Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 400-бабына түсініктеме. Бейбіт жиналыстарды ұйымдастыру және өткізу тәртібін бұзу
1. Заңсыз жиналысты, митингіні, шеруді, пикеттеуді, демонстрацияны немесе өзге де заңсыз жария іс-шараны ұйымдастыру, өткізу не оған қатысу, сондай-ақ осындай іс-шараларды ұйымдастыруға немесе өткізуге үй-жай, байланыс құралдарын, жабдықтарды, көлікті беру арқылы жәрдемдесу, егер бұл әрекеттер азаматтардың немесе ұйымдардың құқықтары мен заңды мүдделеріне не қоғамның немесе мемлекеттің заңмен қорғалатын мүдделеріне елеулі зиян келтірсе, —
екі жүз айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына тартуға, не екі жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не елу тәулікке дейінгі мерзімге қамаққа алуға жазаланады.
Қазақстан Республикасы Конституциясының 32-бабына сәйкес, Қазақстан Республикасының азаматтары бейбіт әрі қарусыз жиналуға, жиналыстар, митингілер мен демонстрациялар, шерулер өткізуге және пикеттеуге құқылы. Бұл құқықты пайдалану мемлекеттік қауіпсіздік, қоғамдық тәртіп, денсаулық сақтау, басқа адамдардың құқықтары мен бостандықтарын қорғау мүдделерінде заңмен шектелуі мүмкін.
ҚК-нің 400-бабында көзделген қылмыстық теріс қылықтың қоғамдық қауіптілігі оның басқару органдарының қалыпты қызметіне қол сұғуымен, сондай-ақ жаппай тәртіпсіздіктерге, ғимараттар мен құрылыстардың қирауына және өзге де зиянды салдарға әкеп соғуы мүмкіндігімен сипатталады.
Қарастырылып отырған қылмыстық теріс қылықтың объектісі болып басқару органдарының (мемлекет пен оның аппаратының: заң шығарушы және атқарушы билік органдарының, лауазымды адамдардың) қызметін қамтамасыз ететін қоғамдық қатынастар табылады.
ҚК-нің 400-бабында көзделген қылмыстық теріс қылықтың объективтік жағы заңсыз жиналыстарды, митингілерді, шерулерді, пикеттеулерді, демонстрацияларды немесе өзге де заңсыз жария іс-шараларды ұйымдастырудан, өткізуден не оларға қатысудан, сондай-ақ осындай іс-шараларды ұйымдастыруға немесе өткізуге үй-жай, байланыс құралдарын, жабдықтарды, көлікті беру арқылы жәрдемдесуден, егер бұл әрекеттер азаматтардың немесе ұйымдардың құқықтары мен заңды мүдделеріне не қоғамның немесе мемлекеттің заңмен қорғалатын мүдделеріне елеулі зиян келтірсе, көрініс табады.
Бейбіт жиналыстарды өткізу тәртібі Қазақстан Республикасының 2020 жылғы 25 мамырдағы «Қазақстан Республикасында бейбіт жиналыстарды ұйымдастыру және өткізу тәртібі туралы» Заңымен реттеледі.
Ұйымдастыру — қандай да бір іс-шараның, істің, процестің бастамашысы болу және оған басшылық ету. Өткізу — қандай да бір әрекеттерді орындау, жүзеге асыру, іске асыру. Қарастырылып отырған бап шеңберінде өткізу адамдарды іздестіру, плакаттар дайындау түрінде көрініс табуы мүмкін.
Ұйымдастыру мен өткізу, мәні бойынша, баламалы болғанымен, әдетте ұйымдастыру жиналыстарды, митингілерді, шерулерді, пикеттеулерді, демонстрацияларды немесе өзге де жария іс-шараларды өткізуді де қамтиды.
Қатысу — қандай да бір ортақ істі бірлесіп орындау жөніндегі ынтымақтастық, қызмет. Жиналыстарға, митингілерге, шерулерге, пикеттеулерге, демонстрацияларға немесе өзге де жария іс-шараларға қатысу ұрандар айқайлау, плакаттармен шеруге шығу түрінде көрініс табуы мүмкін. Бұл ретте жоғарыда аталған іс-шараларға нақты қатыспай, тек сол жерде болу әрдайым осы іс-шараларға қатысу болып табылмайды.
Қазақстан Республикасының «Қазақстан Республикасында бейбіт жиналыстарды ұйымдастыру және өткізу тәртібі туралы» Заңына сәйкес, бейбіт жиналыс — сипаты бойынша бейбіт, күш қолданылмайтын және қарусыз, мемлекеттік қауіпсіздік, қоғамдық тәртіп, денсаулық сақтау, халықтың имандылығын сақтау, басқа адамдардың құқықтары мен бостандықтарын қорғау мүдделеріне қауіп төндірмейтін, Қазақстан Республикасының азаматтары жиналыс, митинг және демонстрация, шеру мен пикеттеу нысанында өткізетін жария іс-шара.
Жиналыс — Қазақстан Республикасы азаматтарының қоғамдық маңызы бар мәселелерді және (немесе) адамдардың және (немесе) органдардың, ұйымдардың әрекеттерін (әрекетсіздігін) ұжымдық жария талқылау мақсатында белгілі бір уақытта белгілі бір жерде бірлесіп болуы (көрсетілген Заңның 1-бабының 7) тармақшасы).
Митинг — Қазақстан Республикасы азаматтарының қоғамдық маңызы бар мәселелер және (немесе) адамдардың және (немесе) органдардың, ұйымдардың әрекеттері (әрекетсіздігі) бойынша пікір білдіру мақсатында белгілі бір уақытта белгілі бір жерде бірлесіп болуы, ол дыбысты күшейтетін техникалық құралдарды, плакаттарды, транспаранттарды және көрнекі үгіттеудің өзге де құралдарын пайдалану арқылы немесе оларсыз, талаптар қою арқылы немесе онсыз жүзеге асырылады (көрсетілген Заңның 1-бабының 8) тармақшасы).
Шеру — Қазақстан Республикасы азаматының немесе азаматтар тобының көлік құралдарын пайдаланбай, қоғамдық маңызы бар мәселелер және (немесе) адамдардың және (немесе) органдардың, ұйымдардың әрекеттері (әрекетсіздігі) бойынша пікір білдіру мақсатында белгілі бір уақытта белгілі бір маршрут бойынша жүруі, ол дыбысты күшейтетін техникалық құралдарды, плакаттарды, транспаранттарды және көрнекі үгіттеудің өзге де құралдарын пайдалану арқылы немесе оларсыз, талаптар қою арқылы немесе онсыз жүзеге асырылады (көрсетілген Заңның 1-бабының 12) тармақшасы).
Пикеттеу — Қазақстан Республикасы бір азаматының қоғамдық маңызы бар мәселелер және (немесе) адамдардың және (немесе) органдардың, ұйымдардың әрекеттері (әрекетсіздігі) бойынша пікір білдіру мақсатында белгілі бір уақытта белгілі бір жерде болуы, ол қозғалыссыз және дыбысты күшейтетін техникалық құралдарды пайдаланбай, плакаттарды, транспаранттарды және көрнекі үгіттеудің өзге де құралдарын пайдалану арқылы немесе оларсыз жүзеге асырылады (көрсетілген Заңның 1-бабының 10) тармақшасы).
Демонстрация — Қазақстан Республикасы азаматының немесе азаматтар тобының қоғамдық маңызы бар мәселелер және (немесе) адамдардың және (немесе) органдардың, ұйымдардың әрекеттері (әрекетсіздігі) бойынша пікір білдіру мақсатында белгілі бір уақытта белгілі бір маршрут бойынша көлік құралдарын пайдалана отырып қозғалуы, ол дыбысты күшейтетін техникалық құралдарды, плакаттарды, транспаранттарды және көрнекі үгіттеудің өзге де құралдарын пайдалану арқылы немесе оларсыз, талаптар қою арқылы немесе онсыз жүзеге асырылады (көрсетілген Заңның 1-бабының 5) тармақшасы).
Жария іс-шара — Қазақстан Республикасының азаматтары, саяси партиялар, қоғамдық бірлестіктер бастамашылық ететін, әртүрлі нысандарда жүзеге асырылатын ашық, бейбіт, баршаға қолжетімді акция. Акцияның мақсаты — пікірлерді еркін білдіру және қалыптастыру, сондай-ақ елдің саяси, экономикалық, әлеуметтік және мәдени өмірінің әртүрлі мәселелері бойынша талаптар қою.
Түсіндіріліп отырған баптың диспозициясында көрсетілген әрекеттерді жасаудың заңсыздығы олардың белгіленген тәртіпті бұза отырып жасалуын, яғни Қазақстан Республикасының «Қазақстан Республикасында бейбіт жиналыстарды ұйымдастыру және өткізу тәртібі туралы» Заңын, сондай-ақ жиналыстарды, митингілерді, шерулерді, пикеттеулерді, демонстрацияларды немесе өзге де жария іс-шараларды ұйымдастыру мен өткізуді реттейтін басқа да нормативтік құқықтық актілерді бұзуын білдіреді.
Қарастырылып отырған бап шеңберінде жәрдемдесу дегеніміз — жоғарыда аталған әрекеттерді жеңілдету, оларға көмектесу, қолдау көрсету мақсатында заңсыз жиналыстарды, митингілерді, шерулерді, пикеттеулерді, демонстрацияларды немесе өзге де заңсыз жария іс-шараларды ұйымдастыруға, өткізуге не оларға қатысуға белсенді түрде атсалысу. Жәрдемдесу үй-жай, байланыс құралдарын, жабдықтарды, көлікті беру арқылы көрініс табуы мүмкін.
Қылмыстық теріс қылық құрамы құрылымы бойынша материалдық болып табылады, осыған байланысты бұл әрекеттің объективтік жағы үш міндетті белгіні қамтиды: біріншіден, заңсыз жиналыстарды, митингілерді, шерулерді, пикеттеулерді, демонстрацияларды немесе өзге де заңсыз жария іс-шараларды ұйымдастырудан, өткізуден не оларға қатысудан, сондай-ақ осындай іс-шараларды ұйымдастыруға немесе өткізуге үй-жай, байланыс құралдарын, жабдықтарды, көлікті беру арқылы жәрдемдесуден көрінетін қоғамға қауіпті әрекет; екіншіден, азаматтардың немесе ұйымдардың құқықтары мен заңды мүдделеріне не қоғамның немесе мемлекеттің заңмен қорғалатын мүдделеріне елеулі зиян келтіруден көрінетін қоғамға қауіпті салдарлар; үшіншіден, заңда көрсетілген бұзушылықтар мен салдарлар арасындағы себепті байланыс. Тиісінше, әрекет қоғамға қауіпті салдарлар туындаған сәттен бастап аяқталған болып есептеледі. Осы қылмыстық теріс қылық құрамының диспозициясында қылмыстық құқық бұзушылықтың уақыты, орны, тәсілі, жағдайы, құралдары мен заттары сияқты объективтік жақтың белгілері қамтылмаған. Демек, ҚК-нің 400-бабында көзделген қылмыстық теріс қылықты саралау кезінде жоғарыда аталған белгілердің маңызы болмайды, алайда олар жаза тағайындау кезінде ескерілуге тиіс.
Елеулі зиян келтіру — тергеу органдары жасалған әрекеттің нақты мән-жайларын ескере отырып белгілейтін бағалау санаты. Мұндай зиян жеке тұлғаларға да, заңды тұлғаларға да келтірілуі мүмкін. Бұл ретте кінәлі адамның әрекеттерінің заңдылығына үшінші тұлғалардың пайдасына да дау айтуға болады.
Құқыққа қайшы салдарлардың сипатына қарай тікелей нақты залал немесе алынбаған пайда түріндегі мүліктік зиян, азаматтардың заңды құқықтары мен мүдделерінің бұзылуы елеулі зиян деп танылуы мүмкін. Сондай-ақ кінәлі адамның әрекеттері азаматтардың немесе ұйымдардың құқықтары мен заңды мүдделеріне не қоғамның немесе мемлекеттің заңмен қорғалатын мүдделеріне елеулі зиян келтіруге әкеп соққан жағдайда, бұл елеулі материалдық залал келтіруден, азаматтардың жүріп-тұру бостандығына, тұрғын үй алаңын пайдалануға және т. б. конституциялық құқықтарының бұзылуынан көрініс табуы мүмкін.
Құқыққа қайшы салдарлардың сипатына қарай бұл жағдайда тікелей нақты залал немесе алынбаған пайда түріндегі мүліктік зиян, азаматтардың немесе ұйымдардың заңды құқықтары мен мүдделерінің (тұрғын үй, еңбек және т. б.) бұзылуы да елеулі зиян деп танылуы мүмкін.
ҚК-нің 400-бабында көзделген қылмыстық теріс қылықтың субъективтік жағы кінәнің қасақана нысанымен сипатталады. Кінәлі адам заңсыз жиналысты, митингіні, шеруді, пикеттеуді, демонстрацияны немесе өзге де заңсыз жария іс-шараны ұйымдастырып, өткізіп не оған қатысып жатқанын, сондай-ақ осындай іс-шараларды ұйымдастыруға немесе өткізуге үй-жай, байланыс құралдарын, жабдықтарды, көлікті беру арқылы жәрдемдесіп жатқанын сезінеді, азаматтардың немесе ұйымдардың құқықтары мен заңды мүдделеріне не қоғамның немесе мемлекеттің заңмен қорғалатын мүдделеріне елеулі зиян келтіру түріндегі қоғамға қауіпті салдардың туындау мүмкіндігін немесе болмай қоймайтынын алдын ала біледі және олардың туындауын қалайды.
Мотив пен мақсат, белгілі болғандай, іс-әрекетті саралауға әсер етпейді, алайда жаза тағайындау кезінде сот оларды ескереді.
ҚК-нің 400-бабында көзделген қылмыстық теріс қылықтың субъектісі — он алты жасқа толған, есі дұрыс жеке тұлға.
ҚК-нің 400-бабында көзделген әрекет қылмыстық теріс қылықтарға жатады.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме. Авторы — Исидор Шамилович Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі мен ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік істер Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Келісімшарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Ережелер Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Ережелер Жолдаулар
