Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 396-бабына түсініктеме. Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасын құқыққа қайшы өзгерту

1. Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасын құқыққа қайшы өзгерту мақсатында шекаралық белгілерді алып қою, орнын ауыстыру немесе жою —

екі мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не алты жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не екі жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

2. Дәл сол іс-әрекеттер бірнеше рет жасалса немесе ауыр зардаптарға әкеп соқса, —

төрт мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не бір мың сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не төрт жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

ҚК-нің 396-бабында көзделген қылмыстың қоғамдық қауіптілігі оның Мемлекеттік шекараның мызғымастығына қол сұғуымен, Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасының қауіпсіздігі мен белгіленген режимін қамтамасыз ететін қоғамдық қатынастарды бұзуымен сипатталады.

Қылмыстың объектісі болып Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасының мызғымастығы, сондай-ақ мемлекеттің аумақтық тұтастығы мүдделерінде Мемлекеттік шекараны күзету тәртібін белгілейтін қоғамдық қатынастар табылады.

Осы қылмыстың нысанасы шекаралық белгілер болып табылады.

Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2013 жылғы 8 қарашадағы «Шекаралық белгілердің нысандарын, өлшемдерін, сипаттамасын, конструкцияларын және оларды орнату қағидаларын бекіту туралы» қаулысының 1-тармағына сәйкес, шекаралық белгілер Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасының сызығын жергілікті жерде немесе Мемлекеттік шекараның екі жағында белгілеуге арналған. Олардың географиялық координаттары демаркациялау құжаттарында немесе бірлескен тексерулер құжаттарында айқындалып, тіркелген. Шекаралық белгілер негізгі және аралық болып бөлінеді.

Негізгі шекаралық белгі Қазақстан Республикасы ратификациялаған халықаралық шарттарға, сондай-ақ жергілікті жердің физикалық-географиялық ерекшеліктеріне байланысты бір, екі, үш негізгі шекаралық бағанадан және бір орталық шекаралық бағанадан тұрады.

Аралық шекаралық белгілер бір шекаралық бағанадан тұрады және тікелей Мемлекеттік шекара сызығында орнатылады.

Қазақстан Республикасының «Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасы туралы» Заңының 1-бабының 25) тармақшасына сәйкес, демаркация — Қазақстан Республикасы ратификациялаған халықаралық шартпен ресімделген, Мемлекеттік шекараны жергілікті жерде айқындау және белгілеу.

Осылайша, шекаралық белгілер деп мемлекеттік шекараны жергілікті жерде белгілеуге арналған арнайы заттарды (мысалы, шекаралық бағаналарды, шекаралық пирамидаларды, буйларды) түсіну қажет.

Шекаралық белгілердің нысандары, өлшемдері, сипаттамасы, конструкциялары және оларды орнату қағидалары Қазақстан Республикасы Үкіметінің «Шекаралық белгілердің нысандарын, өлшемдерін, сипаттамасын, конструкцияларын және оларды орнату қағидаларын бекіту туралы» қаулысымен айқындалады.

ҚК-нің 396-бабында көзделген қылмыстың объективтік жағы Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасын құқыққа қайшы өзгерту мақсатында шекаралық белгілерді алып қоюдан, орнын ауыстырудан немесе жоюдан көрінеді.

Қазақстан Республикасының «Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасы туралы» Заңының 10-бабына сәйкес, Мемлекеттік шекара жергілікті жерде демаркацияға сәйкес анық көрінетін шекаралық белгілермен белгіленеді.

Орнын ауыстыру — қандай да бір затты басқа жерге орналастыру, көшіру дегенді білдіреді. Демек, шекаралық белгілердің орнын ауыстыру — халықаралық шарттарда және ұлттық заңнамада белгіленген тәртіпті бұза отырып, шекаралық белгілерді Мемлекеттік шекара сызығында емес, басқа жерлерде өз бетінше орнату.

Жою — қандай да бір заттың өмір сүруін тоқтату, құрту дегенді білдіреді. Тиісінше, шекаралық белгілерді жою — шекаралық белгілерді толықтай жою болып табылады.

Қылмыс құрамы өзінің құрылымы бойынша формальды болып табылады. Қылмыс шекаралық белгілерді алып қою, орнын ауыстыру немесе жою сәтінен бастап, яғни баптың диспозициясында көрсетілген әрекеттердің біреуі жасалған кезден бастап аяқталған деп есептеледі.

Субъективтік жағы тікелей қасақаналық нысанында көрініс табады. Кінәлі адам Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасының шекаралық белгілерін алып қойып, орнын ауыстырып немесе жойып жатқанын сезінеді және мұны жасауды қалайды.

Зерттеліп отырған қылмыс құрамына қатысты уәж субъективтік жақтың факультативтік белгісі мәртебесіне ие. Тиісінше, ол қылмысты саралауға әсер етпейді. Уәждер әртүрлі болуы мүмкін және жаза тағайындау кезінде ескерілуге тиіс.

Субъективтік жақтың міндетті белгісі — Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасын құқыққа қайшы өзгерту түріндегі арнайы мақсат. Құқыққа қайшы өзгерту деп мемлекеттің аумағын ұлғайту да, оны азайту да түсініледі.

Қылмыстың субъектісі — 16 жасқа толған, есі дұрыс жеке тұлға.

ҚК-нің 396-бабының 2-бөлігі Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасын құқыққа қайшы өзгерту мақсатында жасалған шекаралық белгілерді алып қою, орнын ауыстыру немесе жою әрекеттері бірнеше рет жасалған немесе ауыр зардаптарға әкеп соққан жағдайлар үшін жауаптылықты көздейді.

ҚК-нің 12-бабына сәйкес, бірнеше рет жасалу деп ҚК Ерекше бөлігінің бір және сол бабында немесе баптың бір бөлігінде көзделген екі немесе одан да көп іс-әрекетті жасау танылады.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2006 жылғы 25 желтоқсандағы «Қылмыстық құқық бұзушылықтардың бірнеше рет жасалуын және жиынтығын саралау туралы» нормативтік қаулысына сәйкес, бірнеше рет жасалу бір адамның ҚК Ерекше бөлігінің бір және сол бабында немесе баптың бір және сол бөлігінде көзделген бірнеше қылмыстық құқық бұзушылықты жасауын білдіреді.

Қарастырылып отырған бап шеңберінде бірнеше рет жасалу деп Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасын құқыққа қайшы өзгерту мақсатында шекаралық белгілерді алып қою, орнын ауыстыру немесе жою әрекеттерінің бір адамның екі немесе одан да көп рет жасауы түсінілуге тиіс.

Бұл ретте, егер бұрын жасалған қылмыстық құқық бұзушылық үшін адам сотталған болса немесе заңды негіздер бойынша қылмыстық жауаптылықтан босатылған болса, қылмыстық құқық бұзушылық бірнеше рет жасалған деп есептелмейді. Тиісінше, бұрын Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасын құқыққа қайшы өзгерткені үшін қылмыстық жауаптылыққа тартылған немесе заңды негіздер бойынша одан босатылған адамның әрекеттерінде бірнеше рет жасалу белгісі болмайды.

ҚК-нің 396-бабының 1-бөлігінен айырмашылығы, қарастырылып отырған норманың 2-бөлігінде Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасын құқыққа қайшы өзгерту мақсатында жасалған және ауыр зардаптарға әкеп соққан шекаралық белгілерді алып қою, орнын ауыстыру немесе жою әрекеттері үшін жауаптылық көзделген. Осылайша, ҚК-нің 396-бабының 2-бөлігінде көзделген қылмыс құрамы объективтік жағының құрылымы бойынша материалдық құрамға жатады.

«Ауыр зардаптар» ұғымы ҚК-нің 3-бабының 4) тармақшасында берілген.

ҚК-нің 396-бабының 1-бөлігінде көзделген әрекет қылмыстық теріс қылықтарға жатпайтын, онша ауыр емес қылмыстар санатына жатады.

ҚК-нің 396-бабының 2-бөлігінде көзделген әрекет орташа ауырлықтағы қылмыстар санатына жатады.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме, авторы — Исидор Шамилович Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі мен ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.

Конституция Заңы Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Арбитраждық Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Келісімшарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар