Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 308-бабына түсініктеме. Жезөкшелікпен айналысуға тарту

1. Күш қолдану немесе оны қолдану қатерін төндіру, тәуелді жағдайын пайдалану, бопсалау, мүлкін жою немесе бүлдіру не алдау арқылы жезөкшелікпен айналысуға тарту —

үш мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не сегіз жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не үш жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады, мүлкі тәркілене отырып.

2. Дәл сол іс-әрекет алдын ала сөз байласу арқылы адамдар тобы жасаған не бірнеше рет жасалған болса, —

мүлкі тәркілене отырып, үш жылдан алты жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

3. Осы баптың бірінші немесе екінші бөліктерінде көзделген іс-әрекеттерді қылмыстық топ жасаған болса, —

мүлкі тәркілене отырып, бес жылдан жеті жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

Қылмыстың қоғамдық қауіптілігі қоғамның адамгершілік негіздеріне нұқсан келтіруінен көрінеді.

Жезөкшелік — Ежелгі Мысырда, Ежелгі Грекияда және Ежелгі Римде кеңінен таралған көне құбылыс. Грекияда біздің дәуірімізге дейінгі VI ғасырдың өзінде Солон заңымен жезөкшелер үйлерін ашуға рұқсат беріліп, жезөкшелік заңдастырылған, ал жезөкшелер үйлері мемлекеттің қарамағында болған. Жезөкшелік ең жоғары деңгейде Ежелгі Римде таралған. Онда ол мемлекеттік кірістердің бір көзі болып табылған.

Жезөкшелік үшін қылмыстық жауаптылық жезөкшеліктің жалпы алғанда жағымсыз салдарының, атап айтқанда, венерологиялық аурулар мен АИТВ-ның таралуының негізгі көздерінің бірі ретінде алдын алу мақсатында да белгіленеді. Осы тұрғыдан алғанда, бұл қылмыс құрамы тек қоғамдық адамгершілікті ғана емес, халықтың денсаулығын да қорғауға бағытталған.

Жезөкшелікпен айналысуға тарту 1949 жылғы Адам саудасына және үшінші тұлғалардың жезөкшелікті пайдалануына қарсы күрес туралы конвенцияда көзделген халықаралық қылмыстың бір түрі болып табылады.

Осы қылмыстық құқық бұзушылыққа қарсы күресте халықаралық күш-жігерді біріктіру мақсатында Қазақстан Республикасы 2005 жылғы 14 желтоқсандағы Қазақстан Республикасының Заңымен 1950 жылғы 21 наурызда Нью-Йоркте жасалған аталған Конвенцияны және Қорытынды хаттаманы ратификациялады.

Қазақстан Республикасы 1998 жылғы 29 маусымдағы Қазақстан Республикасының Заңына сәйкес 1979 жылғы 18 желтоқсандағы Әйелдерге қатысты кемсітушіліктің барлық нысандарын жою туралы БҰҰ Конвенциясына қосылды.

Қылмыстың объектісі — қоғамдық адамгершілік. Қосымша объектісі — жәбірленушінің денсаулығы, ар-намысы мен қадір-қасиеті.

Жәбірленушілер әйел де, ер адам да болуы мүмкін, олар 18 жасқа толған болуы тиіс, өйткені кәмелетке толмаған адамды жезөкшелікпен айналысуға тартқаны үшін ҚК-нің 134-бабы бойынша жауаптылық көзделген.

Әйелдердің құқықтарын қорғау қажеттілігін ескере отырып, халықаралық қоғамдастық 1993 жылғы 20 желтоқсанда БҰҰ Бас Ассамблеясының 48/104 қарарымен Әйелдерге қатысты зорлық-зомбылықты жою туралы декларацияны қабылдады.

Түсіндіріліп отырған қылмыстың объективтік жағы күш қолдану немесе оны қолдану қатерін төндіру, тәуелді жағдайын пайдалану, бопсалау, мүлкін жою немесе бүлдіру не алдау арқылы жезөкшелікпен айналысуға тартудан тұрады.

Жезөкшелік — әртүрлі адамдармен сыйақы үшін бірнеше рет жыныстық қатынасқа түсу. Жезөкшеліктің өзі, жалпыға бірдей моральдық тұрғыдан айыпталатын іс болғанымен, қылмыстық жазаға тартылмайды. Жезөкшелік бір реттік жыныстық қатынастарды емес, әртүрлі серіктестермен бірнеше рет жыныстық қатынасқа түсуді білдіреді, бұл заңда «айналысу» терминімен аталады.

Жезөкшелікпен айналысуға тарту деп тартылатын адамның бойында жезөкшелікпен айналысуға деген ниетті оятуға қабілетті кез келген әрекеттерді түсіну қажет.

Түсіндіріліп отырған бап бойынша қылмыстық жауаптылықтың міндетті шарты — жезөкшелікпен айналысуға тартудың күш қолдану немесе оны қолдану қатерін төндіру, тәуелді жағдайын пайдалану, бопсалау, мүлкін жою немесе бүлдіру қатерін төндіру және алдау арқылы жүзеге асырылуы.

Егер әйел жезөкшелікпен айналысуға өз еркімен келіссе, онда оған осындай ұсыныс жасаған адамның әрекеттерінде ҚР ҚК-нің 308-бабы диспозициясында көзделген белгілер болмайды.

Күш қолдану жәбірленушіге дене күшімен әсер етуді, атап айтқанда, ұрып-соғуды, бостандығын шектеуді, денесін ауыртуды, жәбірленушінің денсаулығына жеңіл және ауырлығы орташа зиян келтіруді білдіреді. Жезөкшелікпен айналысуға тарту кезінде денсаулыққа ауыр зиян келтіру ҚК-нің 308-бабымен қамтылмайды және ҚК-нің 106-бабы бойынша қосымша саралауды талап етеді.

Күш қолдану қатерін төндіру — кінәлі адамның жәбірленушіге дене күшін қолданамын деп қорқытуы арқылы жүзеге асырылатын психикалық зорлық-зомбылықтың бір түрі. Денсаулыққа әртүрлі дәрежедегі, соның ішінде ауыр зиян келтіру қатері ауызша, жазбаша түрде, әрекеттер арқылы, қорқыту және белгілі бір заттарды көрсету арқылы білдірілуі мүмкін. Қылмыс құрамының болуы үшін қатердің шынайы әрі нақты болғанын анықтау қажет.

Тәуелді жағдайын пайдалану арқылы жезөкшелікпен айналысуға тарту деп кінәлі адамға материалдық, қызметтік немесе өзге де тәуелділікте жүрген адамды тарту танылады. Мысалы, борышкерді кредитордың, бағынышты қызметкерді басшының, оқушыны оқытушының тартуы және т.б.

Бопсалау — адамды масқаралайтын мәліметтерді жария ету немесе тарату қатерін төндіру (мысалы, некедегі опасыздық, құқыққа қайшы әрекеттер туралы және т.б.). Жезөкшелікпен айналысуға тартудың бұл тәсілі зорлық-зомбылық болып табылмайды.

Мүлікті жою немесе бүлдіру — жәбірленушінің заттары мен бұйымдарын (мысалы, ақшалай қаражатын, зергерлік әшекейлерін, жиһазын, автокөлігін және т.б.) толық немесе ішінара жарамсыз күйге келтіру. Егер жезөкшелікпен айналысуға мүлікті жою немесе бүлдіру арқылы тарту кезінде елеулі залал келтірілсе, мұндай әрекеттер қосымша саралауды қажет етпейді.

Сонымен қатар көрсетілген әрекеттер жәбірленушінің мүлкіне ірі немесе аса ірі мөлшерде залал келтіруге әкеп соқса, онда бұл әрекеттер ҚК-нің 202-бабының 2 немесе 3-бөліктері бойынша қосымша саралауды талап етеді.

Жезөкшелікпен айналысуға тарту тәсілі ретіндегі алдау жәбірленушіні оның жыныстық қатынасқа түсу мақсаттарына қатысты жаңылыстыруды білдіреді. Бұл жағдайда кінәлі адам оның көрсеткен қызметтері үшін ақы төленетінін жасырады.

Қылмыс жәбірленушіні жезөкшелікпен айналысуға көндіру мүмкін болған-болмағанына қарамастан, субъектінің көрсетілген әрекеттерді жасаған сәтінен бастап аяқталған болып есептеледі.

Субъективтік жағынан қылмыс тікелей қасақаналықпен жасалады: кінәлі адам күш қолдану немесе оны қолдану қатерін төндіру, тәуелді жағдайын пайдалану, бопсалау, мүлкін жою немесе бүлдіру не алдау арқылы басқа адамды жезөкшелікпен айналысуға тартып отырғанын сезінеді және соны қалайды.

Қылмыстың субъектісі — 16 жасқа толған, есі дұрыс жеке тұлға.

Қылмыстың сараланған құрамы (ҚК-нің 308-бабының 2-бөлігі) жезөкшелікпен айналысуға алдын ала сөз байласу арқылы адамдар тобы жасаған не бірнеше рет жасалған тарту үшін қылмыстық жауаптылықты белгілейді.

ҚК-нің 308-бабының 3-бөлігінде ерекше саралаушы белгі — жезөкшелікпен айналысуға қылмыстық топ жасаған тарту көзделген. ҚК-нің 308-бабының 2 және 3-бөліктерінде көрсетілген белгілердің сипаттамасы ҚК-нің 297-бабының 3 және 4-бөліктеріне берілген түсініктемеде қамтылған.

Құқық қолдану практикасында ҚК-нің 308-бабында көзделген қылмыстарды адамдар саудасы және кәмелетке толмағандар саудасы үшін жауаптылықты көздейтін ҚК-нің 128 және 135-баптарында көзделген қылмыстардан ажырату кезінде қиындықтар туындауы мүмкін. Қиындықтар осы қылмыстардың объективтік жағының ішінара сәйкес келуіне байланысты. ҚК-нің 128 және 135-баптарына сәйкес адамдар саудасы және кәмелетке толмағандар саудасы деп адамды немесе кәмелетке толмаған адамды сатып алу-сату не оларды пайдалану мақсатында вербовкалау, тасымалдау, беру, жасыру немесе алу түсініледі, ал ҚК-нің 3-бабының 1) тармағының екінші абзацына сәйкес пайдалану деп кінәлі адамның басқа адамның жезөкшелікпен айналысуын немесе оның көрсететін өзге де қызметтерін алынған кірісті иемдену мақсатында пайдалануы, сондай-ақ кінәлі адамның мұндай мақсатты көздемей-ақ адамды сексуалдық сипаттағы қызметтер көрсетуге мәжбүрлеуі танылады. ҚК-нің 308-бабында көзделген қылмыстың объективтік жағын (атап өтілгендей) күш қолдану немесе оны қолдану қатерін төндіру, тәуелді жағдайын пайдалану, бопсалау, мүлкін жою немесе бүлдіру не алдау арқылы жезөкшелікпен айналысуға тарту құрайды.

Мысалы, адамды жезөкшелікпен айналысу үшін пайдалану мақсатында вербовкалау бір мезгілде ҚК-нің 128, 135 және 308-баптарында көзделген қылмыстық-құқықтық тыйым салудың құрамдас бөлігі ретінде де қарастырылуы мүмкін екені анық. Бұл жерде қылмыстық-құқықтық нормалардың бәсекелестігі орын алады. Алайда аталған бәсекелестікті шешу жөніндегі ҚК-нің 13-бабының 3-бөлігінде көзделген қағида толық көлемде қолданылмайтынын атап өткен жөн (бұл мәселе одан әрі зерттеуді талап етеді), өйткені ҚК-нің 128, 135 және 308-баптары өздері тұжырымдаған тыйымдарды нақтыламайды, айқындамайды, демек, олардың бәсекелестігін осы тұрғыдан жалпы және арнайы нормалардың бәсекелестігі ретінде қарастыруға болмайды.

Аталған қылмыстарды ажырату қылмыстың объектісіне байланысты деп пайымдауға болады. Адам саудасының (ҚК-нің 128-бабы) және кәмелетке толмағандар саудасының (ҚК-нің 135-бабы) объектісі — жеке адамның бостандығы. ҚК-нің 308-бабының объектісі — қоғамдық адамгершілік және халықтың денсаулығы. Осыған байланысты адамды сексуалдық қанау мақсатында вербовкалау, егер мұндай әрекет тиісті адамның бостандығына қол сұғумен ұштасса, мысалы, оны бас бостандығынан айырса (үй-жайға қамап қойса, құжаттарын алып қойса және т.б.), адамдар саудасының құрамын құрайды. Бұл жағдайда ҚК-нің 128 және 135-баптары ҚК-нің 126-бабында көзделген «Бас бостандығынан заңсыз айыру» қылмысына қатысты өзіндік арнайы нормалар ретінде қарастырылуы мүмкін және әрекет ҚК-нің 128 немесе 135-баптары бойынша саралануға тиіс.

Егер адамды жезөкшелікпен айналысуға тарту мақсатындағы вербовкалау оның бостандығынан айырумен байланысты болмаса, жасалған әрекет жезөкшелікпен айналысуға тарту ретінде ҚК-нің 308-бабы бойынша саралануға тиіс.

ҚК-нің 308-бабының 1-бөлігінде көзделген әрекет орташа ауырлықтағы қылмыстарға жатады.

ҚК-нің 308-бабының 2 және 3-бөліктерінде көзделген әрекеттер ауыр қылмыстарға жатады.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме, авторы — Исидор Шамилович Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.

Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заң қызметі Құқықтық Заң консультациясы Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Арбитраждық Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Қарар Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар