріне, қаулыларына берілген апелляциялық (жеке) шағымдар мен наразылықтарды Әскери сот қарайды (ҚПК-нің 416-бабының 2-бөлігі). Қылмыстық істерді апелляциялық тәртіппен қарауды судья жеке-дара жүзеге асырады, ал аса ауыр қылмыстар туралы істер бойынша, сондай-ақ алқабилердің қатысуымен қаралған істер бойынша соттың үкімдеріне, қаулыларына берілген шағымдар мен наразылықтарды қарау төрағалық етуші және алқа құрамындағы кемінде екі судьядан тұратын алқалы құрамда жүзеге асырылады. Апелляциялық алқаның төрағасы іссапарда, демалыста немесе науқастануына байланысты болмаған жағдайда, аталған істерді алқалы құрамда қарау кезінде апелляциялық алқа төрағасының міндеттерін атқару сот төрағасы жүктеген алқа судьясы төрағалық етеді (ҚПК-нің 52-бабының 2-бөлігі). Апелляциялық қараудың нысанасы тұрғысынан алғанда, апелляциялық сатыдағы сот іс жүзінде іс бойынша бұрыннан бар, сондай-ақ апелляциялық сатыдағы сот отырысында зерттелген қосымша ұсынылған материалдар негізінде жаңа сот талқылауын жүргізеді, істің нақты мән-жайларының дұрыс анықталғанын және қылмыстық заңның дұрыс қолданылғанын, іс бойынша іс жүргізуді жүзеге асыру кезінде қылмыстық-процестік заң нормаларының сақталғанын, бірінші сатыдағы сот үкімінің немесе қаулысының тиісті шектерде әділдігін, заңдылығын және негізділігін тексереді (ҚПК-нің 424-бабы). Бұл үкімді, қаулыны шығарумен аяқталады (ҚПК-нің 431, 443—445-баптары). Бұл — өзіндік бір «іс бойынша сот» (бұл тіркес алғаш рет заң ғылымдарының докторы, профессор М. А. Чельцов-Бебутовтың «Қылмыстық-процестік құқық курсы» атты іргелі еңбегінде (Мәскеу, 1957) Е. Hélie-дің «Traité de l'instruction criminelle: ou Théorie du Code d'instruction criminelle» атты еңбегіне сілтеме жасала отырып келтірілген, 2-басылым, Париж, 1867 жыл («Курс» қайта басылып шығарылған, Санкт-Петербург, Равена, Альфа, 1995 жыл, 509-бет). Мен осы сот сатысына берілген өкілеттіктерді ескере отырып, бұл тіркесті «және соттың үстінен қарайтын сот» деген сөздермен толықтырар едім.
• Қылмыстық сот ісін жүргізу міндеттерін шешуде арнайы білімдердің жиынтығына ие (ҚПК-нің 7-бабының 5) тармақшасы), арнайы білім беруді алу немесе белгілі бір мамандық бойынша практикалық жұмыс процесінде жинақталған мамандарға маңызды рөл беріледі. Маманның тергеу және сот әрекеттеріне міндетті түрде қатысу жағдайлары ҚПК-де тікелей көзделген. Тергеу немесе сот әрекеті шеңберінде маман объектілерді толық немесе ішінара жоюға не олардың сыртқы түрін немесе негізгі қасиеттерін өзгертуге әкеп соқпайтын, салыстырмалы зерттеуді қоспағанда, іс материалдарын зерттеуді жүргізуге, оның барысы мен нәтижелерін қылмыстық іске қоса тіркелетін хаттамада немесе ресми құжатта көрсетуге құқылы. Бұдан басқа, Қазақстан Республикасының құқық қорғау немесе арнаулы мемлекеттік органының уәкілетті бөлімшесінің маманы қылмыстық процесті жүргізетін органның рұқсатымен объектілерді ішінара жоюға әкеп соғатын, бірақ осы объектілерге қатысты сот-сараптамалық зерттеу жүргізуді жоққа шығармайтын көлемде салыстырмалы зерттеулер жүргізуге, оның барысы мен нәтижелерін ҚПК талаптарына сәйкес ресімделген маманның қорытындысында көрсетуге құқылы (ҚПК-нің 80-бабының 3-бөлігі, 111-бабының 2-бөлігі, 117-бабы). Маманның қорытындысы қылмыстық процесті жүргізетін орган үшін міндетті болып табылмайды, алайда оның қорытындымен келіспеуі уәжді болуға тиіс (ҚПК-нің 117-бабының 7-бөлігі). Тараптардың бастамасы бойынша, оның ішінде маманның қорытындысымен келіспеген жағдайда, қылмыстық процесті жүргізетін орган сараптама тағайындауға құқылы (ҚПК-нің 272-бабы). Нақты тергеу немесе сот әрекеті шеңберінде жүргізілетін маманның зерттеуінен айырмашылығы, іс үшін маңызы бар мән-жайлар қылмыстық іс материалдарын арнайы ғылыми білімдер негізінде сараптамалық зерттеу нәтижесінде ғана алынуы мүмкін болған жағдайларда сараптама тағайындалады. Сарапшының қорытындысы да қылмыстық іс бойынша дәлелдемелердің дербес көзі болып табылады (ҚПК-нің 111-бабының 2-бөлігі, 270—271, 283-баптары).
• «Арнайы ғылыми білімдер» ұғымы (ҚПК-нің 7-бабының 6) тармақшасы) және оның негізінде жатқан мәселелер 2017 жылғы 10 ақпандағы ҚР «Сот-сараптама қызметі туралы» Заңында келтірілген. Аталған Заңға сәйкес сарапшының қорытындысында басқа да міндетті мәліметтермен қатар зерттеулердің мазмұны мен нәтижелері, пайдаланылған әдістемелер көрсетілуге тиіс (Заңның 1-бабының 1), 4), 6) тармақшалары, 39-баптың 1-тармағы, ҚПК-нің 283-бабының 2-бөлігі). Сот-сараптамалық зерттеулер әдістемелерін әзірлеу, сынақтан өткізу және енгізу Қазақстан Республикасының Әділет министрлігі немесе денсаулық сақтау саласындағы уәкілетті орган белгілеген тәртіппен жүзеге асырылады («Сот-сараптамалық зерттеулер әдістемелерін әзірлеу, сынақтан өткізу және енгізу қағидаларын бекіту туралы»: Қазақстан Республикасы Әділет министрінің 2017 жылғы 30 наурыздағы № 330 бұйрығы) (Заңның 12-бабының 10) тармақшасы, 10-бабы). Сот-сараптамалық зерттеулер әдістемелері туралы мәліметтер Қазақстан Республикасының сот-сараптамалық зерттеулер әдістемелерінің Мемлекеттік тізіліміне енгізіледі. Оны қалыптастыру, жүргізу және пайдалану мақсаттары мен қағидалары Қазақстан Республикасы Әділет министрінің 2017 жылғы 30 наурыздағы № 331 «Қазақстан Республикасының сот-сараптамалық зерттеулер әдістемелерінің Мемлекеттік тізілімін қалыптастыру, жүргізу және пайдалану қағидаларын бекіту туралы» бұйрығымен белгіленген (Заңның 55-бабы).
• ҚПК-ге сәйкес өтініш берушілер (ҚПК-нің 7-бабының 7) тармақшасы) болып жеке, жеке-жариялы және жариялы қудалау және айыптау істері бойынша жәбірленушілер (32, 187, 191-баптар); мемлекеттік кәсіпорын болып табылмайтын коммерциялық немесе өзге ұйымның басшысы, құрылтайшысы (қатысушысы) немесе уәкілетті органы (33-бап); қылмыстық іс бойынша іс жүргізу барысында сотқа дейін, сотта, соттан кейін қылмыстық процесті жүргізетін органдарға қандай да бір мәселелер бойынша өтінішхат мәлімдеген, сондай-ақ қылмыстық процестің кез келген сатысында олардың шешімдері мен әрекеттеріне шағым берген қылмыстық процестің қатысушылары (99—108-баптар); қылмыстық процестің қатысушылары болып табылмайтын, бірақ бұл үшін негіздер болған кезде өздерін осындай қатысушылар деп тануды талап ететін адамдар (ҚПК-нің 109-бабы) танылады.
• Қылмыстық процестің орталық сатысы бұрынғысынша басты сот талқылауы болып табылады (ҚПК-нің 7-бабының 8) тармақшасы). Бұл сатыда қылмыстық сот ісін жүргізудің барлық қағидаттары барынша толық жүзеге асырылады. Осы сатыда қылмыстық іс мәні бойынша шешіледі: бірінші сатыдағы сот тараптар ұсынған дәлелдемелерді тікелей зерттеу нәтижелері бойынша (тиісті сот әрекеттерін жүргізу арқылы) адамды қылмыстық құқық бұзушылық жасағаны үшін кінәлі деп таниды немесе кінәлі емес деп таниды және тиісінше оған жаза тағайындайды немесе тағайындамайды. Басты сот талқылауы әдістерінің мәні неғұрлым толық түрде тараптардың жарыспалылығы мен тең құқықтылығы негізінде сот ісін жүргізу қағидаты арқылы ашылады (ҚПК-нің 23-бабы). Атап айтқанда, ҚПК-нің 23-бабының нормаларында соттың қылмыстық қудалау органы болып табылмайтыны, айыптау немесе қорғау жағында болмайтыны және құқық мүдделерінен басқа қандай да бір мүдделерді білдірмейтіні белгіленген (5-бөлік); сот объективтілік пен бейтараптылықты сақтай отырып, тараптардың өздерінің процестік міндеттерін орындауы және оларға берілген құқықтарды жүзеге асыруы үшін қажетті жағдайлар жасауға міндетті (6-бөлік). Басты сот талқылауы барысында соттың басты сот талқылауының жалпы шарттарының талаптарын басшылыққа алуға міндетті екендігі қағидаттық маңызға ие. Өзінің мәні бойынша бұл шарттар қылмыстық процестің қағидаттары деңгейіне жетпейді, алайда қылмыстық процестің осы сатысында олардың барынша тиімді жүзеге асырылуына ықпал етеді (ҚПК-нің 331—349-баптары). Басты сот талқылауын ырғақты жүзеге асыру үшін оның басталуына соттың қылмыстық істі тыңдауға дайындау сатысы алғышарт болады (ҚПК-нің 319—330-баптары). Жалпы алғанда, қылмыстық процестің сатысы ретіндегі басты сот талқылауы қылмыстық істің қозғалысының бірізді түрде бірін-бірі алмастыратын бес кезеңін қамтиды: дайындық бөлімі, сот тергеуі, сот жарыссөздері, сотталушының соңғы сөзі, үкім шығару (ҚПК-нің 350—406-баптары).
• Қазақстанда бірінші сатыдағы соттар (ҚПК-нің 7-бабының 9) тармақшасы) болып аудандық және оған теңестірілген сот, кәмелетке толмағандардың істері жөніндегі мамандандырылған ауданаралық сот, қылмыстық істер жөніндегі мамандандырылған ауданаралық сот, қылмыстық істер жөніндегі мамандандырылған ауданаралық әскери сот және гарнизондардың әскери соттары табылады. Олар облыстық және оған теңестірілген соттың соттылығына жататын істерді қоспағанда, елдегі барлық қылмыстық істерді мәні бойынша шешеді («Қазақстан Республикасының сот жүйесі мен судьяларының мәртебесі туралы» Конституциялық заңның 8-бабы, ҚПК-нің 306—309-баптары). Бірінші сатыдағы соттарда барлық қылмыстық істерді судья жеке-дара қарайды, ал қылмыстық заңда өлім жазасы немесе өмір бойына бас бостандығынан айыру көзделген қылмыстарды жасағаны үшін істерді және кейбір өзге де аса ауыр қылмыстар туралы істерді айыпталушының өтінішхаты бойынша бір судьядан және он алқабиден тұратын сот қарайды. Бұған төтенше жағдай жағдайында және жаппай тәртіпсіздіктер барысында жасалған кісі өлтіру туралы істер, соғыс уақытында немесе ұрыс жағдайында жасалған әскери қылмыстар туралы істер және кейбір өзге де қылмыстар туралы істер кірмейді (ҚПК-нің 52-бабының 1-бөлігі). Бейнелеп айтқанда, бірінші сатыдағы сот — бастапқы, айқындаушы, негізгі «іс бойынша сот». Істі қарау қорытындысы бойынша бұл сот үкімдер, қаулылар нысанында шешімдер шығарады. Олар заңда белгіленген белгілі бір мерзім өткеннен кейін — үкім жарияланған күннен бастап 15 тәулік өткен соң, ал күзетпен ұсталатын сотталғандар үшін сот шешімінің көшірмесі табыс етілген күннен бастап сол мерзім өткен соң заңды күшіне енеді (ҚПК-нің 415-бабының 1-бөлігі). Облыстық және оған теңестірілген соттар, Әскери сот, Жоғарғы Сот бірінші сатыдағы соттарға жатпайды (Конституцияның 81-бабы, «Қазақстан Республикасының сот жүйесі мен судьяларының мәртебесі туралы» Конституциялық заңның 11, 17, 18-баптары, ҚПК-нің 310—311, 318-баптары).
• ҚПК-нің 7-бабының 9) тармақшасы бірінші сатыдағы соттарға мамандандырылған тергеу соттарын, мамандандырылған ауданаралық тергеу соттарын да жатқызады («Қазақстан Республикасының мамандандырылған тергеу соттарын құру және Қазақстан Республикасы соттарының кейбір кадр мәселелері туралы»: Қазақстан Республикасы Президентінің 2018 жылғы 10 қаңтардағы № 620 Жарлығы). Аталған соттардың тергеу судьяларының құзыреті ҚПК-нің 54-бабының 3-бөлігінде, 55, 56, 232, 234, 240, 306, 547, 549, 550, 551, 588, 589-баптарында айқындалған. Бұл ретте, егер тиісті әкімшілік-аумақтық бірліктің аумағында мамандандырылған тергеу соттары, мамандандырылған ауданаралық тергеу соттары құрылмаған болса, олардың соттылығына жатқызылған материалдарды ҚПК-нің 232, 234, 240-баптарында көзделген жағдайларды қоспағанда, аудандық және оған теңестірілген соттар (тергеу судьясы) қарай алады. Аудандық және оған теңестірілген соттың тергеу судьясын (судьяларын) осы соттың төрағасы судьялар арасынан тағайындайды. Тергеу судьясын ауыстыру қажет болған жағдайда ол қайта тағайындалуы мүмкін (ҚПК-нің 306-бабына ескертпе).
• Мамандандырылған тергеу соттарынан айырмашылығы, мамандандырылған ауданаралық тергеу соттары қылмыстық сот ісін жүргізу барысында адамдардың құқықтарының, бостандықтары мен заңды мүдделерінің сақталуына, яғни қылмыстық істер жөніндегі мамандандырылған ауданаралық соттардың, сондай-ақ қылмыстық істер жөніндегі мамандандырылған ауданаралық әскери соттардың соттылығына жататын қылмыстық істер бойынша сотқа дейінгі тергеп-тексеру органдарының әрекеттері мен шешімдерінің заңдылығы мен негізділігіне сот бақылауын жүзеге асыруға арналған (ҚПК-нің 308—309-баптары).
• Заңды, негізді және әділ шешім қабылдау үшін маңызы бар мән-жайларды анықтау мақсатында дәлелдеу процесінде қылмыстық процесті жүргізетін органдар процестік (оның ішінде тергеу, сот) әрекеттерді жүзеге асыру кезінде дербес немесе тиісті маманды тарта отырып, ғылыми-техникалық құралдарды пайдалануға құқылы (ҚПК-нің 7-бабының 10) тармақшасы). Қылмыстық іс бойынша дәлелдеу процесінде ғылыми-техникалық құралдарды сарапшы мен маман да ҚПК-де көзделген процестік міндеттерін орындау кезінде қолдана алады. ҚПК-нің 197-бабының 6-бөлігінде көрсетілген тергеу әрекеттерін қоспағанда, тергеу әрекеттерін жүргізу кезінде осы әрекеттердің барысы мен нәтижелерін тіркейтін ғылыми-техникалық құралдарды қолдану міндетті болып табылады. Алайда тергеу әрекеттерін жүргізу кезінде ғылыми-техникалық құралдар болмаған немесе оларды қолдану мүмкін болмаған жағдайда куәгерлер тартылады (ҚПК-нің 197-бабының 6-бөлігі). Ғылыми-техникалық құралдарды қолдану, егер олар заңда тікелей көзделсе немесе оның нормалары мен қағидаттарына қайшы келмесе; ғылыми тұрғыдан негізді болса; қылмыстық іс бойынша іс жүргізудің тиімділігін қамтамасыз етсе; қауіпсіз болса, жол берілетін болып танылады (ҚПК-нің 126-бабының 3-бөлігі).
• Жақын туыстар (ҚПК-нің 7-бабының 11) тармақшасы) (сондай-ақ «заңды өкілдер» ұғымының түсіндірмесін қараңыз, 13) тармақша) процестік нысанды сақтай отырып, қылмыстық сот ісін жүргізу барысында күдіктілердің, айыпталушылардың қорғаушылары, кәмелетке толмаған жәбірленушінің, күдіктінің, айыпталушының, сондай-ақ өзінің дене немесе психикалық жағдайына байланысты өз құқықтары мен заңды мүдделерін дербес қорғай алмайтын адамдардың заңды өкілдері ретінде қатыса алады. Қазақстан Республикасының 2011 жылғы 26 желтоқсандағы «Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» кодексіне сәйкес жақын туыстар — ата-аналар (ата-ана), балалар, асырап алушылар, асырап алынғандар, туған және туған емес аға-інілер мен апа-сіңлілер, ата, әже, немерелер (1-баптың 1-тармағының 13) тармақшасы). Жақын туыстардың қатысуы қылмыстық процесті едәуір байытады, оның тәрбиелік-алдын алу бастамаларын арттырады және қылмыстық істің мән-жайларын жан-жақты, толық және объективті зерттеуге ықпал етеді.
• Тергеу және сот әрекеттерімен қатар ҚПК жасырын тергеу әрекеттері деп аталатын әрекеттерді де реттейді (231—251-баптар) (ҚПК-нің 7-бабының 12) тармақшасы). Жасырын тергеу әрекеттерінің ерекшелігі олардың сотқа дейін, тек қылмыстық іс бойынша сотқа дейінгі тергеп-тексеру сатысында ғана жүргізілуінде. Бұдан басқа, жалпы қағида бойынша, оларды қылмыстық процесті жүргізетін орган ретінде сотқа дейінгі тергеп-тексеру органының өзі жүргізбейді. Жасырын пошта және өзге де жөнелтілімдерді бақылауды қоспағанда (оны тергеуші, анықтаушы жеке өзі жүргізуге құқылы), оларды жүзеге асыру сотқа дейінгі тергеп-тексеру органының тапсырмасы бойынша жедел-іздестіру қызметінің нысандары мен әдістерін пайдалана отырып, құқық қорғау немесе арнаулы мемлекеттік органның уәкілетті бөлімшесі арқылы жүргізіледі.
• Сотқа дейінгі тергеп-тексеру мерзімдерін үзу іс бойынша тергеу әрекеттерін жүргізуді болдырмайды, бірақ жасырын тергеу әрекеттерін одан әрі жүзеге асыруға кедергі келтірмейді.
• Кәмелетке толмаған жәбірленушінің, азаматтық талапкердің, өзінің дене немесе психикалық жағдайына байланысты өз құқықтары мен заңды мүдделерін дербес қорғау мүмкіндігінен айырылған жәбірленушінің, сондай-ақ кәмелетке толмаған күдіктінің, айыпталушының құқықтары мен заңды мүдделерін қорғау үшін олардың заңды өкілдері (ҚПК-нің 7-бабының 13) тармақшасы) іске міндетті түрде қатысады. Олар қылмыстық процесті жүргізетін органдарға өздерінің туыстық қатынастарын немесе өкілеттіктерін куәландыратын құжаттарды ұсынады (Азаматтық кодекстің (Жалпы бөлім) 17, 22—24, 26—27, 164-баптары, ҚПК-нің 64—65, 71—75, 537, 542-баптары). Осылайша, сөз әрекет қабілетсіз процеске қатысушылардың, толық әрекет қабілеттілігі жоқ немесе әрекет қабілеттілігі шектеулі деп танылған адамдардың құқықтары мен заңды мүдделерін қамтамасыз ету туралы болып отыр. Олардың атынан қылмыстық процесте ата-аналары (ата-анасы), асырап алушылары, қорғаншысы немесе қамқоршысы, патронат тәрбиешісі және Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес баланы күтіп-бағуды, білім беруді, тәрбиелеуді, оның құқықтары мен мүдделерін қорғауды жүзеге асыратын оларды алмастыратын басқа да адамдар өкілдік етеді («Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» кодекстің 1-бабы 1-тармағының 12) тармақшасы).
• Ескерту: мәтіндегі айқын орфографиялық қателер, баспа қателері және мәтінді тану кезіндегі бұрмаланулар түзетілді. Бастапқы деректемелері немесе мәтін үзінділері толық емес не бүлінген жерлерде болжамды түзетулерді анық мәлімет ретінде ұсынған жоқпын. Мысалы, «Заңның 39-бабының ... тармағы», «ҚПК-нің 52-бабының ... бөлігі» және «ҚПК-нің 415-бабының ... бөлігі» деген белгілерді түпнұсқамен салыстырып тексеру қажет.
• Кассациялық саты (ҚПК-нің 7-бабының 14) тармақшасы) — қылмыстық істі мәні бойынша шешпейтін және Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының құрамында тиісті қылмыстық істер жөніндегі сот алқасы деңгейінде әрекет ететін дербес сот сатысы, бейнелеп айтқанда, «соттың үстінен қарайтын сот» (бұл тіркес те алғаш рет М. А. Чельцов-Бебутовтың «Қылмыстық-процестік құқық курсы» атты іргелі еңбегінде (Мәскеу, 1957) Е. Hélie-дің «Traité de l'instruction criminelle: ou Théorie du Code d'instruction criminelle» атты еңбегіне сілтеме жасала отырып келтірілген, 2-басылым, Париж, 1867 жыл («Курс» қайта басылып шығарылған, Санкт-Петербург, Равена, Альфа, 1995 жыл, 509-бет) (ҚР «Қазақстан Республикасының сот жүйесі мен судьяларының мәртебесі туралы» Конституциялық заңының 17-бабының 1-тармағы, 18-бабының 3-тармағының 4) тармақшасы). Негіздер болған жағдайда қылмыстық процестің қатысушыларының осы сатыдан өтуі олардың құқығы болып табылады. Оның функцияларына аудандық және оған теңестірілген соттардың (оның ішінде мамандандырылған ауданаралық соттардың) үкімдері мен қаулыларын апелляциялық сатыда қаралғаннан кейін ғана шағымдар бойынша, сондай-ақ заңды күшіне енген апелляциялық сатының үкімдері мен қаулыларын наразылықтар бойынша қайта қарау кіреді. Кассациялық тәртіппен қылмыстық теріс қылықтар және онша ауыр емес қылмыстар туралы істер бойынша шығарылған сот актілері; сот талқылауы барысында іс бойынша қолданылуға жататын заңды немесе өзге де нормативтік құқықтық актіні конституциялық емес деп тану мәселелері бойынша шығарылған сот қаулылары (ҚПК-нің 10-бабының 2-бөлігі); дәлелдемелерді зерттеу тәртібі мен тәсіліне, процеске қатысушылардың өтінішхаттарына, сот отырысы залындағы тәртіпті сақтауға, мемлекеттік және жеке айыптаушылардың айыптаудан бас тартуына байланысты шығарылған қаулылар, сондай-ақ тергеу судьясының құзыретіне жатқызылған қаулылар (ҚПК-нің 55—56-баптары, 484-бабының 1—2-бөліктері) қайта қарауға жатпайды. Кассациялық қараудың нысанасы үкім, қаулы шығарған соттың қылмыстық және қылмыстық-процестік заң нормаларын сақтауын және осының негізінде үкімнің, қаулының заңдылығын, негізділігін және әділдігін тиісті соттың тексеру жөніндегі қызметі болып табылады. Істі қарау нәтижесінде кассациялық саты қаулы нысанында тиісті шешім шығарады, ол жарияланған сәттен бастап заңды күшіне енеді (ҚПК-нің 443-бабы, 494-бабының 19-бөлігі, 496-бабы).

 Ерекше жағдайларда Жоғарғы Сот қылмыстық істер жөніндегі сот алқасында апелляциялық тәртіппен шағымдану тәртібі сақталмаған жағдайда, сондай-ақ Қазақстан Республикасы Жоғарғы Соты Төрағасының Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің (бұдан әрі – ҚПК) 485-бабының 2-бөлігінде көрсетілген негіздер бойынша ұсынуы немесе Қазақстан Республикасы Бас Прокурорының ҚПК-нің 485-бабында көзделген негіздер болған кезде наразылығы бойынша жергілікті және басқа да соттардың заңды күшіне енген сот актілерін, сондай-ақ қылмыстық теріс қылықтар және онша ауыр емес қылмыстар туралы істер бойынша сот актілерін қайта қарауға құқылы.

• Бұдан басқа, ҚПК-нің 485-бабының 2-бөлігінде көрсетілген негіздер бойынша Жоғарғы Сот Қазақстан Республикасы Жоғарғы Соты Төрағасының ұсынуы немесе Қазақстан Республикасы Бас Прокурорының наразылығы бойынша өзінің сот алқасының заңды күшіне енген сот актілерін кассациялық тәртіппен қайтадан қайта қарауға да құқылы (ҚПК-нің 484-бабының 4-бөлігі).
• Жоғарыда аталған барлық жағдайларда Жоғарғы Соттың қылмыстық істер жөніндегі сот алқасы сот отырысын өткізу кезінде ҚПК-нің 494-бабының 18-бөлігінің қағидаларын басшылыққа алатынын атап өткен жөн, олар істі апелляциялық тәртіппен қараудың нысанасына (ҚПК-нің 424-бабы) ұқсас.
• Сондай-ақ ҚПК Жоғарғы Соттың Пленарлық отырысына процестік өкілеттіктер бермейтінін атап өткен жөн. Сонымен бірге Жоғарғы Соттың осы органының қызметіндегі қылмыстық процестің белгілері Қазақстан Республикасының «Қазақстан Республикасының сот жүйесі мен судьяларының мәртебесі туралы» Конституциялық заңында тікелей баяндалған және Қазақстан Республикасы Конституциясының 47-бабында көзделген жағдайда (Республика Президентіне мемлекеттік опасыздық жасады деген айыптаудың негізділігі туралы) Қазақстан Республикасы Парламенті Палаталарына қорытынды беруінен көрініс табады.
• Электрондық құжат және электрондық цифрлық қолтаңба (ҚПК-нің 7-бабының 15) тармақшасы) — 2003 жылғы 7 қаңтардағы Қазақстан Республикасының «Электрондық құжат және электрондық цифрлық қолтаңба туралы» Заңымен реттелетін ұғымдар (1-баптың 12), 16) тармақшалары). Бұл ретте электрондық құжат — ақпараты электрондық-цифрлық нысанда ұсынылған және электрондық цифрлық қолтаңба арқылы куәландырылған құжат (1-баптың 12) тармақшасы); электрондық цифрлық қолтаңба — электрондық цифрлық қолтаңба құралдарымен жасалған және электрондық құжаттың түпнұсқалығын, оның тиесілілігін және мазмұнының өзгермейтіндігін растайтын электрондық цифрлық символдар жиынтығы (1-баптың 16) тармақшасы). Өз кезегінде, электрондық цифрлық қолтаңба құралдары — электрондық қолтаңбаның түпнұсқалығын жасау және тексеру үшін пайдаланылатын бағдарламалық және техникалық құралдардың жиынтығы (Заңның 1-бабының 17) тармақшасы). Электрондық құжат электрондық құралдар арқылы жасалуы, берілуі, сақталуы және ұсынылуы мүмкін. «Электрондық құжат және электрондық цифрлық қолтаңба туралы» Заңның талаптарына сәйкес келетін электрондық құжат қағаз жеткізгіштегі құжатпен тең мәнге ие (Заңның 7-бабының 1-тармағы). Электрондық цифрлық қолтаңба мынадай шарттар орындалған кезде қол қоюшы тұлғаның өз қолымен қойған қолтаңбасына теңестіріледі және бірдей заңдық салдарлар туындатады: 1) электрондық цифрлық қолтаңбаның түпнұсқалығы тіркеу куәлігі бар ашық кілттің көмегімен куәландырылған; 2) электрондық құжатқа қол қойған тұлға электрондық цифрлық қолтаңбаның жабық кілтін заңды түрде иеленеді; 3) электрондық цифрлық қолтаңба тіркеу куәлігінде көрсетілген мәліметтерге сәйкес пайдаланылады және т. б. (Заңның 10-бабының 1-тармағы).
• Электрондық құжаттардың мысалдары ретінде электрондық құжат нысанында жасалған, азаматтардың, заңды тұлғалардың азаматтық құқықтары мен міндеттерін белгілеуге, өзгертуге немесе тоқтатуға бағытталған және жазбаша нысандағы мәмілелерге теңестірілетін мәмілелерді (АК-нің 147-бабы, 152-бабының 3-тармағы); «электрондық үкімет» веб-порталы www.e.gov.kz арқылы мемлекеттік қызмет көрсету нәтижелерін, олар электрондық цифрлық қолтаңбамен қол қойылған электрондық құжат нысанында қызмет берушінің уәкілетті тұлғасы арқылы қызмет алушының «жеке кабинетіне» жіберіледі; жеке немесе заңды тұлғаның қылмыстық құқық бұзушылық туралы арызын; азаматтық талап қоюшының талап қою арызын; талап қою арызын қайтару немесе талап қоюдан бас тарту туралы өтінішті; басты сот талқылауының аудио-, бейнежазбасына және қысқаша хаттамасына берілген ескертулерді және т. б. келтіруге болады.
• Жалпы алғанда, электрондық құжат айналымының тәртібі Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2004 жылғы 17 сәуірдегі № 430 қаулысымен бекітілген тиісті Қағидалармен реттеледі.
• Қылмыстық процесті жүргізетін органның қаулысы (ҚПК-нің 7-бабының 16) тармақшасы) мемлекеттік-биліктік сипатқа ие, түпкілікті (мысалы, қылмыстық істі тоқтату туралы қаулы) немесе процестік қызметтің аралық қорытындысы (мысалы, прокурордың айыпталушыны сотқа беру және қылмыстық істі сотқа жіберу туралы қаулысы) болып табылады, бірқатар жағдайларда процестік әрекетті жүргізудің басталуына негіз болады (мысалы, тінту жүргізу туралы қаулы) немесе оны аяқтаудың нысаны болып табылады (мысалы, затты немесе құжатты заттай дәлелдеме деп тану және оны іске тіркеу туралы қаулы). Процестік акт ретінде қаулының белгілі бір құрылымы бар және ол кіріспе, сипаттау-уәждеу және қарар бөліктерінен тұрады (ҚПК-нің 198-бабы). Басты сот талқылауында сот шығаратын қаулылар жеке құжаттар түрінде рәсімделеді не сот отырысының хаттамасына енгізіледі (ҚПК-нің 344-бабы). Сот қаулыларының бір түрі болып ҚПК-нің 405-бабы тәртібімен шығарылатын жеке қаулылар, сондай-ақ апелляциялық, кассациялық тәртіппен шығарылатын қаулылар (ҚПК-нің 443, 496-баптары) және т. б. табылады.
• 18. ҚПК-нің 7-бабының 17) тармақшасының мағынасындағы қорғауды ҚПК-де бекітілген, қорғаушы (адвокат) күдіктілер мен айыпталушыларға заң көмегін көрсету кезінде пайдалануға міндетті тәсілдер мен әдістердің жиынтығы ретінде түсіну қажет (ҚПК-нің 70-бабының 2-бөлігі, 122-бабының 3-бөлігі). Көрсетілетін қорғау көлемінде қылмыстық процесті жүргізетін органның заңсыз әрекеттері салдарынан келтірілген зиянды өтеу мәселелері маңызды орын алады (ҚПК-нің 37—42-баптары).
• Айыптау тарапының болуы ұсынылған күдікке немесе тағылған айыптауға қарсы қорғау тарапының болуын объективті түрде болжайды (ҚПК-нің 7-бабының 18) тармақшасы). Қорғау тарапының негізгі тұлғасы, сөзсіз, ең алдымен адвокат болып табылатын қорғаушы болып қала береді (ҚПК-нің 66-бабының 2-бөлігі, 202, 203—204, 340-баптары). Конституцияның 13-бабының 3-тармағына сәйкес әркімнің білікті заң көмегін алуға құқығы бар, бұл құқық адвокаттармен, сондай-ақ процестің сол немесе өзге қатысушысының өкілдері ретінде заң көмегін көрсететін тұлғалармен байланыстырылады (ҚПК-нің 76-бабы). Адвокат қылмыстық процеске қорғаушы ретінде қатысқан кезде, онымен қатар қорғауға құқығы бар куәгердің, күдіктінің, айыпталушының, сотталушының, сотталған адамның, ақталған адамның жазбаша өтініші бойынша олардың қорғауын мына тұлғалардың бірі жүзеге асыра алады: жұбайы (зайыбы) немесе жақын туысы, қорғаншысы, қамқоршысы не қорғауындағы адам қарауында немесе асырауында болатын ұйымның өкілі (ҚПК-нің 66-бабының 2-бөлігі). Бұл тұлғалар кәсіби қорғаушының қызметін толықтырады, бұл әркімнің өз құқықтары мен бостандықтарын заңға қайшы келмейтін барлық тәсілдермен қорғауға құқығы бар екендігі туралы конституциялық талаптарға сәйкес келеді (Конституцияның 13-бабының 1-тармағы, 2018 жылғы 5 шілдедегі «Адвокаттық қызмет және заң көмегі туралы» Заңның 2—3-баптары, Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2002 жылғы 6 желтоқсандағы № 26 «Қорғау құқығын реттейтін қылмыстық-процестік заңнаманы қолдану практикасы туралы» нормативтік қаулысының 4-тармағы). Шетелдік адвокаттар Қазақстан Республикасының тиісті мемлекетпен өзара негізде жасасқан халықаралық шартында көзделген жағдайда, заңнамада айқындалатын тәртіппен іске қорғаушы ретінде қатысуға жіберіледі (ҚПК-нің 66-бабының 2-бөлігі, сондай-ақ ҚПК-нің 4-бабын қараңыз).
• Қылмыстық процесті жүргізетін органның түпкілікті шешімдеріне (ҚПК-нің 7-бабының 19) тармақшасы) сотқа дейінгі тергеп-тексеру сатысында және сот сатыларында, олар заңды күшіне енген жағдайда, мыналарды жатқызу қажет: қылмыстық істі тоқтату туралы қаулы; үкім; апелляциялық және кассациялық сатылардағы соттардың қаулылары. Өз кезегінде, істі мәні бойынша, түпкілікті болмаса да, шешетін түпкілікті шешімдерге қылмыстық теріс қылық туралы хаттаманы, бұйрықтық іс жүргізуді қолдану туралы қаулыны, айыптау актісін, айыпталушыны сотқа беру туралы қаулыны, басты сот талқылауын тағайындау туралы қаулыны және т. б. жатқызуға болады.
• Қылмыстық сот ісін жүргізу саласындағы халықаралық ынтымақтастық тәртібі ҚПК-нің 12-бөлімімен, 58—61-тарауларымен, сондай-ақ Қазақстан Республикасының қылмыстық істер бойынша құқықтық және өзге де көмек көрсету туралы халықаралық шарттарымен реттеледі. ҚПК-нің 7-бабының 20) тармақшасында сөз болып отырған ұлттық орган — шет мемлекеттердің құзыретті органдарына құқықтық көмек көрсету туралы сұрау салулар (тапсырмалар, өтінішхаттар) жіберуге құқылы қылмыстық процесті жүргізетін ұлттық орган немесе осы елдерден келіп түскен осындай сұрау салуларды орындайтын қылмыстық процесті жүргізетін ұлттық орган. ҚПК бұл бөлікте Қазақстан Республикасының орталық органдарын (Бас прокуратура, Жоғарғы Сот), қатынастарды жүзеге асыруға уәкілетті органды, шет мемлекеттің құзыретті органын ажыратады. Қалай болғанда да, сұрау салулармен жұмыс істеу кезінде қылмыстық процесті жүргізетін ұлттық органдар Қазақстан Республикасының қылмыстық істер бойынша құқықтық және өзге де көмек көрсету мәселелері жөніндегі халықаралық шарттарын басшылыққа алуға тиіс, оларда мұндай ынтымақтастық тәртібіне жауапты қазақстандық және шетелдік орталық және өзге де құзыретті мемлекеттік органдар міндетті түрде көрсетіледі (сондай-ақ Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2004 жылғы 31 желтоқсандағы № 1453 «1993 жылғы 22 қаңтардағы Азаматтық, отбасылық және қылмыстық істер бойынша құқықтық көмек және құқықтық қатынастар туралы конвенцияны және 2002 жылғы 7 қазандағы Азаматтық, отбасылық және қылмыстық істер бойынша құқықтық көмек және құқықтық қатынастар туралы конвенцияны іске асыру жөніндегі шаралар туралы» қаулысын қараңыз).
• Әдетте, құқықтық көмек (ҚПК-нің 7-бабының 21) тармақшасы) тек оның көлеміне кіретін құқықтық көмек түрлерін және Қазақстан Республикасының осы мәселелер бойынша басқа елдермен жасасқан халықаралық шарттарында баяндалған түрлерді, сондай-ақ шарт тараптарының заңнамасында көзделген және осы шарттарға қайшы келмейтін кез келген өзге де құқықтық көмекті қамтиды. Мысалы, адамдарды, заттарды, мүлікті, қаражат пен кірістерді іздестіру, құжаттарды тапсыру, кепілдіктерді қамтамасыз ету, айғақтар немесе өтініштер алу, бейнеконференция арқылы тыңдау, банктік және қаржылық ақпаратты анықтау, адамдарды, заттар мен орындарды тінту және қарап-тексеру, заттарды қайтару, тәркілеуді жүзеге асыру, әртүрлі мәселелер бойынша ақпаратпен ерікті түрде алмасу және т. б. Осыған байланысты шартта белгіленген құқықтық көмектің көлемі мен түрлерінен тыс шығатынның барлығы сұрау салудың сол немесе өзге тарапы арқылы орындала алмайды.
• Бұл ұғым сондай-ақ тиісті халықаралық сот мекемелеріне, мысалы, Халықаралық қылмыстық сотқа және т. б. құқықтық көмек көрсетуді де білдіреді (2003 жылғы 22 қыркүйектегі «Қазақстан Республикасы мен Америка Құрама Штаттары арасындағы адамдарды Халықаралық қылмыстық соттың қарауына беру туралы келісімді ратификациялау туралы»: Қазақстан Республикасының 2004 жылғы 4 қазандағы № 598 Заңы; Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы Экономикалық Сотының 1997 жылғы 15 мамырдағы № С-1/19-96 «Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығына қатысушы мемлекеттер нақты қандай халықаралық сот органдарына жүгіне алатыны туралы мәселе бойынша» консультативтік қорытындысын және т. б. қараңыз).
• Қылмыстық қудалау (айыптау) (ҚПК-нің 7-бабының 22) тармақшасы) сотқа дейінгі сатыларда қылмыстық қудалау органдарына жүктеледі және мынадай процестік шешімдерде тұжырымдалады: адамды ақтамайтын негіздер бойынша қылмыстық істі тоқтату туралы қаулы (ҚПК-нің 35—36, 288—290-баптары), айыптау актісі (ҚПК-нің 65-бабының 1-бөлігі, 298—300, 302-баптары), қылмыстық теріс қылық туралы хаттама (ҚПК-нің 525—528-баптары), бұйрықтық іс жүргізуді қолдану туралы қаулы (ҚПК-нің 629-2-бабы), айыпталушыны сотқа беру және қылмыстық істі сотқа жіберу туралы қаулы (ҚПК-нің 305-бабының 1-бөлігі), кінәні мойындау туралы мәміле нысанындағы процестік келісім (ҚПК-нің 617-бабының 4-бөлігі). Сотта іс жүргізу кезінде адамның қылмыстық құқық бұзушылық жасаудағы кінәлілігін дәлелдеу және оның өзін қорғау үшін келтірген уәждерін теріске шығару міндеті мемлекеттік және жеке айыптаушылардың функциясына айналады (ҚПК-нің 337, 366, 383, 407—413-баптары).
• Қылмыстық сот ісін жүргізу саласындағы құқық қолдану қылмыстық қудалау органдары (лауазымды адамдар) жүзеге асыратын процестік нысанда (ҚПК-нің 7-бабының 23) тармақшасы) қылмыстық процестің міндеттері мен мақсаттарының орындалуын қамтамасыз етеді. Қылмыстық қудалаудың басқа органдарынан (лауазымды адамдарынан) айырмашылығы, прокурор басқа қылмыстық қудалау органдарында жоқ құзырет пен өкілеттіктерге ие (ҚПК-нің 58, 193, 337-баптары): бұл қадағалау функцияларының қылмыстық қудалау функциясымен табиғи үйлесуі. Ол қылмыстық процестің барлық сатыларында қылмыстық қудалауды жүзеге асырады. Сөзсіз, прокурордың процестік өкілеттіктерінің көлемін оның сотта мемлекет мүдделерін білдіру жөніндегі конституциялық міндеті арттырады (Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесінің 1997 жылғы 6 наурыздағы № 3 нормативтік қаулысы, 6-тармақ, қарар бөлігі). Прокурорлармен қатар ҚПК қылмыстық қудалауды сотқа дейінгі тергеп-тексеруді өз құзыреті шегінде жүзеге асыруға уәкілетті лауазымды адамдар болып табылатын тергеушілерге: ішкі істер органдарының тергеушілеріне, ұлттық қауіпсіздік органдарының тергеушілеріне, сыбайлас жемқорлыққа қарсы қызметтің тергеушілеріне, экономикалық тергеп-тексеру қызметінің тергеушілеріне (ҚПК-нің 60-бабының 1-бөлігі, 187-бабы, 193-бабы 1-бөлігінің 12) тармағы); анықтау органдарына — ішкі істер органдарына, ұлттық қауіпсіздік органдарына, сыбайлас жемқорлыққа қарсы қызметке, экономикалық тергеп-тексеру қызметіне, әскери полиция органдарына, Ұлттық қауіпсіздік комитетінің әскери полиция органдарына, шекара қызметінің органдарына, әскери полиция органы болмаған жағдайда әскери бөлімдердің, құрамалардың командирлеріне, әскери мекемелер мен гарнизондардың бастықтарына, Қазақстан Республикасының дипломатиялық өкілдіктерінің, консулдық мекемелерінің және өкілетті өкілдіктерінің басшыларына, Қазақстан Республикасының Мемлекеттік күзет қызметіне (ҚПК-нің 61-бабы); анықтаушыларға — анықтау органы өз құзыреті шегінде іс бойынша сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыруға уәкілеттік берген лауазымды адамдарға (ҚПК-нің 63, 191-баптары) жүктейді. Сөзсіз, қылмыстық қудалау барысында қылмыстық іс бойынша тергеу басшылары ретінде тергеу бөлімдерінің бастықтары, анықтау органдарының бастықтары (ҚПК-нің 59, 62-баптары), сондай-ақ сотқа дейінгі тергеп-тексеру басталған кезден бастап қылмыстық іс бойынша қадағалауды жүзеге асыратын және бірінші сатыдағы сотта мемлекеттік айыптаушы ретінде қатысатын прокурорлар мен процестік прокурорлар (ҚПК-нің 193-бабы) маңызды рөл атқарады.
• Қылмыстық процеске қатысатын өзге де тұлғалар (ҚПК-нің 7-бабының 24) тармақшасы) қылмыстық сот ісін жүргізудің әртүрлі сатыларында атқаратын процестік функцияларына сәйкес қылмыстық істің дұрыс шешілуіне ықпал етеді. Бұл – қылмыстық процесті жүргізетін органдар қылмыстық сот ісін жүргізу сатыларында процестік (тергеу, сот) әрекеттерін жүргізу кезінде қылмыстық істің қалыпты қозғалысын қамтамасыз ету мақсатында көмегіне жүгінетін тұлғалар. Мысалы, куәгердің қылмыстық процеске қатысуы көбінесе сотқа дейінгі тергеп-тексеру кезеңіне тән (ҚПК-нің 82-бабы); сот отырысының хатшысы мен сот приставының қатысуы – басты сот талқылауына тән (ҚПК-нің 83–84-баптары); куәгердің, сарапшының, маманның, аудармашының, медиатордың қатысуы – қылмыстық сот ісін жүргізудің барлық сатыларына тән (ҚПК-нің 78, 79, 80, 81, 85-баптары).
• 26. Қылмыстық процестің қатысушылары (ҚПК-нің 7-бабының 25) тармақшасы) – ҚПК-де көзделген нормалар мен тәртіп негізінде қылмыстық сот ісін жүргізу барысында туындайтын, дамитын және тоқтатылатын қылмыстық-процестік қатынастардың қатысушылары болып табылатын, процестік құқықтары мен міндеттеріне (құқықсубъектілігіне) ие тұлғалар. ҚПК-де белгіленген жіктеуге сәйкес қылмыстық процестің барлық қатысушылары төрт топқа бөлінеді: қылмыстық істер бойынша сот төрелігін жүзеге асыратын сот билігінің органы ретіндегі сот (51–57-баптар); қылмыстық қудалау функцияларын жүзеге асыратын мемлекеттік органдар мен лауазымды адамдар (прокурор, тергеу бөлімінің бастығы, тергеуші, анықтау органы, анықтау органының бастығы, анықтаушы (58–63-баптар); өздерінің немесе өздері өкілдік ететін тұлғалардың құқықтары мен мүдделерін қорғайтын процеске қатысушылар (күдікті, айыпталушы, қорғаушы, жәбірленуші, жеке айыптаушы, азаматтық талапкер, азаматтық жауапкер, кәмелетке толмаған күдіктінің, айыпталушының, сотталушының, сотталған адамның заңды өкілдері, жәбірленушінің, азаматтық талапкердің және жеке айыптаушының өкілдері, азаматтық жауапкердің өкілдері (64–77-баптар); қылмыстық процеске қатысатын өзге де тұлғалар (куә, сарапшы, маман, аудармашы, куәгер, сот отырысының хатшысы, сот приставы, медиатор) (78–85-баптар).
• Қылмыстық-процестік қызметті арнайы уәкілеттік берілген мемлекеттік органдар мен лауазымды адамдар жүзеге асырады және ол өзінің даму барысында бірнеше сатыдан өтетін күрделі, дәйекті қызметті білдіреді. Мемлекетте қылмыспен күресудің және қылмыстық сот төрелігін жүзеге асырудың ерекше заңдық нысаны болып табылатын қылмыстық-процестік құқық нормаларын қолдануға басқа ешкімге жол берілмейді. Қылмыстық сот ісін жүргізу барысында қалыптасатын құқықтық қатынастар мәні бойынша билік пен бағыну қатынастары болып табылады, биліктік сипатқа ие, өйткені қылмыстық қудалау органдарының (лауазымды адамдардың) және соттың құзыреті мен өкілеттіктері арқылы жүзеге асырылады, онсыз қылмыстық-процестік қызметтің өзі мүмкін емес. Дәл осы себепті аталған органдар мен лауазымды адамдар ҚПК-де қылмыстық процесті жүргізетін органдарға жатқызылған (ҚПК-нің 7-бабының 26) тармақшасы).
• Қылмыстық іс (ҚПК-нің 7-бабының 27) тармақшасы) қылмыстық құқық бұзушылық туралы арыздың, хабардың Сотқа дейінгі тергеп-тексерулердің бірыңғай тізілімінде тіркелген кезінен бастап не осындай тіркеуге дейінгі алғашқы кезек күттірмейтін тергеу әрекеті жүзеге асырылған кезден бастап туындайды (ҚПК-нің 179, 180-баптары). Қылмыстық істі электрондық форматта жүргізуге жол беріледі (ҚПК-нің 42-1-бабы).
• Сотқа дейінгі тергеп-тексерулердің бірыңғай тізілімі – сотқа дейінгі тергеп-тексеруді бастауға негіз болатын, ҚПК-нің 180-бабының 1-бөлігінде көрсетілген деректер, олар бойынша қабылданған процестік шешімдер, жүргізілген әрекеттер, қылмыстық іс жүргізудің қозғалысы, арыз берушілер мен қылмыстық процестің қатысушылары туралы мәліметтер енгізілетін, сондай-ақ сотқа дейінгі тергеп-тексеру сатысында қылмыстық сот ісін электрондық форматта жүргізу жүзеге асырылатын автоматтандырылған деректер базасы (Бас Прокурордың 2014 жылғы 19 қыркүйектегі № 89 «Қылмыстық құқық бұзушылықтар туралы арызды, хабарды немесе рапортты қабылдау және тіркеу, сондай-ақ Сотқа дейінгі тергеп-тексерулердің бірыңғай тізілімін жүргізу қағидаларын бекіту туралы» бұйрығының 2-тармағының 14) тармақшасын қараңыз).
• Сотқа дейінгі тергеп-тексеруді бастауға негіз болған жағдайда анықтаушы, тергеуші, анықтау органының бастығы, тергеу бөлімінің бастығы, прокурор өз құзыреті шегінде және ҚПК-де белгіленген тәртіппен өз қаулысымен қылмыстық істі өз өндірісіне қабылдап, сотқа дейінгі тергеп-тексеруді бастайды (ҚПК-нің 180-бабының 1-бөлігі). Жеке айыптау бойынша қылмыстық іс адамды қылмыстық жауаптылыққа тарту туралы шағымды сотқа беру арқылы бір немесе бірнеше адаммен қозғалады (ҚПК-нің 408-бабының 1-бөлігі). Қылмыстық істе қылмыстық процесті жүргізетін органның қылмыстық іс бойынша жүргізілген процестік әрекеттер мен қабылданған процестік шешімдер туралы мәліметтерді қамтитын өзі әзірлеген процестік құжаттар мен қызметтік қағаздардың жиынтығында көрініс табатын бүкіл процестік қызметі бейнеленеді. ҚПК сондай-ақ айыпталушының жеке басын куәландыратын құжаттарды қылмыстық іске қоса тіркеуді міндеттейді (300-бап). Қылмыстық іс материалдарын дұрыс ресімдеудің қаншалықты маңызды екенін ҚПК-нің 112-бабы көрсетеді. Оған сәйкес, егер күдіктінің, айыпталушының, жәбірленушінің, куәнің айғақтары, сарапшының, маманның қорытындысы, заттай дәлелдемелер, тергеу, сот әрекеттерінің хаттамалары және өзге де құжаттар қылмыстық іс материалдарының тізімдемесіне енгізілмесе, олар айыптаудың негізіне жатқызылмайды (ҚПК-нің 112-бабының 3-бөлігі). Іс материалдары – іс бойынша кез келген іс жүргізудің және қылмыстық істің қайнар көзі, бастапқы негізі; олар процестік және процестік емес құжаттарды, сондай-ақ қылмыстық процесті жүргізетін органның қаулысымен заттай дәлелдемелер деп танылып, іске қоса тіркелген заттарды қамтиды (ҚПК-нің 111–120-баптары). Іс құжаттарына түсініктемелер, түгендеу, тексеру актілері, анықтамалар, салықтық тексерулер актілері, салық қызметі органдарының қорытындылары, сондай-ақ компьютерлік ақпарат, фото- және кинотүсірілімдер, дыбыс және бейнежазбалар қамтылған материалдар да жатады (ҚПК-нің 120-бабының 3-бөлігі).
• ҚПК жоғалған қылмыстық істі немесе оның материалдарын қалпына келтіру тәртібін регламенттейді (ҚПК-нің 293-бабы).
• Сотта қылмыстық істі қарауға қатысатын прокурор мемлекеттік айыптауды қолдау арқылы мемлекеттің мүдделерін білдіреді (ҚПК-нің 7-бабының 28) тармақшасы) және мемлекеттік айыптаушы болып табылады (ҚПК-нің 58-бабының 1-бөлігі), бұл оның процестік өкілеттіктерінің көлемін едәуір арттырады (1997 жылғы 6 наурыздағы № 3 «Қазақстан Республикасы Конституциясының 4-бабының 1-тармағын, 14-бабының 1-тармағын, 77-бабы 3-тармағының 3) тармақшасын, 79-бабының және 83-бабының 1-тармағын ресми түсіндіру туралы» Конституциялық Кеңестің нормативтік қаулысын қараңыз).
• Осы мән-жайға байланысты ол сотқа дейінгі тергеп-тексеру органдарының (анықтау, тергеу) басшыларымен қатар тарихи тұрғыдан да, қазіргі уақытта да міндетті жазбаша нұсқаулар беру және т.б. арқылы қылмыстық істі тергеп-тексерудің барысын бағыттайды, сонымен бірге сотқа дейінгі қылмыстық процесте құзыреті мен өкілеттіктерінің деңгейі жоғары лауазымды адам болып қала береді.
• Прокурордың басты сот талқылауына мемлекеттік айыптаушы ретінде және апелляциялық, кассациялық сатылардағы соттарға нақты жариялы, жеке-жариялы айыптау және қудалау бойынша қылмыстық іс бойынша прокурор ретінде қатысуы міндетті, жеке айыптау істерін қоспағанда. Күрделі және аса күрделі істер бойынша мемлекеттік айыптауды бірнеше прокурор қолдауы мүмкін. Прокурордың осы сот сатыларындағы процестік қызметі дәлелдемелерді ұсынудан және оларды зерттеуге қатысудан, айыптаудың мәні бойынша, сондай-ақ сот талқылауы кезінде туындайтын өзге де мәселелер бойынша сотқа пікір білдіруден, қылмыстық заңды қолдану және сотталушыға жаза тағайындау туралы сотқа ұсыныс айтудан тұрады. Прокурор айыптауды өзгерте алады. Егер прокурор айыптаудың сот талқылауында расталмағаны туралы қорытындыға келсе, ол айыптаудан толық немесе ішінара бас тартуға міндетті. Прокурор сондай-ақ басты сот талқылауы басталғанға дейін істі соттан кері қайтарып алып, оны ҚПК-де көзделген негіздер бойынша тоқтатуға құқылы. Прокурор істі соттан кері қайтарып алып, оны тоқтатқан жағдайда, ол бойынша жаңа сотқа дейінгі іс жүргізуді жүргізуге және істі сотқа қайта жіберуге жол берілмейді. ҚПК-де көзделген жағдайларда прокурор сотталушымен процестік келісім жасасуға құқылы (ҚПК-нің 35-бабының 6–7-бөліктері, 337-бабы, 428-бабының 6-бөлігі, 622-бабы).
• «Нақты ұстап алу» ұғымы (ҚПК-нің 7-бабының 29) тармақшасы) алғаш рет Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің Конституция нормаларын конституциялық мерзімдерді есептеу мәселесі бойынша ресми түсіндіру туралы өтініші негізінде конституциялық іс жүргізу барысында Конституциялық Кеңес тарапынан әзірленіп, оның 2012 жылғы 13 сәуірдегі № 2 нормативтік қаулысында бекітілді: «... Ұстап алу мерзімінің басталуы – ұсталған адамның бостандығын, оның ішінде жүріп-тұру бостандығын шектеу – белгілі бір жерде мәжбүрлеп ұстау, анықтау және тергеу органдарына мәжбүрлеп жеткізу (ұстап алу, үй-жайға қамап қою, қандай да бір жерге баруға немесе сол жерде қалуға мәжбүрлеу және т.б.), сондай-ақ адамның жеке бас бостандығын елеулі түрде шектейтін кез келген өзге де әрекеттер нақты жүзеге асырылған минутына дейінгі дәлдікпен есептелетін сағат, ұсталған адамға қандай да бір процестік мәртебе берілгеніне немесе өзге де формальды рәсімдердің орындалғанына қарамастан, осы сәт болып табылады. Бұл мерзімнің аяқталу сәті нақты ұстап алынған кезден бастап үздіксіз есептелетін жетпіс екі сағаттың өтуі болып табылады» (1-тармақ). Қылмыстық құқық бұзушылық жасады деген күдік бойынша адамды ұстап алған кезде мерзім осы шара нақты қолданылған сәттен (минутына дейінгі дәлдікпен есептелетін сағаттан) бастап есептеледі, – делінген ҚПК-нің 48-бабының 5-бөлігінде. Ұстап алу хаттамасында күдіктіні кімнің ұстағаны, ұстап алудың негіздері, уәждері, орны, нақты ұстап алынған және жеткізілген уақыты (сағаты мен минуты көрсетіле отырып) және басқа да мәліметтер міндетті түрде көрсетіледі (ҚПК-нің 131-бабы 2-бөлігінің 2) тармағы).
• Наразылық (ҚПК-нің 7-бабының 30) тармақшасы) прокуратураның құқықтық актілері жүйесінде прокурорлық қадағалау актілеріне, ал өтінішхат прокурорлық ден қою актілеріне жатады (2017 жылғы 30 маусымдағы «Прокуратура туралы» Заңның 23–24, 29-баптары). Сот сатыларында наразылық негіздер болған кезде заңды күшіне енген сот үкімдері мен қаулыларына кассациялық тәртіппен прокурор тарапынан енгізіледі. Осы сатыда наразылық енгізу құқығына ҚПК-де уәкілеттік берілген прокурор, оның ішінде Бас Прокурор ие (ҚПК-нің 58, 414, 486-баптары және т.б.).
• Сотқа дейінгі тергеп-тексеру сатысында прокурор тергеу судьясының ҚПК-нің 107-бабының 1-бөлігінде көрсетілген мәселелер бойынша шығарған қаулыларына өтінішхат келтіруге құқылы; істі сотта тыңдауға дайындау кезінде және бірінші сатыдағы сотта басты сот талқылауы барысында да ол әртүрлі өтінішхаттар мәлімдеуге құқылы (ҚПК-нің 321-бабының 1-бөлігі, 337-бабы), оның уәжді апелляциялық өтінішхаты бойынша апелляциялық сатыдағы сотта іс жүргізу басталуы мүмкін (ҚПК-нің 414–416-баптары).
• «Орталық орган» ұғымы (ҚПК-нің 7-бабының 31) тармақшасы) ҚПК нормаларымен (ҚПК-нің 12-бөлімі) және Қазақстан Республикасының қылмыстық істер бойынша құқықтық және өзге де көмек көрсету мәселелері жөніндегі халықаралық шарттарымен, келісімдерімен, конвенцияларымен реттеледі. Мәселен, ҚПК-нің 559-бабының 1-бөлігі (Прокуратура туралы заңның 16-бабы, 38-бабы 2-тармағының 7) тармақшасы) құқықтық көмек көрсету туралы сұрау салулармен (тапсырмалармен, өтінішхаттармен) жүгіну сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүргізу, қылмыстық қудалауды жүзеге асыру, адамдарды беру (экстрадициялау), уақытша беру (экстрадициялау) немесе транзиттік тасымалдау, адамдарды уақытша беру, сотталған адамдарды және өздеріне қатысты медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шаралары қолданылған психикалық бұзылулары бар адамдарды беру, үкімдерді тану және орындау, сондай-ақ шет мемлекеттердің құзыретті органдарының тиісті сұрау салуларын қарау міндеті жүктелген Қазақстан Республикасының Бас прокуратурасын немесе уәкілетті прокурорды орталық органдарға жатқызады.
• ҚПК-нің 559-бабының 2-бөлігіне сәйкес орталық орган болып Қазақстан Республикасының Жоғарғы Соты да айқындалған, оған сот ісін жүргізу кезінде соттардың құқықтық көмек көрсету туралы сұрау салулармен (тапсырмалармен, өтінішхаттармен) жүгіну және шет мемлекеттер соттарының тиісті сұрау салуларын қарау құқығы берілген. Қазақстан Республикасының аталған мемлекеттік органдары, әдетте, қылмыстық істер бойынша құқықтық және өзге де көмек көрсету мәселелері жөніндегі Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарында, келісімдерінде, конвенцияларында орталық органдар ретінде айқындалған. Бұл әсіресе Қазақстанның қылмыстық процесс саласындағы соңғы жылдардағы шарттарына тән.
• Қарастырылып отырған ұғымның мақсаттарын түсіндіруге 1993 жылғы 22 қаңтардағы Азаматтық, отбасылық және қылмыстық істер бойынша құқықтық көмек пен құқықтық қатынастар туралы конвенцияны және 2002 жылғы 7 қазандағы Азаматтық, отбасылық және қылмыстық істер бойынша құқықтық көмек пен құқықтық қатынастар туралы конвенцияны іске асыру жөніндегі шаралар туралы Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2004 жылғы 31 желтоқсандағы № 1453 қаулысымен айқындалған Минск және Кишинев конвенцияларының ережелерін орындауға уәкілетті орталық және өзге де мемлекеттік органдардың тізбесі қызмет етеді.
• Процеске қатысушылар қылмыстық процесте өз істерін жеке өзі жүргізуге, сондай-ақ өкілі болуына құқылы (ҚПК-нің 7-бабының 32) тармақшасы). Іске жеке өзі қатысу процеске қатысушыны осы іс бойынша өкілінің болу құқығынан айырмайды. Мысалы, жәбірленуші (жеке немесе заңды тұлға), азаматтық талапкер, жеке айыптаушы, азаматтық жауапкер, заңды өкіл, куә өкілге, атап айтқанда адвокатқа ие болуға құқылы. Өкілді іске қатысуға жіберу қылмыстық процесті жүргізетін органның қаулысы негізінде жүзеге асырылады (ҚПК-нің 71, 72, 73, 74, 76, 77-баптары). Қылмыстық іс бойынша іс жүргізуге қатысудан өкіл ҚПК-нің 94-бабында көрсетілген мән-жайлар болған кезде шеттетіледі. Қылмыстық процестегі өкілдің өкілеттіктері азаматтық процестегі өкілдің өкілеттіктеріне ұқсас түрде ресімделеді (Азаматтық процестік кодекстің 60–61-баптарын қараңыз).
• Өтінішхат (өтініш) (ҚПК-нің 7-бабының 33) тармақшасы) – іс бойынша маңызы бар мән-жайларды анықтау, өтінішхат берген адамның немесе ол өкілдік ететін адамның құқықтары мен заңды мүдделерін қамтамасыз ету мақсатында процестік әрекеттер жүргізу немесе процестік шешімдер қабылдау туралы өтініш. Ол қылмыстық процестің кез келген сатысында мәлімделуі мүмкін және оның бастамашысы процестің кез келген қатысушысы бола алады (ҚПК-нің 99-бабы). Өтінішхаттар қылмыстық процесті жүргізетін органдардың міндетті түрде қарауына жатады, олар бойынша қабылданған шешімдерге шағым берудің және қараудың жалпы қағидалары бойынша шағым жасалуы мүмкін (ҚПК-нің 100–108-баптары).
• ҚПК-нің 7-бабының 33) тармақшасының нормалары кассациялық тәртіппен заңды күшіне енген сот актілеріне қатысты өтінішхат беру құқығы бар адамдардың өтініштерін де өтінішхаттар ретінде айқындайды (ҚПК-нің 486-бабы). Процестің аталған қатысушыларынан айырмашылығы, Жоғарғы Сот Төрағасы кассациялық тәртіппен ұсыну енгізеді, ал Бас Прокурор мен қадағалаушы прокурорлар кассациялық сот сатысына наразылық келтіреді.
• «Прокуратура органының басшысы» ұғымын (ҚПК-нің 7-бабының 34) тармақшасы) регламенттеу оның сотқа дейінгі қылмыстық процестегі ерекше өкілеттіктері туралы нормалардың ҚПК-ге енгізілуіне байланысты. Норманы түсіндірудің негізінде Қазақстан Республикасы прокуратура органдарының бірыңғай жүйесі жатыр, оны Бас прокуратура, облыстардың прокуратуралары және оларға теңестірілген прокуратуралар (республикалық маңызы бар қалалар мен Қазақстан Республикасы астанасының прокуратуралары, бас әскери және көлік прокуратуралары), аудандық және оларға теңестірілген қалалық, ауданаралық, сондай-ақ мамандандырылған прокуратуралар (әскери, табиғат қорғау, көлік, арнайы объектілер прокуратуралары) құрайды (Қазақстан Республикасы «Прокуратура туралы» Заңының 35-бабының 1-тармағы). Қазақстан Республикасы прокуратура органдары жүйесінің тиісті буындарын басқаратын прокурорлар бір мезгілде прокуратура органдарының басшылары болып табылады. ҚПК-нің 193-бабының 2-бөлігіне сәйкес сотқа дейінгі тергеп-тексеру сатысындағы прокурорлардың өкілеттіктері арасындағы аражікті Бас Прокурор белгілейді. Прокуратура органының басшысының айрықша өкілеттіктеріне мыналар жатады: 1) ынтымақтастық туралы процестік келісім жасасу; 2) тергеушінің, анықтаушының, анықтау органының заңсыз қаулыларының, сондай-ақ тергеу бөлімінің және анықтау органының бастықтарының, төмен тұрған (бағынысты) прокурордың қаулылары мен нұсқауларының күшін жою; 3) қылмыстық істі сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адамнан немесе органнан алып қою және оны сотқа дейінгі тергеп-тексеру жүргізу үшін басқа адамға немесе органға беру; 4) қылмыстық қудалаудан артықшылықтары бар адамдарды қылмыстық жауаптылыққа тартуға және олардың қолсұғылмаушылығынан айыруға келісім алу үшін ұсыну енгізу; 5) қылмыстық істер бойынша тергеп-тексеру мерзімдерін ұзарту; 6) тергеушінің, анықтаушының, анықтау органының, тергеу бөлімінің және анықтау органының бастықтарының, сондай-ақ төмен тұрған прокурордың әрекеттері мен шешімдеріне қатысты шағымдарды қарау; 7) заңдылық бұзылған жағдайда тергеушіні, анықтаушыны қылмыстық іс бойынша сотқа дейінгі тергеп-тексеру жүргізуден шеттету; 8) процестік прокурордың қылмыстық істі қосымша тергеп-тексеру жүргізу үшін қайтару туралы қаулысын бекіту (2-бөлік).
• «Процестік прокурор» ұғымы (ҚПК-нің 7-бабының 35) тармақшасы) «прокуратура органының басшысы» ұғымымен тығыз байланысты, өйткені дәл осы прокуратура органының лауазымды адамы сотқа дейінгі сатыларда қылмыстық іс бойынша қадағалауды жүзеге асыратын процестік прокурорды айқындайды. Процестік прокурор сотқа дейінгі тергеп-тексеру басталған кезден бастап ҚПК-нің 193-бабының 1-бөлігінде белгіленген өкілеттіктер шегінде қылмыстық іс бойынша қадағалауды жүзеге асырады және бірінші сатыдағы сотта мемлекеттік айыптаушы ретінде қатысады. Процестік прокурор ауыстырылмайды, бірақ Бас Прокурордың нормативтік құқықтық актілерінде көзделген негіздер болған кезде прокуратура басшысының шешімімен басқа процестік прокурормен ауыстырылуы мүмкін (ҚПК-нің 193-бабының 3-бөлігі). Процестік прокурордың негізгі өкілеттіктері (олардың тізбесі) ҚПК-нің 193-бабының 1-бөлігінде белгіленген және олар негізінен жекелеген қылмыстық істер бойынша сотқа дейінгі тергеп-тексеру барысында іске асырылады.
• Сотқа дейінгі тергеп-тексерудің заңдылығына прокурорлық қадағалауды тиісінше ұйымдастыру және бірінші сатыдағы сотта мемлекеттік айыптауды қолдау мақсатында Қазақстан Республикасы Бас Прокурорының 2018 жылғы 27 ақпандағы № 30 бұйрығымен қылмыстық іс бойынша процестік прокурорды ауыстыру жағдайларының тізбесі бекітілген.
• Процестік әрекеттер (ҚПК-нің 7-бабының 36) тармақшасы) ҚПК нормалары, ережелері мен институттары негізінде және оларға сәйкес жүргізіледі әрі көбінесе қылмыстық процесті жүргізетін органның процестік шешім қабылдауының нәтижесі болып табылады. Алайда барлық процестік әрекеттердің алдында процестік шешім қабылдана бермейді. Процестік әрекеттерді тергеу және сот әрекеттерінен ажырату қажет. Тергеу және сот әрекеттері қылмыстық процесті жүргізетін органның негізгі процестік әрекеттері ретінде жасалған қылмыстың мән-жайларын дәлелдеу процесінің қозғаушы күші, дәлелдемелерді жинау, зерттеу, бағалау және пайдалану құралы болып табылады (ҚПК-нің 111–113, 121–127-баптары, 364–379-баптары). Тергеу әрекеттерін жүргізудің жалпы қағидалары мен тергеу әрекетінің хаттамасына қойылатын талаптар ҚПК-нің 197, 199-баптарында айқындалған. Сонымен бірге барлық процестік әрекеттер бір мезгілде тергеу немесе сот әрекеттері болып табылмайды.
• 113
• «Процестік әрекеттер» ұғымы әлдеқайда кең және қылмыстық процесті жүргізетін органның қылмыстық іс бойынша жүзеге асыратын ұйымдастырушылық-өкімдік және қамтамасыз ету сипатындағы әрекеттерін де қамтиды (мысалы, қылмыстық-процестік мәжбүрлеу шараларын қолдану, тергеушінің анықтау органдарына іс жүргізуіндегі қылмыстық істер бойынша тергеу және жедел-іздестіру іс-шараларын жүргізу туралы тапсырмалар жіберуі, тергеушінің қылмыстық құқық бұзушылық жасауға ықпал еткен мән-жайларды жою туралы ұсыну енгізуі, соттың жеке қаулы шығаруы және т.б.). Процестік қызметтің нысанасына байланысты туындайтын процестік әрекеттерді жүргізу, әдетте, іс бойынша кассациялық іс жүргізудің негізгі мазмұнын құрайды.
• «Процестік келісім» ұғымы (ҚПК-нің 7-бабының 37) тармақшасы) қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамның белсенді түрде жәрдемдесуі жағдайында қылмыстық процестің міндеттері мен мақсаттарына (қылмыстық құқық бұзушылықтарды тез және толық ашу мен тергеп-тексеру, олардың жолын кесу, оларды жасаған адамдарды әшкерелеу және қылмыстық жауаптылыққа тарту) қол жеткізуге бағытталған прокуратура органының басшысы қызметінің ерекше процестік нысанын білдіреді. Осы мәселе бойынша ҚПК-де нормалардың тұтас жүйесі көзделген (193-баптың 2-бөлігінің 1) тармағы, 612–629-баптар). Баяндалған мәнмәтінде күдіктімен, айыпталушымен, сотталушымен кінәні мойындау туралы мәміле нысанында, сондай-ақ осы тұлғалармен және сотталған адаммен ынтымақтастық туралы процестік келісім нысанында процестік келісім жасасудың шарттарын, негіздерін, дәйектілігін және тәртібін ажырата білу қажет, өйткені бұлар бірдей ұғымдар емес.
• Қылмыстық сот ісін жүргізуді оның кез келген сатысында қылмыстық процесті жүргізетін органның осы мемлекеттік қызмет түрінің міндеттері мен мақсаттарын орындауды қамтамасыз ететін процестік әрекеттері мен процестік шешімдерінің жиынтығы ретінде түсіндіруге болады. Бұл ретте қабылданатын процестік шешімдердің сипаты (ҚПК-нің 7-бабының 38) тармақшасы) қылмыстық процесті жүргізетін органға (лауазымды адамға), қылмыстық процестің сатысына, жүргізілетін процестік (оның ішінде тергеу, сот) әрекеттеріне байланысты болады. Мәселен, үкімді тек сот шығарады, қаулыларды қылмыстық процесті жүргізетін органдар қылмыстық сот ісін жүргізудің барлық сатыларында өз құзыреті шегінде шығарады, айыптау актісін сотқа дейінгі тергеп-тексеру органы жасайды, ұсынуды тергеуші, анықтау органы, прокурор енгізеді, заңнамада көзделген сотқа дейінгі тергеп-тексеру органының шешімдеріне санкцияны тек прокурор немесе тергеу судьясы береді. Процестік шешімдерге прокурордың айыптау актісін, қылмыстық теріс қылық туралы хаттаманы, бұйрықтық іс жүргізуді қолдану туралы қаулыны бекітуі де жатады (ҚПК-нің 302-бабының 1-бөлігінің ... тармағы, 528-бабының 3-бөлігінің ... тармағы, 629-3-бабының 4-бөлігі); анықтау жүргізу аяқталғаннан кейін жасалатын қылмыстық теріс қылық туралы хаттама (526–528-баптар); тергеушінің анықтау органдарына тергеу, жасырын тергеу әрекеттерін және іздестіру іс-шараларын жүргізу туралы тапсырмасы (ҚПК-нің 196-бабының 3-бөлігі).
• Санкция беру (рұқсат беру) құқығына (ҚПК-нің 7-бабының 39) тармақшасы) қылмыстық-процестік заң тек бірінші сатыдағы соттың, мамандандырылған тергеу соттарының, мамандандырылған ауданаралық тергеу соттарының тергеу судьясына ғана өкілеттік береді (ҚПК-нің 7-бабының 9) тармақшасы, 55-бабы). Бұл арқылы қылмыстық процестің негізгі қағидаттары мен сотқа дейінгі тергеп-тексерудің жалпы шарттарын орындаудың жоғары тиімділігі, уәжділігі және объективтілігі де қамтамасыз етіледі. Тергеу судьясының санкция (рұқсат) беруі тиісті қаулымен ресімделеді (ҚПК-нің 55-бабының 3-бөлігі).
• Тергеу судьясынан басқа, сотқа дейінгі тергеп-тексеру барысында жекелеген процестік әрекеттерді санкциялау құқығы прокурордың процестік қызметінде де келісу нысанында көзделген (ҚПК-нің 147-бабының 3-бөлігін, 151-бабын, 153-бабының 3-бөлігін, 161-бабының 1-бөлігін, сондай-ақ «Жедел-іздестіру қызметі туралы» Заңның 12-бабын, 1995 жылғы 31 тамыздағы «Қазақстан Республикасындағы банктер және банк қызметі туралы» Заңның 50-бабын қараңыз). Прокурорлық қадағалау актісі ретіндегі санкция (келісім) немесе оны беруден бас тарту прокурордың санкция сұратылатын материалдарды зерделегеннен кейін лауазымды адамның қаулысына бұрыштама қоюы және қол қоюы арқылы ресімделеді («Прокуратура туралы» Заңның 25-бабының 1–2-тармақшалары).
• ҚПК-нің 7-бабының 40) тармақшасына түсініктеме бере отырып, Конституцияда сотты ұйымдастыру мен оның қызметінің, Қазақстан Республикасында сот төрелігін жүзеге асырудың негізгі қағидаттарын регламенттейтін арнайы тарау бар екенін атап өткен жөн. Конституцияның 3-бабының 4-тармағына сәйкес сот билігі мемлекеттік биліктің бір тармағы болып табылады және Конституцияның 75-бабының 2-тармағына сәйкес азаматтық, қылмыстық және заңда белгіленген сот ісін жүргізудің өзге де нысандары арқылы жүзеге асырылады. Республикадағы сот жүйесі Конституциямен және конституциялық заңмен белгіленеді. Қандай да бір атаумен арнайы және төтенше соттар құруға жол берілмейді (Конституцияның 75-бабының 4-тармағы). Сот билігін тікелей жүзеге асырумен тұрақты судьялар, сондай-ақ заңда көзделген жағдайларда және тәртіппен қылмыстық сот ісін жүргізуге тартылатын алқабилер айналысады (Қазақстан Республикасы «Сот жүйесі мен судьялардың мәртебесі туралы» Конституциялық заңының 1-бабының 1-тармағы). Қазақстан Республикасының соттары болып Қазақстан Республикасының Жоғарғы Соты, жергілікті және заңмен құрылатын басқа да соттар табылады (Конституцияның 75-бабының 3-тармағы). Жоғарғы Соттың, сондай-ақ облыстық, аудандық және оларға теңестірілген соттардың өкілеттіктері Конституциялық заңда (8, 12, 17-баптар), ал қылмыстық сот ісін жүргізу саласында ҚПК-де (40–49, 51–53-тараулар) белгіленген, олар негізінен қаралатын қылмыстық істердің санаттарымен ерекшеленеді. «Сот жүйесі мен судьялардың мәртебесі туралы» Конституциялық заңның 1-бабының 1-тармағында соттардың айрықша өкілеттіктерін басқа органдарға беруді көздейтін заңнамалық актілерді шығаруға тыйым салынатыны, сондай-ақ ешқандай өзге органдар мен тұлғалардың судья өкілеттіктерін немесе сот билігінің функцияларын иеленуге құқығы жоқ екені туралы қағидатты ережелер қосымша айқындалған. Сонымен қатар Заңның 1-бабының 3-тармағы судьялардың мәртебесі мен тәуелсіздігін төмендететін заңдар мен өзге де нормативтік құқықтық актілер қабылдауға жол бермейді.
• Жоғарғы Сот жергілікті және басқа соттардың соттылығына жататын азаматтық, қылмыстық және өзге де істер бойынша жоғары сот органы болып табылады, заңда көзделген процестік нысандарда олардың қызметіне қадағалауды жүзеге асырады және сот практикасының мәселелері бойынша түсіндірмелер береді (Конституцияның 81-бабы). Жоғарыда аталған Конституциялық заң жергілікті соттарға облыстық және оларға теңестірілген соттарды (республика астанасының қалалық соты, республикалық маңызы бар қалалардың қалалық соттары); аудандық және оларға теңестірілген соттарды (қалалық, ауданаралық сот), сондай-ақ облыстық немесе аудандық сот мәртебесі бар мамандандырылған соттарды (әскери, қаржылық, экономикалық, әкімшілік, кәмелетке толмағандардың істері жөніндегі және басқа да соттар) жатқызады (3-баптың 1), 2), 3), 3-1) тармақшалары). Бірыңғай сот жүйесінің аталған барлық буындары өз құзыретімен ерекшеленеді, ол қаралатын істердің санатына байланысты болады.

 Тиісті сот сатыларында қылмыстық істерді судьялардың алқалы құрамы, судьяның алқабилердің қатысуымен немесе судьяның жеке-дара қарауы кезінде сот құрамының ұғымы ҚПК-нің 52-бабында көзделген.

• Жария және жеке-жария айыптау істері бойынша қылмыстық қудалау органының, сондай-ақ жеке айыптау істері бойынша жәбірленушінің (жеке айыптаушының) және қорғау тарапының қылмыстық іс сотқа түскенге дейінгі процестік қызметі қылмыстық іс бойынша сотқа дейінгі іс жүргізу деп танылады (ҚПК-нің 7-бабының 41) тармақшасы). Сотқа дейінгі тергеп-тексерудің басталуы қылмыстық құқық бұзушылық туралы арызды, хабарламаны Сотқа дейінгі тергеп-тексерулердің бірыңғай тізіліміне тіркеу не алғашқы кезек күттірмейтін тергеу әрекетін жүргізу болып табылады (ҚПК-нің 179-бабының 1-бөлігі), ал оның аяқталуы — прокурордың айыпталушыны сотқа беру және қылмыстық істі соттылығы бойынша сотқа жіберу туралы қаулы шығаруы (ҚПК-нің 305-бабының 1-бөлігі), онша ауыр емес қылмыстар туралы істер бойынша бұйрықтық іс жүргізуді қолдану туралы қаулыны прокурордың бекітуі және қылмыстық істі сотқа жіберуі (ҚПК-нің 629-3-бабы 4-бөлігінің 1) тармағы), анықтау органы бастығының бұйрықтық іс жүргізуді қолдану туралы қаулыны бекітуі және қылмыстық істі соттың қарауына жіберуі (ҚПК-нің 629-3-бабы 4-бөлігінің 2) тармағы) және т.б. Жеке айыптау істері бойынша сотқа дейінгі іс жүргізу, әдетте, соттылық қағидаларын сақтай отырып, адамды қылмыстық жауаптылыққа тарту туралы шағымды сотқа берген кезден басталады және судьяның шағымды өзінің іс жүргізуіне қабылдау туралы қаулы шығаруынан бастап аяқталады (ҚПК-нің 408-бабының 1-бөлігі, 409-бабы 2-бөлігінің 1) тармағы).
• Қазақстан Республикасының мемлекеттік билік жүйесіндегі сот билігінің орнына байланысты ҚР Конституциясының 7-бөлімі толығымен соттарға, судьяларға және сот төрелігіне арналған әрі сот ісін жүргізудегі сот қызметінің елеулі кепілдіктерін көздейді (ҚПК-нің 7-бабының 42) тармақшасы). Судьялар сот төрелігін жүзеге асыру кезінде басшылыққа алуға міндетті сот төрелігі қағидаттарының тізбесі, болашақ судьяларға қойылатын талаптар, қызметтегі судьялардың құқықтық мәртебесі Конституцияның 77—79-баптарында нақты көрсетілген. Мәселен, Жоғарғы Соттың Төрағасы мен судьяларын Президенттің ұсынуы бойынша, Жоғары Сот Кеңесінің ұсынымына негізделе отырып, Сенат сайлайды (Конституцияның 55-бабы 1-тармағы, 82-бабы 1-тармағы, «Қазақстан Республикасының сот жүйесі мен судьяларының мәртебесі туралы» Конституциялық заңның 24, 30—31-баптары). Жергілікті және басқа да соттардың төрағалары мен судьяларын Жоғары Сот Кеңесінің ұсынымы бойынша Қазақстан Республикасының Президенті қызметке тағайындайды (Конституцияның 82-бабы 2-тармағы, «Қазақстан Республикасының сот жүйесі мен судьяларының мәртебесі туралы» Конституциялық заңның 24, 30—31-баптары). Жоғары Сот Кеңесінің ұйымдастырылуы мен қызметінің тәртібі Қазақстан Республикасының 2008 жылғы 17 қарашадағы «Қазақстан Республикасының Жоғары Сот Кеңесі туралы» Заңымен реттеледі. Сот жүйесінің тиісті буынының немесе тиісті сот сатысының төрағасының өкілеттіктері «Қазақстан Республикасының сот жүйесі мен судьяларының мәртебесі туралы» Конституциялық заңның 9, 14, 15, 18—22, 25—27-баптарымен реттеледі. Тиісті сот судьясының өкілеттіктері қылмыстық істерді тиісті сот сатыларында қарау кезінде ҚПК нормаларымен реттеледі (ҚПК-нің 51—54, 57-баптары және т.б.). ҚПК-нің 54-бабының 1-бөлігіне сәйкес, істі өз құзыреті шегінде жеке-дара қарайтын судьяға соттың өкілеттіктері тиесілі және т.б. Істі алқалы түрде қарайтын судьялар (апелляциялық, кассациялық тәртіппен немесе жаңадан ашылған мән-жайлар бойынша) қаралып жатқан іске байланысты туындайтын барлық мәселелерді шешу кезінде төрағалық етушімен және басқа судьялармен тең құқықтарды пайдаланады (ҚПК-нің 52-бабы, 54-бабының 2-бөлігі).
• ҚПК-нің 7-бабының 43) тармақшасындағы «сұрау салушы тарап» деген сөз тіркесі Қазақстанды да, қылмыстық істер бойынша құқықтық және өзге де көмек көрсету туралы тиісті халықаралық шарты бар, құзыретті органы тиісті сұрау салумен жүгінетін шет мемлекетті де білдіреді. Бұл ұғым сондай-ақ тиісті халықаралық сот мекемесін де қамтиды (ҚПК-нің 7-бабының 21) тармақшасына, 611-бабына түсініктемені қараңыз).
• ҚПК-нің 7-бабының 44) тармақшасындағы «сұрау салынатын тарап» деген сөз тіркесі Қазақстанды да, қылмыстық істер бойынша құқықтық және өзге де көмек көрсету туралы тиісті халықаралық шарты бар, құзыретті органына тиісті сұрау салу жіберілетін шет мемлекетті де білдіреді.
• Қылмыстық процестің тарапы болып табылмайтын соттың қылмыстық істі дұрыс шешуі қылмыстық процестің барлық қатысушыларының тараптардың жарыспалылығы мен тең құқықтылығы қағидатын қатаң сақтау негізінде ғана мүмкін болады (ҚПК-нің 7-бабының 45) тармақшасы). Қылмыстық процесте тараптардың болуы қылмыстық істі объективті, бейтарап шешу қажеттілігімен, олардың әрқайсысының құқық субъектілігін (өкілеттіктерін) толық пайдалануымен байланысты. Тараптар қылмыстық сот ісін жүргізу барысында өз ұстанымдарын, оны қорғау тәсілдері мен құралдарын соттан, басқа органдар мен адамдардан тәуелсіз және дербес таңдайды. Сот тараптың өтінішхаты бойынша оған ҚПК-де көзделген тәртіппен қажетті материалдарды алуға жәрдем көрсетеді (ҚПК-нің 23-бабының 8-бөлігі, 56, 70-баптары). Ақиқат пікірталаста туады.
• ҚПК анықтау мен алдын ала тергеудің әрбір негізгі органының қылмыстық істерді тергеп-тексеру жөніндегі құзыретін айқындайды. Қылмыстық істердің тергелу реті (ҚПК-нің 7-бабының 46) тармақшасы) сотқа дейінгі қылмыстық іс жүргізу саласындағы сол немесе өзге алдын ала тергеп-тексеру органының құзыретін айқындайды, алдын ала тергеу жүргізудің жалпы шарттарының тұжырымдамалық негіздерінің бірі болып табылады және маңызды қолданбалы мәнге ие. Ол алдын ала тергеп-тексеру органдарының жұмысындағы қайталануды және қылмыстық істің тергелу ретіне қатысты дауларды болдырмайды. Қылмыстық істердің тергелу ретінің мынадай түрлері ажыратылады: аумақтық (қылмыстық құқық бұзушылық жасалған жерге байланысты) (ҚПК-нің 188-бабы); нысандық (қылмыстық құқық бұзушылықтың саралануына байланысты, аумақтық тергелу ретімен тығыз байланысты) (ҚПК-нің 187, 191-баптары); нысандық-мақсатты (қылмыс құрамының объективтік жағының тиісті белгісінің болуына байланысты) (ҚПК-нің 187-бабының 4-1-бөлігі); дербес (қылмыстық құқық бұзушылық субъектісіне байланысты) (ҚПК-нің 189-бабының 3-бөлігі, 510-бабы, 547—551-баптары); баламалы (қылмыстық құқық бұзушылықты кім анықтап, сотқа дейінгі тергеп-тексеруді бастаса, сол орган тергеп-тексереді) (ҚПК-нің 187-бабының 4—7-бөліктері, 191-бабының 8—11-бөліктері); істердің байланыстылығы бойынша (негізгі істі тергеп-тексеру барысында туындаған барлық басқа істерді тергеп-тексеруді талап етеді) (ҚПК-нің 187-бабының 3-бөлігі); аралас (қылмыстық істің тергелу ретінің әртүрлі түрлері болған кезде оны прокурор айқындайды) (ҚПК-нің 187-бабының 8-бөлігі, 193-бабы 1-бөлігінің 12) тармағы).
• Бірінші сатыдағы сот судьяларына тергеу судьясы да жатады (ҚПК-нің 7-бабының 47) тармақшасы, ҚПК-нің 7-бабының 42) тармақшасына түсініктемені қараңыз). Тергеу судьясын (судьяларын) бірінші сатыдағы сот төрағасы судьялар қатарынан тағайындайды. Тергеу судьясын ауыстыру қажет болған жағдайда, ол қайта тағайындалуы мүмкін. Тергеу судьясы тергеу судьясы ретінде қатысқан қылмыстық істер бойынша бірінші сатыдағы сот судьясының функцияларын атқармайды. Оның құзыретіне қылмыстық істі сотқа дейінгі тергеп-тексеру барысында адамдардың құқықтарының, бостандықтары мен заңды мүдделерінің сақталуына тек қана сот бақылауын жүзеге асыру кіреді (ҚПК-нің 54-бабының 3-бөлігі, 55—56-баптары, 87-бабы 1-бөлігінің 2) тармағы). Тергеу судьялары Қазақстанның облыс орталықтарында құрылған тергеу соттарының және Астана мен Алматы қалаларының мамандандырылған ауданаралық тергеу соттарының құрамына да кіреді. Қазақстан Республикасы Президентінің 2018 жылғы 19 маусымдағы № 702 «Қазақстан Республикасының әкімшілік-аумақтық құрылысының кейбір мәселелері туралы» Жарлығына сәйкес Шымкент қаласы республикалық маңызы бар қала санатына жатқызылғанын (1-тармақ), ал Оңтүстік Қазақстан облысы Түркістан облысы болып қайта аталып (3-тармақ), әкімшілік орталығы Шымкент қаласынан Түркістан қаласына көшірілгенін (2-тармақ) ескеру қажет.
• ҚПК нормаларына қарағанда, аудандық және оларға теңестірілген соттардың тергеу судьяларының, тиісті мамандандырылған тергеу соттарының тергеу судьяларының өкілеттіктері елеулі түрде ерекшеленеді (ҚПК-нің 7-бабының 9) тармақшасын қараңыз).
• Басты сот талқылауының жалпы шарттарының қатарында басты сот талқылауында төрағалық етуші судьяның өкілеттіктерін реттейтін арнайы нормалар көзделген (ҚПК-нің 334, 345, 346, 347, 350—386, 402-баптары) (ҚПК-нің 7-бабының 48) тармақшасы). Апелляциялық сатыдағы сотта төрағалық етушінің өкілеттіктері ҚПК-нің 429-бабында, кассациялық сатыдағы сотта — ҚПК-нің 494-бабында белгіленген. Қылмыстық істі алқа құрамында қараған кезде сот төрағасы, сот алқасының төрағасы немесе ҚПК-де көзделген тәртіппен осыған уәкілеттік берілген судьялардың бірі төрағалық етеді. Істі жеке-дара қарайтын судья төрағалық етуші болып есептеледі (ҚПК-нің 54-бабының 1-бөлігі, 334-бап).
• Конституцияға сәйкес, тұрғын үйге (ҚПК-нің 7-бабының 49) тармақшасы) қол сұғылмайды. Тұрғын үйге кіруге, оны қарап-тексеруге және тінтуге заңда белгіленген жағдайларда және тәртіппен ғана жол беріледі (25-баптың 1-тармағы). Бұл конституциялық ереже қылмыстық процестің негізгі қағидаттарының біріне айналды (ҚПК-нің 17-бабы). Тұрғын үй-жайды қарап-тексерудің, оған жасырын кірудің және (немесе) зерттеп-қараудың, тінтудің процестік нысаны ҚПК-нің 220, 224, 247, 254, 256-баптарымен реттелген. 1997 жылғы 16 сәуірдегі «Тұрғын үй қатынастары туралы» Заңнан (2-баптың 28) тармақшасы) айырмашылығы, ҚПК-нің 7-бабының 49) тармақшасында «тұрғын үй» ұғымы анағұрлым кең анықталған. Бұл заң алдында барлығының теңдігі туралы конституциялық ережелерге сәйкес келеді, қылмыстық қудалау органдарының қарап-тексеру мен тұрғын үй-жайларды тінту жүргізу туралы шешімдер қабылдауы кезінде тұрғылықты жері (тұратын жері) себептері бойынша кемсітушілік пен озбырлыққа жол бермейді, сондай-ақ заң шығарушының қылмыстық процесте адам мен азаматтың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғауға ерекше алаңдаушылығымен негізделген (Конституцияның 14-бабы, ҚПК-нің 21-бабы).
• Жекелеген жағдайларда тараптардың мүдделерін қорғау үшін қылмыстық процеске процестің сол немесе өзге қатысушысының туыстары тартылуы мүмкін (ҚПК-нің 7-бабының 50) тармақшасы). Мысалы, заңсыз қылмыстық қудалауға ұшыраған адам қайтыс болған жағдайда, оның туыстары негіздер болған кезде тиісті бұқаралық ақпарат құралдарынан, сондай-ақ қылмыстық процесті жүргізетін органнан моральдық зиянның салдарын жоюды талап етуге құқылы (ҚПК-нің 41-бабы). Қылмыстық процесті жүргізетін органның заңсыз әрекеттерінен келтірілген зиянды өтеу тәртібі түсіндірілген хабарлама зиянды өтету құқығы бар қайтыс болған адамның туыстарына да жіберілуі мүмкін (ҚПК-нің 39-бабының 1-бөлігі). Қылмыстық іс бойынша дәлелдемелер бола алатын мәліметтерді, заттар мен құжаттарды қылмыстық процестің сол немесе өзге қатысушысының туыстары да ұсынуға құқылы (ҚПК-нің 122-бабының 4-бөлігі). Егер күдіктінің, айыпталушының туыстары сенімге лайық болса, сондай-ақ олар бұл туралы өтінішхат білдірсе, жеке кепілгерлік түріндегі бұлтартпау шарасын қолдану кезінде кепілгер бола алады (ҚПК-нің 142-бабы). Кәмелетке толмаған күдіктіні, айыпталушыны қарау сенімге лайық және бұл туралы өтінішхат білдірген туыстарына жүктелуі мүмкін (ҚПК-нің 144-бабы). Бұлтартпау шарасы ретінде кепілді күдіктінің орнына оның туысы енгізе алады (ҚПК-нің 145-бабы). Мүлікке тыйым салынған кезде ол күдіктінің, айыпталушының туыстарына сақтауға берілуі мүмкін (ҚПК-нің 163-бабы). Азаматтардың қылмыстық құқық бұзушылық туралы арыздары жәбірленушінің туыстарынан да түсуі мүмкін (ҚПК-нің 181-бабы) және т.б.
• ҚПК-нің 7-бабының 51) тармақшасындағы «түнгі уақыт» деген ұғым жергілікті уақыт бойынша сағат жиырма екіден алтыға дейінгі уақытты білдіреді, сондай-ақ 2015 жылғы 23 қарашадағы Еңбек кодексінде реттелген «түнгі уақыт» ұғымына сәйкес келеді (76-баптың 1-тармағы) және, әдетте, түнгі уақытта тергеу әрекетін жүргізуге тыйым салуды білдіреді (ҚПК-нің 197-бабының 2-бөлігі). Жалпы алғанда, тергеу әрекеттерінің көпшілігін жүргізу түнгі уақытта жүзеге асыруды жоққа шығарады. Алайда қылмыстық сот ісін жүргізу барысында тергеу әрекеттерін түнгі уақытта шұғыл жүргізу қажеттілігін туындататын мән-жайлар орын алуы мүмкін, мысалы, қылмыстық құқық бұзушылықтың түнгі уақытта жасалуы; іс үшін маңызы бар заттар мен құжаттардың жойылуына жол бермеу мақсатында түнгі уақытта тінту, алып қою жүргізу және т.б. Бұл іс бойынша тергеу жүргізу барысында қалыптасатын тергеу ахуалына байланысты. Жекелеген жағдайларда ҚПК тергеу әрекеттерін түнгі уақытта жүргізуге мүмкіндік береді. Мысалы, ҚПК-нің 209-бабының 2-бөлігіне сәйкес, жәбірленушіден, куәдан, күдіктіден жауап алу күндізгі уақытта жүргізіледі, кейінге қалдыруға болмайтын жағдайларды қоспағанда. Бұл қағида кәмелетке толмаған адамнан жауап алу кезінде қолданылмайды. Кәмелетке толмаған адамнан жауап алуға барлық жағдайларда тек күндізгі уақытта ғана жол беріледі (ҚПК-нің 535-бабының 2-бөлігі).
• Әдетте, басты сот талқылауының және бірінші сатыдағы соттың процестік қызметінің негізгі нәтижесі оның үкімі болып табылады (ҚПК-нің 7-бабының 52) тармақшасы), ол айыптау (бес негіз бойынша) немесе ақтау (үш негіз бойынша) үкімі болуы мүмкін (ҚПК-нің 392—394-баптары). Бірінші сатыдағы сот шығарған үкімнің күшін жою туралы апелляциялық сот сатысы қабылдайтын шешімдер алдымен қаулымен ресімделеді, содан кейін осы соттың апелляциялық үкімі шығарылады (ҚПК-нің 431-бабы, 443-бабының 7-бөлігі). Сот отырысы залында жарияланатын апелляциялық сатыдағы сот қаулысынан (ҚПК-нің 444-бабының 3-бөлігі) айырмашылығы, бірінші және апелляциялық сатылардағы соттар үкімдерді жариялайды (ҚПК-нің 402-бабының 1-бөлігі), сот отырысы залында отырған барлық адамдар, соның ішінде судьялар да үкімді түрегеп тұрып тыңдайды.
• ҚПК-нің 7-бабының 53) тармақшасы Қазақстан Республикасының 2014 жылғы 7 қарашадағы № 248-V Заңымен алып тасталған (2015 жылғы 1 қаңтардан бастап қолданысқа енгізіледі).
• Хаттама (ҚПК-нің 7-бабының 54) тармақшасы) процестік құжат ретінде қылмыстық іс бойынша орын алған процестік (оның ішінде тергеу және сот) әрекеттердің фактісін, барысы мен нәтижелерін тіркейді. Мысалы, жасалған қылмыстық құқық бұзушылық туралы ауызша арызды қабылдау хаттамасы (ҚПК-нің 181-бабының 2-бөлігі), кінәсін мойындап келу туралы ауызша арызды қабылдау хаттамасы (ҚПК-нің 182-бабының 2-бөлігі), тергеу әрекетінің хаттамасы (ҚПК-нің 199-бабы). Әсіресе басты сот талқылауының хаттамасын (оның ішінде қысқаша хаттамасын) атап өткен жөн, онда қаралып жатқан қылмыстық іс бойынша барлық сот шешімдері мен сот әрекеттері тіркеледі (ҚПК-нің 347, 347-1-баптары) және т.б. Кез келген хаттама кіріспе, сипаттау және қорытынды бөліктерден тұрады, олар жүргізілген процестік әрекеттер мен қабылданған процестік шешімдердің заңдылығы мен негізділігін бағалауға мүмкіндік береді.
• «Шағым» термині (ҚПК-нің 7-бабының 55) тармақшасы) қылмыстық процесте қылмыстық процестің қатысушысының бұзылған құқықтарын, бостандықтарын немесе заңды мүдделерін қалпына келтіру немесе қорғау, қылмыстық процесті жүргізетін органдардың (лауазымды адамдардың) заңсыз әрекеттерін немесе әрекетсіздігін жою, сондай-ақ олардың заңсыз процестік шешімдерінің күшін жою туралы талап ретінде қарастырылады. Сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адамның, прокурордың, соттың немесе судьяның шешімдері мен әрекеттеріне процестің қатысушылары, сондай-ақ жүргізіліп жатқан процестік әрекеттер мүдделеріне әсер ететін жеке және заңды тұлғалар ҚПК-де белгіленген тәртіппен шағымдана алады (ҚПК-нің 100-бабының 1-бөлігі). Анықтаушының, анықтау органының, тергеушінің, прокурордың, судьяның немесе соттың әрекеттері мен шешімдеріне қатысты шағымдар сотқа дейінгі тергеп-тексерудің және сот талқылауының бүкіл кезеңінде берілуі мүмкін. Сотқа дейінгі сатыда қылмыстық істі тоқтату туралы шешімге қатысты шағымдар қылмыстық қудалау органының тиісті қаулысы шығарылған немесе оны прокурор бекіткен кезден бастап бір жыл ішінде берілуі мүмкін. Бірінші, апелляциялық немесе кассациялық сатылардағы соттар шығарған сот актілеріне қатысты шағымдар ҚПК-де белгіленген мерзімдерде беріледі (ҚПК-нің 102-бабы).
• Іздестіру шаралары (іс-шаралар), іздестіру (ҚПК-нің 7-бабының 56) тармақшасы) — тергеуден, анықтаудан немесе соттан жасырынған, қылмыстық жауаптылықтан, жазасын өтеуден немесе пробациялық бақылаудан жалтарып жүрген, хабар-ошарсыз кеткен адамдардың, заңда көзделген жағдайларда өзге де адамдардың, сондай-ақ мемлекеттік құпияларды құрайтын мәліметтері бар жоғалған құжаттар мен бұйымдардың орналасқан жерін анықтауға бағытталған ұйымдастырушылық, процестік және жедел-іздестіру іс-шараларының жүйесі. Бұл ұғым Қазақстан Республикасының «Жедел-іздестіру қызметі туралы» Заңының 1-бабының 24) тармағында белгіленген. Айтылғандарды мынадай мысалмен түсіндірейік. Мәселен, автокөлік құралын айдап әкету жағдайында ішкі істер органдары автокөлікті іздестіру, тергеп-тексеруді жүргізу үшін құқық қорғау органының барлық күштері мен құралдарын пайдалануды көздейтін арнайы жоспарларды іске қосудан бастап, осы процеске жалпы және арнайы жедел-іздестіру әдістерін белсенді пайдалануға дейінгі іздестіру іс-шараларының жиынтығын жүргізеді.
• Іс бойынша іс жүргізу (ҚПК-нің 7-бабының 57) тармақшасы) қылмыстық процесті жүргізетін органның қылмыстық іс бойынша оның барлық сатыларындағы, сотқа дейінгі тергеп-тексеру барысында да, сот сатыларында да жүзеге асырылатын қызметін қамтиды. Демек, «іс бойынша іс жүргізу» ұғымы қылмыстық істі сотқа дейінгі тергеп-тексеру сәтінен бастап, қылмыстық іс бойынша сотқа дейінгі тергеп-тексеру және анықтау істерінде айыпталушыны сотқа беру және қылмыстық істі соттылығы бойынша сотқа жіберу арқылы аяқталатын «қылмыстық іс бойынша сотқа дейінгі іс жүргізу» ұғымынан кеңірек (ҚПК-нің 179-бабының 1-бөлігі, 305-бабының 1-бөлігі, сондай-ақ ҚПК-нің 7-бабының 41) тармақшасындағы ұғымның түсіндірмесін қараңыз).
• «Экстрадициялық қамаққа алу» термині (ҚПК-нің 7-бабының 58) тармақшасы) ҚПК нормаларында (589-бап) да, ҚР-ның қылмыстық істер бойынша құқықтық және өзге де көмек көрсету, сондай-ақ қылмыс жасаған адамдарды беру мәселелері жөніндегі халықаралық шарттарында да қолданылуы көзделген қылмыстық процестің институтын білдіреді. Бұл қамаққа алу қылмыс жасаған адамды Қазақстанның басқа мемлекетке немесе басқа мемлекеттің Қазақстанға қылмыстық қудалауды жүзеге асыру, сот талқылауын жүргізу немесе үкімді орындау үшін беру (экстрадициялау) процесінің бір бөлігі болып табылады. Экстрадициялық (алдын ала) қамаққа алуды қолдану қылмыстық істер бойынша құқықтық көмек көрсету және адамдарды беру туралы жалпы халықаралық шарттың бір бөлігі болуы мүмкін немесе нақты шет мемлекетпен тек адамды беру мәселелері бойынша жасалған дербес шарттың нысанасы болуы мүмкін.

2020 жылғы Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексіне түсініктеме, заң ғылымдарының докторы, Қазақстанның еңбек сіңірген заңгері, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері Марат Чекишұлы Қоғамовтан.

Конституция Заң Кодекс Нормативтік Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер даулар Қорғау Арбитраждық Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар