Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 423-бабына түсініктеме. Сотқа дейінгі тергеп-тексеру деректерін немесе жабық сот талқылауын жария ету

1. Қазақстан Республикасының заңында белгіленген тәртіппен жария етуге жол берілмейтіні туралы ескертілген адамның сотқа дейінгі тергеп-тексеру деректерін немесе жабық сот талқылауын жария етуі, егер сотқа дейінгі тергеп-тексеру деректерін жария ету прокурордың немесе сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адамның келісімінсіз, сондай-ақ жабық сот талқылауының деректерін судьяның келісімінсіз жасалса —

екі мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына тартуға, не алты жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не екі жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

Әрекеттің қоғамдық қауіптілігі сотқа дейінгі тергеп-тексеру деректерін немесе жабық сот талқылауын жария ету сотқа дейінгі тергеп-тексеруді қиындатуға, іс бойынша шындықты анықтауға ықпал етуге қабілетті екендігінде көрініс табады. Сотқа дейінгі тергеп-тексеру немесе жабық сот талқылауы барысында алынған нақты деректерді іске мүдделі тұлға бейтараптандыруы мүмкін — ол қылмыстың іздерін жоюы, қылмыстық жолмен алынған заттарды жасыруы, тергеп-тексеру процесін, кінәлі адамды уақтылы әшкерелеуді және оған қатысты әділ сот шешімінің қабылдануын қиындатуы мүмкін басқа да әрекеттер жасауы ықтимал. Бұдан бөлек, сотқа дейінгі тергеп-тексеру деректерін немесе жабық сот талқылауын жария ету жеке тұлғаның заңды құқықтары мен мүдделерінің бұзылуына әкеп соғуы мүмкін.

Қылмыстық процестің негізгі қағидаты болып табылатын жариялылықты шектеу ҚПК-нің 29-бабында ерекше жағдай ретінде тікелей көзделген. ҚПК-нің 47-бабында құпиялылықтың сақталуын қамтамасыз ету тетіктері ашып көрсетілген, ал сотқа дейінгі тергеп-тексеру деректерін қорғау ҚПК-нің 201-бабында қамтылған. Осы үш санатты тиісті түрде ажырату қажет.

Қылмыстың объектісі сотқа дейінгі тергеп-тексеру органдары мен соттың дұрыс, қалыпты қызметін қамтамасыз ететін қоғамдық қатынастар болып табылады. Қосымша объект ретінде жеке тұлғаның мүдделері болуы мүмкін.

Қарастырылып отырған қылмыстың нысанасы жария етуге жатпайтын сотқа дейінгі тергеп-тексеру деректері немесе жабық сот талқылауы деректері түріндегі мәліметтер болып табылады. ҚПК-нің 7-бабының 41-тармағына сәйкес, сотқа дейінгі іс жүргізу — сотқа дейінгі тергеп-тексеру басталған кезден бастап прокурордың қылмыстық істі мәні бойынша қарау үшін сотқа жіберуіне не іс бойынша іс жүргізуді тоқтатуға дейінгі іс бойынша іс жүргізу, сондай-ақ жеке айыптаушы мен қорғау тарапының қылмыстық іс бойынша материалдарды дайындауы. Бұл тек сотқа дейінгі іс жүргізуге қатысы бар немесе жабық сот талқылауы үшін елеулі маңызы бар мәліметтер болуы мүмкін. Мәселен, куә ретінде айғақ бергені туралы таныстарына хабарлау және т.б. мәліметтерді жеткізу жария ету болып табылмайды. Мұндай хабарламалардың тергеп-тексеру немесе сот талқылауы үшін елеулі маңызы жоқ.

Қылмыстың объективтік жағы сотқа дейінгі тергеп-тексеру деректерін немесе жабық сот талқылауы деректерін жария етуге жол берілмейтіні туралы заңда белгіленген тәртіппен ескертілген адамның оларды прокурордың, тергеушінің немесе сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адамның келісімінсіз, сондай-ақ судьяның келісімінсіз жария етуінен тұрады.

ҚПК-нің 201-бабының 1-бөлігіне сәйкес, сотқа дейінгі тергеп-тексеру деректері жария етуге жатпайды. Олар прокурордың рұқсатымен ғана, егер бұл тергеп-тексеру мүдделеріне қайшы келмесе және басқа адамдардың құқықтары мен заңды мүдделерінің бұзылуына байланысты болмаса, оның мүмкін деп таныған көлемінде жария етілуі мүмкін.

ҚПК-нің 29-бабының 1-бөлігіне сәйкес, барлық соттар мен сот сатыларында қылмыстық істерді қарау ашық жүргізіледі. Сот талқылауының жариялылығын шектеуге мемлекеттік құпияларды және заңмен қорғалатын өзге де құпияны қорғау мүдделеріне қайшы келген жағдайларда ғана жол беріледі. Кәмелетке толмағандардың қылмыстық құқық бұзушылықтары туралы істер бойынша, жыныстық қылмыстар туралы істер бойынша және іске қатысатын адамдардың өмірінің интимдік жақтары туралы мәліметтердің жария етілуіне жол бермеу мақсатында өзге де істер бойынша, сондай-ақ жәбірленушінің, куәнің немесе іске қатысатын басқа да адамдардың, олардың отбасы мүшелерінің немесе жақын туыстарының қауіпсіздігі мүдделері талап еткен жағдайларда соттың уәжді қаулысымен жабық сот талқылауына жол беріледі. Жабық сот отырысында тергеу судьясы шешетін қылмыстық қудалау органының әрекеттеріне (әрекетсіздігіне) және шешімдеріне берілген шағымдар да қаралады.

Жария ету қандай да бір процестік әрекетке (тінту жүргізілгені, оқиға болған жерді қарап-тексеру, беттестіру және т.б. туралы), тергеп-тексерудің өзіне немесе іске қатысатын адамдар туралы қолда бар деректерге қатысты мәліметтерді кем дегенде бір бөгде адамға жеткізуден тұрады.

ҚК-нің 423-бабы жария етілуге жатпайтын деректердің тізбесін айқындамайтындықтан, оларға қылмыстық істе қамтылған кез келген мәліметтерді жатқызу қажет.

Жария ету кез келген нысанда жүзеге асырылуы мүмкін: ауызша, жазбаша, аудио- немесе бейнежазба арқылы, бұқаралық ақпарат құралдары арқылы, Интернетте және т.б.

Сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адам қорғаушыға, куәларға, жәбірленушіге, азаматтық талапкерге, азаматтық жауапкерге немесе олардың өкілдеріне, сарапшыға, маманға, аудармашыға, куәгерлерге және тергеу әрекеттерін жүргізу кезінде қатысатын басқа да адамдарға істегі мәліметтерді оның рұқсатынсыз жария етуге жол берілмейтіні туралы ескертеді, бұл жөнінде аталған адамдардан жауаптылық туралы ескерту жасалған қолхат алынады (ҚПК-нің 201-бабының 2-бөлігі).

Жабық сот отырысына қатысатын адамдарға сот істегі мәліметтерді оның рұқсатынсыз жария етуге жол берілмейтіні туралы ескертеді, бұл жөнінде жауаптылық туралы ескерту жасалған қолхат алынады (ҚПК-нің 350-бабы).

Жауаптылық туралы ескерту жасалған тиісті түрде ресімделген қолхаттың болмауы алдын ала тергеп-тексеру немесе жабық сот талқылауы деректерін жария еткені үшін қылмыстық жауаптылықты жоққа шығарады.

Қылмыс сотқа дейінгі іс жүргізу немесе жабық сот талқылауы кезінде жасалған мәліметтерді жария етуді құрайды. Ашық сот отырысы басталған кезден бастап сол мәліметтерді хабарлау ҚК-нің 423-бабында көзделген қылмыс құрамын құрамайды.

Істі сот қарап, үкім шығарғаннан кейін аталған әрекеттер жасалған жағдайда да қарастырылып отырған қылмыс құрамы болмайды, өйткені сотқа дейінгі іс жүргізу нәтижелері істі сотта қарау барысында процеске қатысушылардың барлығына белгілі болады және қылмыстық-процестік заңнамада істі сотта қарағаннан кейін көрсетілген деректерді жария етуге жол берілмейтіні туралы талап жоқ.

Қылмыс құрамы өзінің құрылымы бойынша формальды болып табылады. Сотқа дейінгі іс жүргізу немесе жабық сот талқылауы туралы деректер кем дегенде бір бөгде адамға белгілі болған кезден бастап қылмыс аяқталған деп есептеледі. Бұл ретте бөгде адам жария етілген деректердің мәнін түсінуі тиіс. Егер аталған бөгде адам әртүрлі себептерге байланысты жария етілген мәліметтердің мәнін түсінуге қабілетсіз болса, онда оның әрекеттері сотқа дейінгі іс жүргізу немесе жабық сот талқылауы деректерін жария етуге оқталу ретінде саралануға тиіс (ҚК-нің 24-бабының 3-бөлігі, 423-бабы).

Сотқа дейінгі тергеп-тексеру немесе жабық сот талқылауы деректерін жария ету тікелей қасақаналықпен жасалады: кінәлі адам сотқа дейінгі тергеп-тексерудің немесе жабық сот талқылауының қандай да бір деректерін жария етудің қоғамдық қауіптілігін сезінеді, теріс салдарлардың туындауын алдын ала біледі және осы деректерді жария етуді қалайды.

Адам сотқа дейінгі тергеп-тексеру немесе жабық сот талқылауы деректерін абайсызда да жария етуі мүмкін. Мұндай әрекет қоғамдық қауіптілік туғызбайтын маңызы болмашы әрекет болғандықтан, қылмыстық болып табылмайды (ҚК-нің 10-бабының 4-бөлігі).

Қылмысты жасаудың себептері мен мақсаттары әртүрлі болуы мүмкін (мансапқорлық, кек алу, пайдакүнемдік және т.б.) және қылмысты саралауға әсер етпейді.

Қылмыстың субъектісі арнайы субъект болып табылады — 16 жасқа толған, есі дұрыс және сотқа дейінгі тергеп-тексеру немесе жабық сот талқылауы деректерін жария етуге жол берілмейтіні туралы тиісті түрде ескертілген жеке тұлға.

Егер бұқаралық ақпарат құралдарының қызметкері тергеу әрекеттерін жүргізу кезінде қатысып, оған сотқа дейінгі тергеп-тексеру деректерін жария еткені үшін қылмыстық жауаптылық туралы ескертілгені жөнінде қолхат алынған болса, ол қарастырылып отырған қылмыстың субъектісі деп танылуы мүмкін.

Қылмыстық-процестік заң аталған қылмыстың ықтимал субъектілерінің шеңберін шектемейді, өйткені ҚПК-нің 201-бабының 2-бөлігінде процеске қатысушылардың жекелеген санаттары аталғаннан кейін, мұндай субъектілер ретінде тергеу әрекеттерін жүргізу кезінде қатысқан басқа да адамдар болуы мүмкін екендігі көрсетіледі.

Тергеу әрекеттерін жүргізу кезінде қатыспаған, бірақ сотқа дейінгі тергеп-тексеру немесе жабық сот талқылауы деректері өздеріне, мысалы, тергеу әрекеттерін жүргізуге қатысқан адамдардың немесе құқық қорғау органдары қызметкерлерінің сөздерінен не жабық сот талқылауына қатысушылардан белгілі болған адам қарастырылып отырған қылмыстың субъектісі бола алмайды. Оларды түсіндіріліп отырған қылмыстың субъектісі деп танымаудың негізі — олардың сотқа дейінгі тергеп-тексеру немесе жабық сот талқылауы деректерін жария еткені үшін қылмыстық жауаптылық туралы ескертілмегендігі.

Осы негіз бойынша заңда белгіленген тәртіппен сотқа дейінгі тергеп-тексеру немесе жабық сот талқылауы деректерін жария етуге жол берілмейтіні туралы ескертілмеген, тергеу әрекеттерін жүргізу кезінде қатысқан адам да түсіндіріліп отырған баптың субъектісі бола алмайды.

Сотқа дейінгі тергеп-тексеру және сот қызметкерлеріне келетін болсақ, қызметтік құпияны сақтау олардың қызметтік міндеті болып табылады. Олар да ҚК-нің 423-бабында көзделген қылмыстың субъектілері бола алады.

Егер ҚК-нің 423-бабы диспозициясында көрсетілген деректерді тергеу және сот органдарының лауазымды адамдары өздерінің қызметтік міндеттерін атқару барысында өздеріне белгілі болған ақпаратты жария етсе, тиісті шарттар болған жағдайда оларды ҚК-нің 361 немесе 371-баптары бойынша жауаптылыққа тартуға болады.

ҚК-нің 423-бабында көзделген әрекет онша ауыр емес қылмыстарға жатады.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне Исидор Шамилович Борчашвилидің 2021 жылғы түсіндірмесі, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.*

Конституция Заң Кодекс Норматив Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер даулар Қорғау Төрелік Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар