Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 311-бабына түсініктеме. Порнографиялық материалдарды немесе заттарды заңсыз тарату
1. Тарату немесе жарнамалау мақсатында порнографиялық материалдарды немесе заттарды заңсыз дайындау, тарату, жарнамалау, сондай-ақ порнографиялық сипаттағы баспа басылымдарын, кино- немесе бейнематериалдарды, бейнелерді немесе өзге де заттарды заңсыз алып өту немесе саудаға салу —
екі мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не алты жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не екі жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға, мүлкін тәркілеумен немесе онсыз жазаланады.
Қылмыстың қоғамдық қауіптілігі осы әрекеттерді жасау кезінде қоғамдық адамгершілік пен моральдың негіздеріне нұқсан келтіретін, төмен құмарлық сезімдері мен нәпсіқұмарлық тілектерді қоздыратын порнографиялық материалдар немесе заттар таратылатындығында.
Порнография — адамдардың жыныстық өмірін ашық түрде әдепсіз бейнелеу. Әдетте ол жыныстық қатынас актісін демонстративті түрде натуралистік бейнелеу арқылы көрініс табады. Порнографиямен күрес халықаралық конвенциялар мен шарттар негізінде жүзеге асырылады, олардың ішіндегі негізгілері 1923 жылғы Порнографиялық бұйымдардың айналымын және олармен сауда жасауды тоқтату туралы халықаралық конвенция (Женева конвенциясы) және оған 1947 жылғы Хаттама, сондай-ақ 1910 жылғы Порнографиялық басылымдардың таралуымен күрес туралы шарт, оған 1949 жылғы Хаттамамен енгізілген өзгерістер болып табылады.
1923 жылғы Конвенция порнографиялық басылымдарға шығармаларды, фильмдерді, ашықхаттарды, суреттерді, гравюраларды, картиналарды, баспа басылымдарын, бейнелерді, афишаларды, эмблемаларды, фотосуреттерді және басқа да порнографиялық заттарды жатқызады (Конвенцияда порнографиялық басылым ұғымына жалпы анықтама берілмеген).
Конвенция мынадай әрекеттерді жазаланатын деп жариялайды:
«1. Шығармаларды, суреттерді, гравюраларды, картиналарды, баспа басылымдарын, бейнелерді, афишаларды, эмблемаларды, фотосуреттерді, кинематографиялық фильмдерді немесе басқа да порнографиялық заттарды сату немесе тарату, не оларды көпшілікке көрсету мақсатында дайындау немесе сақтау;
Жоғарыда аталған мақсаттарда көрсетілген шығармаларды, суреттерді, гравюраларды, картиналарды, баспа басылымдарын, бейнелерді, афишаларды, эмблемаларды, фотосуреттерді, кинематографиялық фильмдерді немесе басқа да порнографиялық заттарды жеке өзі немесе басқа адам арқылы әкелу, транзитпен өткізу, әкету немесе оларды қандай да бір жолмен айналымға енгізу;
Олармен тіпті жария емес сауда жасау, олармен қандай да бір түрдегі кез келген операцияларды жүзеге асыру, оларды тарату, көпшілікке көрсету немесе кәсіп ретінде жалға беру;
Тоқтатылуға жататын айналымды немесе сауданы ынталандыру мақсатында қандай да бір жолмен белгілі бір тұлғаның жоғарыда аталған жазаланатын әрекеттердің бірін жүзеге асырып жүргенін хабарлау немесе жария ету, сондай-ақ осы шығармаларды, суреттерді, гравюраларды, картиналарды, баспа басылымдарын, бейнелерді, афишаларды, эмблемаларды, фотосуреттерді, кинематографиялық фильмдерді немесе басқа да порнографиялық заттарды тікелей немесе қандай да бір тұлғаның делдалдығы арқылы қайдан және кімнен алуға болатынын хабарлау немесе жария ету».
Конвенцияға қатысушы мемлекеттер өз заңнамаларына аталған қылмыстардың заңсыздығы туралы нормаларды енгізуге, оларды жасағаны үшін кінәлі адамдарға қатысты қылмыстық қудалауды қозғауға, анықталған порнографиялық заттарды тәркілеуге және жоюға міндеттенеді.
Осы қылмыстарды жасаған адамдардың соттылығы жалпы ереже бойынша олардың жасалған жерімен айқындалады, алайда Конвенция кінәлі адамның азаматтығы мемлекетінің юрисдикциясын, егер айыпталушы сол мемлекеттің аумағында болған жағдайда, оның аумағынан тыс жерде қылмыс жасалған кезде де қолдануға жол береді (соңғы ереже порнографиялық бұйымдарды дайындауға және таратуға кінәлі адамдардың мемлекет өз азаматтарын бермеу туралы жалпы ережеге байланысты қылмыстық жауаптылықтан жалтармауы үшін тұжырымдалған).
Қарастырылып отырған іс-әрекеттің объектісі — қоғамдық адамгершілік.
Заттары болып порнографиялық сипаттағы әртүрлі материалдар мен заттар (баспа басылымдары, кино- және бейнематериалдар, бейнелер мен картиналар, суреттер, әдепсіз сипаттағы бұйымдар) табылады.
Өзге заттарға порнографиялық сипаттағы материалдары бар аудио- және бейнетасымалдағыштарды жатқызуға болады.
Порнографиялық және сексуалдық-эротикалық сипаттағы кино- және бейнеөнімдердің құқықтық анықтамасы Қазақстан Республикасының 1999 жылғы 23 шілдедегі «Бұқаралық ақпарат құралдары туралы» Заңының 1-бабында берілген, оған сәйкес бұл — жыныстық қатынас актісін натуралистік, егжей-тегжейлі тіркеу немесе сексуалдық қатынас процесінде жалаңаш жыныс мүшелерін көрсету, бұл сексуалдық құмарлықты оятуға немесе сексуалдық қажеттіліктерді қанағаттандыруға ықпал етеді және моральдық құндылықтарға сәйкес келмейді, адамның ар-намысы мен қадір-қасиетін қорлайды. Адам денесінің сұлулығын, адам сезімдерінің тереңдігін, оның ішінде интимдік саласын өрескел натурализмсіз дәріптейтін өнер туындылары, сондай-ақ ғылыми мақсатта жасалған жалаңаш дененің бейнелері порнографиялық заттарға жатпайды.
Жоғарыда аталған Заңның 1-бабының 20) тармақшасында порнографиялық материалдарға немесе заттарға жатпайтын эротикалық сипаттағы өнімге мынадай анықтама берілген: порнография элементтері жоқ, адамдардың сексуалдық қатынастарын, адам денесінің жыныс мүшелерінен басқа интимдік бөліктерін көрсететін баспа басылымы немесе теле-, радио бағдарлама. Белгілі бір туындыға қатысты күмән туындаған жағдайда өнертану сараптамасы тағайындалады.
Түсіндіріліп отырған қылмыстың объективтік жағы мынадай әрекеттерден көрініс табады:
тарату немесе жарнамалау мақсатында заңсыз дайындау;
порнографиялық материалдарды немесе заттарды тарату;
жарнамалау;
порнографиялық сипаттағы баспа басылымдарын, кино- немесе бейнематериалдарды, бейнелерді немесе өзге де заттарды заңсыз алып өту;
порнографиялық сипаттағы баспа басылымдарын, кино- және бейнематериалдарды, бейнелерді немесе өзге де заттарды заңсыз сату.
Заңсыз дайындау деп кез келген тәсілмен порнографиялық сипаттағы заттар мен материалдарды жасауды түсіну қажет: кітап, мақала, сценарий жазу, фотосуретке түсіру және фотоматериалдарды шығару, кино- немесе бейнефильм түсіру, мүсіндеу және сол сияқты әрекеттер, сондай-ақ дайын затты немесе материалды көбейту (фотосуреттер мен кино- және бейнетаспалардың көшірмелерін басып шығару). «Дайындау» термині жасау процесін де, оның нәтижесін де, яғни дайын порнографиялық сипаттағы материалды немесе затты алуды да білдіреді.
Осы қылмыс үшін қылмыстық жауаптылықтың міндетті шарты — порнографиялық материалдарды тарату немесе жарнамалау мақсатының болуы.
Жеке пайдалану немесе адамдардың тар шеңберінде пайдалану үшін жазбаша, баспа материалдарын, фотосуреттерді, суреттерді, кино- немесе бейнефильмдерді дайындау ҚР ҚК-нің 311-бабы бойынша қылмыстық жауаптылыққа әкеп соқпайды.
Егер олар 14 жасқа толмаған адамдарға қатысты азғындық әрекеттер жасау үшін қолданылса, оларды пайдалану, бірақ дайындау емес, «Кәмелетке толмағандарды азғындық жолға түсіру» туралы ҚР ҚК-нің 124-бабы бойынша саралануы мүмкін.
Заңсыз тарату деп кез келген порнографиялық заттарды басқа адамдарға оларды таныстыру мақсатында беруді түсіну қажет. Тарату порнографиялық заттарды немесе материалдарды жариялауды, оларды басқа адамдарға беру үшін көшірмелеуді қамтиды. Порнографиялық заттарды отбасы мүшелеріне, өзінің таныстарының тар шеңберіне танысу үшін көрсету немесе беру тарату болып есептелмейді. Тарату кезінде қылмыс зат басқа адамның қолына өткен немесе ол оның мазмұнын қабылдаған сәттен бастап аяқталған болып есептеледі.
Қазақстан Республикасының 2003 жылғы 19 желтоқсандағы «Жарнама туралы» Заңының 3-бабы 1-тармағының 1-2) тармақшасына сәйкес жарнама — кез келген нысанда, кез келген құралдардың көмегімен таратылатын және (немесе) орналастырылатын, адамдардың белгісіз тобына арналған және жеке немесе заңды тұлғаға, тауарларға, тауар белгілеріне, жұмыстарға, көрсетілетін қызметтерге қызығушылықты қалыптастыруға немесе қолдауға және олардың өткізілуіне ықпал етуге арналған ақпарат. Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес өндіруге және өткізуге тыйым салынған тауарларды (жұмыстарды, көрсетілетін қызметтерді) жарнамалауға жол берілмейді (аталған Заңның 4-бабы).
Жарнама конституциялық құрылысты күшпен өзгертуге, Қазақстан Республикасының тұтастығын бұзуға, мемлекет қауіпсіздігіне нұқсан келтіруге, соғысқа, әлеуметтік, нәсілдік, ұлттық, діни, сословиелік және рулық артықшылықты насихаттауға және үгіттеуге, қатыгездік пен зорлық-зомбылық культіне, порнографияға, сондай-ақ Қазақстан Республикасының мемлекеттік құпияларын және заңмен қорғалатын құпияларды құрайтын мәліметтерді таратуға пайдаланылмауға тиіс (Заңның 6-бабы).
Жарнамалау деп осындай заттарды көпшілікке көрсету үшін орналастыруды немесе олар туралы ақпаратты адамдардың белгісіз тобына кез келген тәсілмен хабарлауды (хаттар, жарнамалық парақшалар тарату, бұқаралық ақпарат құралдарында жарнамалау) түсіну қажет. Порнографиялық заттарды оларды дайындаушылар да, басқа адамдар да жарнамалап және тарата алады.
Заңсыз алып өту деп порнографиялық материалдарды немесе заттарды, порнографиялық сипаттағы баспа басылымдарын, кино- немесе бейнематериалдарды, бейнелерді немесе өзге де заттарды тасымалдау, жеткізу, жөнелту түсініледі.
Порнографиялық сипаттағы баспа басылымдарымен, кино- және бейнематериалдармен, бейнелермен немесе өзге де заттармен сауда жасау деп порнографиялық материалдарды сатуды немесе оларды сатуға ұсынуды (осылай аталатын жария оферта) түсіну қажет. Сауда жасау әрқашан сатып алу-сату шартын жасасуды білдіреді, яғни өтеулі сипатта болады.
Бұл қылмыс құрамы формальды болып табылады және аталған әрекеттер жасалған сәттен бастап аяқталған болып есептеледі.
Субъективтік жағы тікелей қасақаналықпен сипатталады: кінәлі адам порнографиялық материалдарды, бейнелерді және заттарды дайындап, таратып, жарнамалап немесе саудаға салып жатқанын сезінеді және соны жасауды қалайды.
Порнографиялық материалдар мен заттарды дайындау кезінде субъективтік жақтың міндетті белгісі осындай бұйымдарды тарату немесе жарнамалау мақсаты болып табылады.
Қарастырылып отырған қылмыстың субъектісі — 16 жасқа толған, есі дұрыс жеке тұлға.
Порнографиялық сипаттағы шығармаларды жазу үшін позаға түсу, оларды жазу үшін орындаушылық қызмет атқару, барлық қажетті белгілер болған жағдайда, порнографиялық материалдарды немесе заттарды дайындауға сыбайлас қатысу ретінде саралануы мүмкін.
Қарастырылып отырған қылмыс кәмелетке толмағандардың қатысуымен жасалған жағдайларда жауаптылық ҚР ҚК-нің 311-бабы бойынша туындайды, онымен бірге эротикалық мазмұндағы өнімді дайындауға, сондай-ақ эротикалық мазмұндағы өнімді таратуға, жарнамалауға және сатуға кәмелетке толмаған адамды тартқаны үшін жауаптылықты көздейтін ҚР ҚК-нің 144-бабы және «Кәмелетке толмағандардың порнографиялық бейнелері бар материалдарды немесе заттарды дайындау және олардың айналымы не оларды порнографиялық сипаттағы ойын-сауық іс-шараларына қатысуға тарту» туралы ҚР ҚК-нің 312-бабы қолданылуға жатады.
ҚР ҚК-нің 311-бабында көзделген әрекет онша ауыр емес қылмыстар санатына жатады.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме, авторы — Исидор Шамилович Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Арбитраждық Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Келісімшарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар
