Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 426-бабына түсініктеме. Бас бостандығынан айыру орындарынан, қамаудан немесе күзетпен ұстаудан қашу

1. Жазасын өтеп жүрген немесе алдын ала қамауда отырған адамның бас бостандығынан айыру орындарынан, қамаудан немесе күзетпен ұстаудан қашуы —

үш жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

2. Дәл сол әрекет:

• адамдар тобының алдын ала сөз байласуымен;
• өмірге немесе денсаулыққа қауіпті күш қолдану арқылы не осындай күш қолдану қатерін төндіру арқылы;
• қаруды немесе қару ретінде пайдаланылатын заттарды қолдану арқылы жасалса, —

үш жылдан алты жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

Ескерту. Қашу жасалған сәттен бастап жеті тәулік ішінде бас бостандығынан айыру орнына немесе күзетпен ұстауға өз еркімен қайтып келген адам, егер ол жаңа өзге де қылмыстық құқық бұзушылық жасамаған болса және қашу осы баптың екінші бөлігінің 2) және 3) тармақтарында көзделген әрекеттермен ұштаспаса, қашқаны үшін қылмыстық жауаптылықтан босатылады.

Құқықтық мемлекет құру сот билігінің тиімді жұмыс істеуінсіз мүмкін емес, ал оның күшті әрі тәуелсіз болуы міндетті шарт болып табылады. Қазақстан Республикасы Конституциясының 78-бабының 3-тармағына сәйкес, сот шешімдерінің, үкімдері мен өзге де қаулыларының Қазақстан Республикасының бүкіл аумағында міндетті түрде орындалуы сот билігінің ажырамас атрибуты болып табылады.

Қоғамдық қауіптілігі осы қылмыстың үкімнің орындалуына немесе процестік мәжбүрлеу шараларының жүзеге асырылуына қарсы бағытталуынан көрінеді.

Қашудың қоғамдық қауіптілігі оның сот төрелігінің мақсаттары мен міндеттеріне және қылмыстық-атқару жүйесі мекемелерінің қалыпты қызметіне қауіпті қол сұғушылық болып табылуымен қатар, қылмыстық жазаның мақсаттарына қол жеткізуге кедергі келтіруінде де жатыр. Бұдан басқа, қоғамда мемлекеттік биліктің беделі түсіріліп, оған нұқсан келтіріледі, сондай-ақ азаматтардың өздерінің заңмен және мемлекетпен қорғалатынына деген сенімі әлсірейді.

Қылмыстың объектісі қылмыстық-атқару жүйесі органдарының, сотқа дейінгі тергеп-тексеру органдарының қалыпты қызмет атқаруы болып табылады.

Тиісті мәжбүрлеу сипатындағы құқықтық ықпал ету шарасы қолданылған адамды қоғамнан физикалық оқшаулау сот актісін орындайтын әкімшілік өкілдері жазаны орындау режиміне сәйкес әлеуметтік оңалту және жаза мақсаттарына қол жеткізу жөніндегі іс-шараларды жүзеге асыратын режимнің негізі болып табылады.

Сотқа дейінгі іс жүргізу сатысында ұстау тәртібімен немесе бұлтартпау шарасы ретінде күзетпен ұстауды қолдану арқылы уақытша бас бостандығынан айыру қылмыстық қудалау органдарының міндеттерін орындауға ықпал ететін процестік қажеттілік болып табылады.

Қылмыстың объективтік жағы жазасын өтеп жүрген немесе алдын ала қамауда отырған адамның бас бостандығынан айыру орындарынан, қамаудан немесе күзетпен ұстаудан қашуынан көрінеді.

Қашу — бас бостандығынан айыру немесе қамау түріндегі жазаны өтеу орнын не күзетпен ұстау орнын, яғни оны күзетуді жүзеге асыратын адамдардың бақылауындағы орынды заңсыз, өз бетінше тастап кету. Бұл әрекеттердің заңсыздығы жазаны өтеу орнын немесе күзетпен ұстау орнын осындай рұқсат беруге уәкілетті лауазымды адамдардың рұқсатынсыз немесе жалған рұқсат негізінде, сондай-ақ заңсыз жолмен алынған рұқсат бойынша тастап кетуді білдіреді.

Бас бостандығынан айыру орындарынан қашу сот үкіміне сәйкес сотталғандар жазасын өтейтін қылмыстық-атқару жүйесі мекемелерінен қашуды көздейді.

ҚАЖК-нің 88-бабының 1-бөлігіне сәйкес, бас бостандығынан айыруға сотталған адамдар жазасын мекемелерде өтейді. ҚАЖК-нің 89-бабының 1-бөлігіне сәйкес мекемелер:

ең төменгі қауіпсіздік мекемелері;

орташа қауіпсіздік мекемелері;

кәмелетке толмағандарды ұстауға арналған орташа қауіпсіздік мекемелері;

барынша жоғары қауіпсіздік мекемелері;

төтенше қауіпсіздік мекемелері;

толық қауіпсіздік мекемелері;

аралас қауіпсіздік мекемелері болып бөлінеді.

Бас бостандығынан айыру орындарынан қашу сотталған адамның түзеу мекемесінің шегінен, атап айтқанда сотталған адамға болуға белгіленген немесе рұқсат етілген орыннан заңсыз кетуі не белгіленген қозғалыс бағытын бұзуынан көрінеді. Бұдан басқа, ҚАЖК-нің 119-бабының 3-бөлігіне сәйкес, сотталғандар қылмыстық-атқару жүйесіне кірмейтін ұйымдардың объектілерінде мекеме әкімшілігі, ұйым және сотталған адам арасында жасалған шарттар негізінде еңбекке тартылуы мүмкін.

Бас бостандығынан айыру орындарынан қашу Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрінің 2014 жылғы 17 қарашадағы № 819 бұйрығымен бекітілген қылмыстық-атқару жүйесі мекемелерінің ішкі тәртіп қағидаларын өрескел бұзады.

Бас бостандығынан айыру орындарынан қашу тергеу изоляторларынан да жасалуы мүмкін. Тергеу изоляторлары қамауға, бас бостандығынан айыруға сотталған адамдарды, не шаруашылық қызмет көрсету жұмыстарын орындау үшін қалдырылған немесе ҚАЖК-нің 88-бабы 4-бөлігінің 4) тармағына сәйкес мекемелерден жіберілген адамдарды ұстау үшін пайдаланылады (ҚАЖК-нің 89-бабының 2-бөлігі).

ҚАЖК-нің 121-бабының 1-бөлігіне сәйкес, сотталғандар кезектілік тәртібімен жұмыс уақытынан тыс аптасына екі сағаттан аспайтын ұзақтықта ақы төленбейтін жұмыстарға тартылады:

камераларды, бөлмелерді және ортақ пайдаланылатын үй-жайларды абаттандыру бойынша;

мекеме аумағын және оған іргелес аумақты абаттандыру бойынша, негізгі қоршауда және ішкі тыйым салынған аймақтың шегінен тыс орналасқан инженерлік-техникалық қадағалау, бақылау және күзет құралдарының объектілерін қоспағанда;

тұрмыстық және санитариялық-гигиеналық жағдайларды жақсарту бойынша.

Осындай жұмыстарды орындау үшін сотталғандар түзеу мекемелерінің шегінен тыс жерде болуы мүмкін. Мұндай орындардан қашуды бас бостандығынан айыру орындарынан қашу ретінде қарастыру қажет.

Еркін жүріп-тұруға болатын бас бостандығынан айыру орындарына ең төменгі қауіпсіздік мекемелері жатады. ҚАЖК-нің 143-бабының 1-бөлігіне сәйкес, ең төменгі қауіпсіздік мекемелерінде жазасын өтеп жүрген сотталғандар күзетсіз, бірақ мекеме әкімшілігінің бақылауы мен қадағалауында ұсталады. Сотталғандарға мекеме аумағында да, мекеме әкімшілігінің рұқсатымен мекемеге іргелес аумақтың шекарасы шегінде де еркін жүріп-тұру құқығы беріледі. Олардың болуға тиіс орындарынан кетуі ҚК-нің 426-бабында көзделген қылмыс құрамының объективтік жағының белгілерін қамтымайды, өйткені олар бас бостандығынан айыру жазасын өтеп жүрген адамдар болып есептелгенімен, ең төменгі қауіпсіздік мекемелерінде күзетсіз ұсталады.

Жаза түрі ретінде қамауды өтеу орындарынан қашу сотталған адамның осы жаза түрін өтеу орнын заңсыз тастап кетуін білдіреді. Мәселен, ҚАЖК-нің 83-бабына сәйкес, сотталғандар қамау түріндегі жазаны сотталған жері бойынша арнайы қабылдағыштарда, тергеу изоляторларының оқшауланған учаскелерінде өтейді. Әскери қызметшілер қамау түріндегі жазаны гауптвахтада өтейді.

Күзетпен ұстаудан қашу бұлтартпау шарасы ретінде күзетпен ұстау қолданылған адамдардың қашуын көздейді. ҚПК-нің 147-бабының 1-бөлігіне сәйкес, күзетпен ұстау бұлтартпау шарасы ретінде тек судьяның санкциясымен және заңда бес жылдан астам мерзімге бас бостандығынан айыру түріндегі жаза көзделген қылмысты жасады деп күдік келтірілген, айыпталған, сотталушы адамға қатысты ғана, неғұрлым жеңіл бұлтартпау шараларын қолдану мүмкін болмаған кезде қолданылады. Ерекше жағдайларда бұл бұлтартпау шарасы заңда бес жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыру түріндегі жаза көзделген қылмысты жасады деп күдік келтірілген, айыпталған, сотталушы адамға қатысты мынадай жағдайларда қолданылуы мүмкін:

оның Қазақстан Республикасының аумағында тұрақты тұрғылықты жері болмаса;

оның жеке басы анықталмаса;

ол бұрын таңдалған бұлтартпау шарасын немесе процестік мәжбүрлеу шарасын бұзса;

ол қылмыстық қудалау органдарынан немесе соттан жасырынуға әрекет жасаса немесе жасырынса;

ол ұйымдасқан топтың немесе қылмыстық қоғамдастықтың (қылмыстық ұйымның) құрамында қылмыс жасады деп күдік келтірілсе;

оның бұрын жасалған ауыр немесе аса ауыр қылмыс үшін соттылығы болса;

оның қылмыстық әрекетін жалғастырып жүргені туралы деректер болса.

Күзетпен ұстау орындарына тергеу изоляторлары, уақытша ұстау изоляторлары да жатады. Күзетпен ұсталатын адам қысқа мерзімге немесе едәуір ұзақ уақыт бойы өзге үй-жайларда немесе көлік құралдарында, оның ішінде ҰҚК қызметкерінің кабинетінде, сот, прокуратура, ішкі істер органдарының үй-жайларында, пойыз вагонында, автомобильде, емдеу мекемесінде, сондай-ақ ашық жерлерде (оқиға орнында айғақтарды тексеру, тергеу эксперименті және т.б. кезінде) ұсталуы мүмкін.

Осылайша, күзетпен ұсталатын, сондай-ақ алдын ала қамауда отырған адамның қашуы іс жүзінде кез келген жерден жасалуы мүмкін.

Бас бостандығынан айыру немесе қамау түріндегі жазаны өтеп жүрген адам не алдын ала қамауда отырған адам бір мезгілде күзетпен ұсталады, яғни күзетте болады және қоғамнан оқшауланады. Күзетпен ұстау бақылаусыз байланыстарға, еркін жүріп-тұруға, хаттар мен жазбаларды алуына, біреуге беруіне және сот төрелігінің мүдделері тұрғысынан жағымсыз болып табылатын өзге де әрекеттерге кедергі келтіруге бағытталған.

Көрсетілген орындарды өз бетінше және құқыққа қайшы тастап кету адамның өз бастамасы бойынша, қылмыстық-атқару жүйесі мекемелерінің қызметкерлеріне, сондай-ақ күзетпен ұсталатын адамдарды күзетуді жүзеге асыратын қызметкерлерге хабарламай және олардың рұқсатынсыз кетуін білдіреді.

Қашу созылмалы қылмыс болып табылады. Осы қылмыстың аяқталу сәтін анықтау кезінде қашу жасалған орынды да ескеру қажет. Егер қашу қылмыстық-атқару жүйесі мекемесінің күзетілетін аумағынан жасалса, ол күзет шебін кесіп өткен сәттен бастап аяқталған деп танылады. Біздің ойымызша, қашудың барлық жағдайлары үшін қылмысты субъект нақты немесе көзге елестетілетін бақылау (күзет) шебінен өтіп, бас бостандығынан айыруға байланысты жоғалтқан өз әрекеттерін дербес басқару мүмкіндігіне нақты ие болған кезден бастап аяқталған деп есептеу дұрыс болады. Егер адамда мұндай мүмкіндік пайда болмаса, жасалған әрекетті аяқталған қылмыс ретінде қарастыру екіталай. Бас бостандығынан айыруға, қамауға сотталған немесе күзетпен ұсталған адам болған жерінен кетіп қалғаннан кейін оның артынан қуу басталған жағдайда, қашу қудаланушы қуғыннан құтылып, бұдан әрі кез келген әрекетті өз қалауынша жасау мүмкіндігіне ие болған сәттен бастап аяқталған болып есептеледі.

Осыған байланысты мынадай мысал назар аударуға тұрарлық. Ж. бірқатар қылмыстар жасағаны үшін бұлтартпау шарасы ретінде күзетпен қамалған. Тергеу бөлімінің кабинетінде жауап алынғаннан кейін посттың жанынан өтіп бара жатып, Ж. кенеттен есіктен көшеге жүгіріп шығып, қала орталығына қарай қаша жөнелген. Алайда шамамен 50 метр жүгіргеннен кейін Ж. оның соңынан қуған полиция қызметкерлерімен ұсталған. Тергеу органдары Ж.-ның әрекеттерін ҚК-нің 426-бабының 1-бөлігі бойынша саралаған. Аудандық сот саралауды дұрыс емес деп таныды, өйткені соттың пікірінше, қылмыс соңына дейін жеткізілмеген, сондықтан жасалған әрекетті ҚК-нің 24-бабының 3-бөлігі және 426-бабының 1-бөлігі бойынша күзетпен ұстаудан қашуға оқталу ретінде саралады.

Бас бостандығынан айыру орындарынан тыс жерде заңды негіздерде жүрген және конвойсыз жүріп-тұру құқығын пайдаланатын сотталғандардың қашуының аяқталу сәтін анықтаған кезде, қашу сотталған адамның қозғалыс бағытының шегінен шыққан сәттен бастап аяқталған деп есептеледі. Осы сәттен бастап кінәлі адам кез келген әрекетті бақылаусыз, оның ішінде өз қалауы бойынша еркін жүріп-тұру мүмкіндігіне ие болады.

Бас бостандығынан айыру орындарынан, қамаудан немесе күзетпен ұстаудан қашуды жасау тәсілдері әртүрлі болуы мүмкін: бас бостандығынан айыру орындарының қызметкерлеріне немесе күзетпен ұсталатын адамдарды күзететін тұлғаларға пара беру, күзетке шабуыл жасау, қоршауларды, есіктерді, терезелерді бұзу, көлік құралдарын пайдалану, жалған құжаттарды пайдалану, көлік құралдарынан секіріп кету және басқалар.

ҚК-нің 426-бабының 2-бөлігінде көрсетілген жағдайларды (адамдар тобының, адамдар тобының алдын ала сөз байласуымен; өмірге немесе денсаулыққа қауіпті күш қолдану арқылы не осындай күш қолдану қатерін төндіру арқылы; қаруды немесе қару ретінде пайдаланылатын заттарды қолдану арқылы) қоспағанда, осы қылмысты жасау тәсілдері қылмысты саралауға әсер етпейді.

Қылмыс жасалған орын да қылмысты саралауға әсер етпейді, өйткені қашу іс жүзінде кез келген жерден жасалуы мүмкін. Конвоймен алып жүрілген адам күзетпен ұсталып отырған болып есептеледі және осы қылмыстың субъектісі болуы мүмкін. Мысалы, сотталған немесе күзетпен ұсталатын адам жауап алу, сараптама жүргізу, өзге тергеу әрекеттеріне қатысу, сот отырысына қатысу және т.б. мақсаттарында тасымалдау кезінде қашуы мүмкін.

Егер бас бостандығынан айыру орындарынан, қамаудан немесе күзетпен ұстаудан қашу басқа қылмыстық құқық бұзушылықтарды жасаумен қатар жүрсе (мысалы, ұрлау мақсатынсыз көлік құралдарын заңсыз иелену (ҚК-нің 200-бабы), кепілге алу (ҚК-нің 261-бабы), адам өлтіру (ҚК-нің 99-бабы)), онда әрекеттер қылмыстық құқық бұзушылықтардың жиынтығы бойынша сараланады.

Қылмыстың субъективтік жағы кінәнің қасақана нысанымен сипатталады. Кінәлі адам бас бостандығынан айыру орындарынан, қамаудан немесе күзетпен ұстаудан қашудың қоғамдық қауіпті сипатын сезінеді, теріс салдардың туындауын алдын ала болжайды және қашуды жасауды қалайды.

Бұл қылмыстың мақсаты объектінің ерекшелігімен айқындалады және бас бостандығынан айыру немесе қамау түріндегі жазаны өтеуден не өзіне қатысты қолданылған процестік мәжбүрлеу шарасынан туындайтын міндеттерді орындаудан жалтарудан тұрады.

Қылмыстың субъектісі арнайы субъект болып табылады — он алты жасқа толған, есі дұрыс, бас бостандығынан айыру немесе қамау түріндегі жазаны өтеп жүрген не алдын ала қамауда отырған жеке тұлға.

Бас бостандығынан айыру немесе қамау түріндегі жазаны өтеп жүрген адамдарға қылмыстық-атқару жүйесі мекемелерінде, тергеу изоляторларында немесе арнайы қабылдағыштарда жазасын өтеп жүрген сотталғандар жатады.

Алдын ала қамауда отырған адамдарға ҚПК-нің 128-бабына сәйкес өздеріне қатысты бұлтартпау шарасы ретінде күзетпен ұстау таңдалған адамдар жатады.

Осыған сәйкес, қылмыстың субъектілері мыналар болуы мүмкін:

бас бостандығынан айыру түріндегі жазаны өтеп жүрген адамдар;

қамау түріндегі жазаны өтеп жүрген адамдар;

қылмыстық құқық бұзушылық жасады деген күдікпен ұсталған адамдар;

қылмыстық құқық бұзушылық жасады деген күдікке ілінген, оларға қатысты бұлтартпау шарасы ретінде күзетпен ұстау таңдалған адамдар.

Қылмыс субъектісінің әрекеттері оған күзетпен ұстау түріндегі бұлтартпау шарасын таңдау туралы қаулы жарияланған жағдайда ғана қашу болып есептеледі (ҚПК-нің 148-бабының 10-бөлігі).

Күзетпен ұстауға санкция беру құқығы тергеу судьясына, ал ҚПК-нің 107-бабы 7-бөлігінің 2) және 3) тармақтарында көзделген жағдайларда облыстық және оған теңестірілген сот судьяларына тиесілі (ҚПК-нің 148-бабының 1-бөлігі).

ҚПК-нің 107-бабы 7-бөлігінің 2) және 3) тармақтарында тергеу судьясының қаулысын, санкциясын өзгерту және тергеу судьясының қаулысын, санкциясын жою әрі жаңа қаулы шығару туралы сөз қозғалады.

Демек, қылмыстық-атқару жүйесі мекемелерінде, тергеу изоляторларында немесе арнайы қабылдағыштарда заңсыз ұсталып отырған адамның қашуы қылмыс болып табылмайды.

Кәмелетке толмағандарды ұстауға арналған орташа қауіпсіздік мекемелерінде жазасын өтеп жүрген он алты жасқа толмаған адамдар ҚК-нің 426-бабында көзделген қылмыстың субъектісі бола алмайды.

Әкімшілік жаза шарасы ретінде әкімшілік қамаққа алынған адамдар (ӘҚБтК-нің 58-бабы), сондай-ақ әкімшілік ұсталған адамдар осы қылмыстың субъектілері болып табылмайды.

Түсіндіріліп отырған норманың 2-бөлігінде мынадай саралаушы белгілер көзделген: 1) адамдар тобының, адамдар тобының алдын ала сөз байласуымен жасауы; 2) өмірге немесе денсаулыққа қауіпті күш қолдану арқылы не осындай күш қолдану қатерін төндіру арқылы жасауы; 3) қаруды немесе қару ретінде пайдаланылатын заттарды қолдану арқылы жасауы.

ҚК-нің 31-бабының 1-бөлігіне сәйкес, қашу оны жасауға алдын ала сөз байласпай, екі немесе одан да көп орындаушы бірлесіп қатысқан жағдайда адамдар тобы жасаған қылмыс деп танылады.

ҚК-нің 31-бабының 2-бөлігіне сәйкес, қашу оны бірлесіп жасау туралы алдын ала уағдаласқан адамдар қатысқан жағдайда адамдар тобының алдын ала сөз байласуымен жасалған қылмыс деп танылады.

Қашуға қатысушылардың әрекеттерін адамдар тобының алдын ала сөз байласуымен жасалған қылмыс ретінде саралау үшін олардың әрқайсысы осы қылмыс құрамының объективтік жағын толық немесе ішінара орындауы қажет.

Аудандық сот С. мен М.-ны бірқатар қылмыстар жасағаны үшін, оның ішінде адамдар тобының алдын ала сөз байласуымен қашқаны үшін соттады. Үкімді өзгерте отырып, кассациялық саты қылмыстың топтық сипаты туралы көрсетуді артық деп таныды, өйткені С. күзетпен ұстаудан жалғыз өзі қашқан, ал М. қашу кезінде күзет қызметкерлеріне қолдану үшін оған аэрозоль құралын беру арқылы ғана жәрдемдескен және өзі қашуды мақсат етпеген.

Қашуды топтық қылмыс деп тану қашуға қатысушылар әрекеттерінің келісімділік белгісін анықтамай мүмкін емес. Бұл белгі тиісті субъектілердің бас бостандығынан айыру орнынан кету немесе күзет шебін еңсеру мақсатына қол жеткізу үшін күш-жігерлерін біріктіруін білдіреді. Оның үстіне мұндай келісімділік қашуды бірлесіп жасау туралы алдын ала уағдаластықпен бекітілуі тиіс. Егер сыбайлас қатысушылар қашу жасалғаннан кейін ғана бірлескен қызмет туралы келіссе, онда соңғысын топтық қылмыс деп тану екіталай. Сондай-ақ келісім жазасын өтеп жүрген немесе алдын ала қамауда отырған адамдарды өз бетінше босатуға бағытталған әрекеттерді орындау басталғанға дейін жасалуы тиіс.

Құқық қолдану практикасында қашуды жасаған адамға бас бостандығынан айыру орындарында, қамау орындарында жазасын өтемейтін немесе күзетпен ұсталмайтын адамның жәрдемдескен жағдайларында қашуды саралау кезінде қиындықтар туындайды. Мұндай адамның әрекеттері ҚК-нің 28-бабының 5-бөлігі және ҚК-нің 426-бабының 1-бөлігі бойынша қашуға көмектесу ретінде саралануға жатады. Ал қашуды жасаған адамның әрекеттері, өз кезегінде, ҚК-нің 426-бабының 2-бөлігінің 1) тармағы бойынша алдын ала сөз байласу арқылы адамдар тобы жасаған қылмыс ретінде жауаптылыққа жатпайды.

Бас бостандығынан айыру орнынан, қамаудан немесе күзетпен ұстаудан өмірге немесе денсаулыққа қауіпті күш қолдану арқылы не осындай күш қолдану қатерін төндіру арқылы жасалған қашуды ҚК-нің екі бабы бойынша: ҚК-нің 426-бабы 2-бөлігінің 2) тармағы және денсаулыққа келтірілген зиянның ауырлығына қарай ҚК-нің 106-бабы бойынша саралау қажет. Мұндай саралау дұрыс болады, өйткені қашуға кедергі жасауға тырысқан адамға ауыр зиян келтірудің қоғамдық қауіптілігі қашудың өзінен жоғары. Оның үстіне ҚК-нің 106-бабының 1-бөлігі бойынша жаза ҚК-нің 426-бабы 2-бөлігінің 2) тармағында көзделген жазадан қатаңырақ.

Қашу кезінде күш қолдану осы қылмысты тікелей жасауға дейін де, оны жасау барысында да орын алуы мүмкін. Бұл ретте күш қолдану қашуды кедергісіз қамтамасыз етуге бағытталуы тиіс. Егер күш қашу аяқталғаннан кейін, мысалы, ұсталып қалудан құтылу мақсатында қолданылса, онда жасалған әрекет жеке адамға қарсы тиісті қылмыс ретінде саралануы тиіс.

Күш қолдану қатері кінәлінің жәбірленушіге денсаулығына зиян келтіру және т.б. туралы қорқытуын білдіреді. Бұл ретте қатерді қылмыстық мінез-құлық деп тану үшін ол нақты әрі шынайы болуы тиіс.

Кінәлі тарапынан қашу кезінде күш қолданудан немесе оны қолдану қатерінен жәбірленуші деп бас бостандығынан айыру орындарында жазасын өтеп жүрген немесе алдын ала қамауда отырған адамдарды не күзетпен ұсталатын өзге де жерлерде жүрген адамдарды күзетуге, олардың белгіленген жерде болуын қамтамасыз етуге және мінез-құлқын бақылауға лауазымдық міндетіне немесе арнайы тапсырмаға сәйкес міндетті адамдар танылуы тиіс.

Қазақстан Республикасының 1999 жылғы 30 наурыздағы «Қылмыс жасады деп күдік келтірілген және айыпталған адамдарды күзетпен ұстаудың тәртібі мен шарттары туралы» Заңының 11-бабына сәйкес, күзетпен ұстау орындарының қызметкерлеріне күзетпен ұстау режимін қамтамасыз ету міндеттерін орындайтын ішкі істер органдарының, қылмыстық-атқару жүйесінің қатардағы және басшы құрамдағы адамдары, Қазақстан Республикасы ұлттық қауіпсіздік органдарының қызметкерлері жатады. Күзетпен ұстау орындарының қызметкерлеріне сондай-ақ теңіз кемелерінің капитандары, түзеу мекемелерінің бастықтары, шекара отрядтарының бастықтары, сондай-ақ күзетпен ұстау режимін қамтамасыз ету міндеттерін орындау кезеңінде олар уәкілеттік берген адамдар да жатады.

Қазақстан Республикасының 2015 жылғы 10 қаңтардағы «Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы туралы» Заңының 4-бабы 1-тармағының 4) тармақшасына сәйкес, Ұлттық ұланға қылмыстық-атқару жүйесінің орташа қауіпсіздік, барынша жоғары қауіпсіздік, төтенше қауіпсіздік, аралас қауіпсіздік мекемелерінде ұсталатын адамдардың, сондай-ақ олардың аумағында жүрген азаматтардың мінез-құлқын бақылау мен қадағалауды жүзеге асыру міндеті жүктелген. Бұған сотталған әйелдерді, кәмелетке толмағандарды ұстауға арналған мекемелер, түрмелер мен тергеу изоляторлары, сондай-ақ сотталғандар мен күзетпен ұсталатын адамдарды конвоймен алып жүру кірмейді.

Жауап алу, беттестіру жүргізу кезінде өмірге немесе денсаулыққа қауіпті күш қолдану арқылы не оны қолдану қатерін төндіру арқылы жасалған қашу жағдайында жәбірленушілер ретінде тергеушілер, анықтаушылар және процестік әрекеттерді жүргізуге қатысатын құқық қорғау органдарының өзге де қызметкерлері болуы мүмкін.

ҚК-нің 426-бабы 2-бөлігінің 3) тармағын қолдану үшін кінәлінің қашу кезінде оның қашуына кедергі жасауға тырысқан адамдарға қатысты қаруды немесе қару ретінде пайдаланылатын заттарды қолданғанын анықтау қажет.

«Қару» және «қару ретінде пайдаланылатын заттар» ұғымдары Қазақстан Республикасының 1998 жылғы 30 желтоқсандағы «Жекелеген қару түрлерінің айналымына мемлекеттік бақылау жасау туралы» Заңында қамтылған (ҚК-нің 255-бабына түсініктемені қараңыз).

ҚК-нің 426-бабына ескертпеге сәйкес, бас бостандығынан айыру орындарынан, қамау орындарынан немесе күзетпен ұстаудан қашқан, қашу жасалған сәттен бастап жеті тәулік ішінде өз еркімен қайтып келген адам мынадай шарттар болған кезде қылмыстық жауаптылықтан босатылады: 1) қашып жүрген кезеңінде жаңа қылмыстық құқық бұзушылық жасамаған болса; 2) қашу кезінде өмірге немесе денсаулыққа қауіпті күш қолданылмаған не осындай күш қолдану қатері төндірілмеген болса; 3) қашу кезінде қару немесе қару ретінде пайдаланылатын заттар қолданылмаған болса.

Көрсетілген үш негіздің барлығы жиынтығында болған жағдайда ғана адам қашқаны үшін қылмыстық жауаптылықтан міндетті түрде босатылуға жатады. Егер кінәлі адам қашып жүрген кезеңінде жаңа қылмыстық құқық бұзушылық жасаса, ол қылмыстық құқық бұзушылықтардың жиынтығы бойынша: қашқаны және жаңадан жасаған қылмыстық құқық бұзушылығы үшін жауаптылыққа тартылады.

ҚК-нің 426-бабының 1-бөлігінде көзделген әрекет орташа ауырлықтағы қылмыстарға жатады.

ҚК-нің 426-бабының 2-бөлігінде көзделген әрекет ауыр қылмыстарға жатады.

Жауап алу, беттестіру жүргізу кезінде өмірге немесе денсаулыққа қауіпті күш қолдану арқылы не оны қолдану қатерін төндіру арқылы жасалған қашу жағдайында жәбірленушілер ретінде тергеушілер, анықтаушылар және процестік әрекеттерді жүргізуге қатысатын құқық қорғау органдарының өзге де қызметкерлері болуы мүмкін.

ҚК-нің 426-бабы 2-бөлігінің 3) тармағын қолдану үшін кінәлінің қашу кезінде оның қашуына кедергі жасауға тырысқан адамдарға қатысты қаруды немесе қару ретінде пайдаланылатын заттарды қолданғанын анықтау қажет.

«Қару» және «қару ретінде пайдаланылатын заттар» ұғымдары Қазақстан Республикасының 1998 жылғы 30 желтоқсандағы «Жекелеген қару түрлерінің айналымына мемлекеттік бақылау жасау туралы» Заңында қамтылған (ҚК-нің 255-бабына түсініктемені қараңыз).

ҚК-нің 426-бабына ескертпеге сәйкес, бас бостандығынан айыру орындарынан, қамау орындарынан немесе күзетпен ұстаудан қашқан, қашу жасалған сәттен бастап жеті тәулік ішінде өз еркімен қайтып келген адам мынадай шарттар болған кезде қылмыстық жауаптылықтан босатылады: 1) қашып жүрген кезеңінде жаңа қылмыстық құқық бұзушылық жасамаған болса; 2) қашу кезінде өмірге немесе денсаулыққа қауіпті күш қолданылмаған не осындай күш қолдану қатері төндірілмеген болса; 3) қашу кезінде қару немесе қару ретінде пайдаланылатын заттар қолданылмаған болса.

Көрсетілген үш негіздің барлығы жиынтығында болған жағдайда ғана адам қашқаны үшін қылмыстық жауаптылықтан міндетті түрде босатылуға жатады. Егер кінәлі адам қашып жүрген кезеңінде жаңа қылмыстық құқық бұзушылық жасаса, ол қылмыстық құқық бұзушылықтардың жиынтығы бойынша: қашқаны және жаңадан жасаған қылмыстық құқық бұзушылығы үшін жауаптылыққа тартылады.

ҚК-нің 426-бабының 1-бөлігінде көзделген әрекет орташа ауырлықтағы қылмыстарға жатады.

ҚК-нің 426-бабының 2-бөлігінде көзделген әрекет ауыр қылмыстарға жатады.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме авторы — Исидор Шамилұлы Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесі және Қазақстан Республикасы Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген ішкі істер қызметкері.

Конституция Заң Кодекс Норматив Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес беру Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер даулар Қорғау Арбитраждық Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар