Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 452-бабына түсініктеме. Биліктің әрекетсіздігі

1. Биліктің әрекетсіздігі, яғни басшының немесе лауазымды адамның өзіне немесе басқа адамдарға не ұйымдарға пайда мен артықшылықтар алу немесе басқа адамдарға не ұйымдарға зиян келтіру мақсатында өзінің қызметтік міндеттерін орындамауы, егер бұл азаматтардың немесе ұйымдардың құқықтары мен заңды мүдделерінің не қоғамның немесе мемлекеттің заңмен қорғалатын мүдделерінің елеулі түрде бұзылуына әкеп соқса, —

үш мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не үш жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға, мүлкін тәркілей отырып, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан өмір бойына айыра отырып жазаланады.

2. Ауыр зардаптарға әкеп соққан дәл сол әрекет —

мүлкін тәркілей отырып, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан өмір бойына айыра отырып, төрт жылдан сегіз жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

3. Осы баптың бірінші немесе екінші бөліктерінде көзделген, ұрыс жағдайында жасалған әрекеттер —

мүлкін тәркілей отырып, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан өмір бойына айыра отырып, бес жылдан он жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

4. Осы баптың бірінші немесе екінші бөліктерінде көзделген, соғыс уақытында жасалған әрекеттер —

мүлкін тәркілей отырып, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан өмір бойына айыра отырып, он жылдан жиырма жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

Биліктің әрекетсіздігінің қоғамдық қауіптілігі басшының немесе лауазымды адамның өз міндеттерін орындамауы нәтижесінде әскери қызмет пен әскери басқару органдарының мүдделері ғана емес, азаматтардың, ұйымдардың, қоғам мен мемлекеттің құқықтары мен заңды мүдделері де елеулі түрде бұзылатындығымен, сол арқылы әскерлердің жауынгерлік әзірлігін қамтамасыз ету мүдделеріне нұқсан келтіріліп, мемлекетке материалдық зиян келтірілетіндігімен айқындалады.

Қарастырылып отырған бапта көзделген әрекет ҚК-нің 3-бабының 29) тармағына сәйкес сыбайлас жемқорлық қылмыс болып табылады және оған заңдық талдау жүргізу кезінде ҚК-нің 370-бабының «Қызмет бойынша әрекетсіздік» ережелерін қолдану қажет.

Талданып отырған қылмыстың объектісі әскери басқару органдарының қалыпты қызметі, Қазақстан Республикасының Қарулы Күштерінде және басқа да әскерлері мен әскери құралымдарында әскери қызмет мүдделеріне және әскерлердің тұрақты жауынгерлік әзірлігін қамтамасыз етуге сай келетін әскери бастықтардың, барлық әскери лауазымды адамдардың лауазымдық функцияларын жүзеге асыруының белгіленген тәртібі болып табылады. Қосымша объект ретінде заңмен қорғалатын құқықтар мен бостандықтар, қоғам мен мемлекеттің мүдделері болуы мүмкін.

Объективтік жағы биліктің әрекетсіздігімен, яғни басшының немесе лауазымды адамның өзіне немесе басқа адамдарға не ұйымдарға пайда мен артықшылықтар алу немесе басқа адамдарға не ұйымдарға зиян келтіру мақсатында өзінің қызметтік міндеттерін орындамауымен, егер бұл азаматтардың немесе ұйымдардың құқықтары мен заңды мүдделерінің не қоғамның немесе мемлекеттің заңмен қорғалатын мүдделерінің елеулі түрде бұзылуына әкеп соқса, сипатталады.

Биліктің әрекетсіздігі әскери қызмет міндеттеріне сәйкес өзі жасауға міндетті болған әрекеттерді басшының немесе әскери лауазымды адамның қасақана орындамауын білдіреді.

Әскери жарғылар әрбір басшыдан немесе лауазымды адамнан өзіне берілген билікті әскери қызмет мүддесінде, өзіне сеніп тапсырылған бөлімнің (бөлімшенің) жауынгерлік қабілетін арттыру, тәртіп пен реттілікті қатаң сақтау мақсатында толық көлемде пайдалануды талап етеді.

Басшының немесе лауазымды адамның құқыққа қайшы әрекетсіздігі, олардың осы жағдайларда қоғамдық қауіпті зардаптардың алдын алу үшін қабылдауға міндетті болған шараларды қабылдамауы әскери қызметке үлкен зиян келтіруі мүмкін.

Мысалы, егер сержант бөлімшенің мүлкін тасымалдау кезінде өзінің бағынышты қызметшісінің жауынгерлік оқ-дәрілерді ұрлап, бөтен адамға сатып жатқанын көріп, бұл әрекеттердің жолын кеспесе, соның салдарынан оқ-дәрілер жоғалса, онда сержант биліктің әрекетсіздігі үшін қылмыстық жауаптылыққа тартылуға тиіс.

Басшының немесе лауазымды адамның өз өкілеттіктерін бұзғаны фактісін анықтау үшін сот осы лауазымды адамдардың әскери қызмет өткеру жағдайларындағы құқықтары мен міндеттерін реттейтін нормативтік актілерді (жарғыларды, тәлімдемелерді, нұсқаулықтарды, бұйрықтарды және өзге де нормативтік құқықтық құжаттарды) зерттеуі қажет.

Айта кету керек, ҚК-нің 452-бабы бойынша қылмыстық жауаптылық әрекет өзіне немесе басқа адамдарға не ұйымдарға пайда мен артықшылықтар алу немесе басқа адамдарға не ұйымдарға зиян келтіру мақсатында жасалған және азаматтардың немесе ұйымдардың құқықтары мен заңды мүдделерінің не қоғамның немесе мемлекеттің заңмен қорғалатын мүдделерінің елеулі түрде бұзылуына әкеп соққан жағдайларда ғана туындайды. Олардың анықтамасын ҚК-нің 450-бабына берілген түсініктемеден қараңыз.

Әрбір нақты жағдайда осы басшының немесе лауазымды адамның құзыретіне орындалмай қалған әрекеттерді жасау кірген-кірмегенін және оның бұл үшін нақты мүмкіндігі болған-болмағанын анықтау қажет.

Билікті теріс пайдаланудан әрекетсіздік биліктік функциялар саласында ғана мүмкін болатындығымен және тек қызметтік міндеттеріне байланысты өзі жасауға тиіс болған әрекетті жасамау түрінде көрінетіндігімен ерекшеленеді.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының «Әскери қылмыстық құқық бұзушылықтар туралы істер бойынша сот практикасы туралы» нормативтік қаулысының 27-тармағына сәйкес, әскери лауазымды адамдар ҚК-нің 450, 451, 452-баптарының бірінші бөліктерінде көзделген қылмыстық құқық бұзушылықтарды жасау кезінде денсаулыққа жеңіл немесе ауырлығы орташа зиян келтірген жағдайда, жеке адамға қарсы қылмыстар туралы баптар бойынша қосымша саралау талап етілмейді.

Құрамының құрылымы бойынша қылмыс құрамы материалдық болып табылады. Әрекетсіздік азаматтардың немесе ұйымдардың құқықтары мен заңды мүдделерінің не қоғамның немесе мемлекеттің заңмен қорғалатын мүдделерінің елеулі түрде бұзылуы орын алған сәттен бастап аяқталған болып есептеледі.

Субъективтік жағынан қарастырылып отырған қылмыс тікелей және жанама қасақаналықпен жасалады, бұл оны абайсызда жасалатын қызметке салғырт қараудан (ҚК-нің 453-бабы) ерекшелендіреді.

Адам өзінің әрекетсіздігінің қоғамдық қауіптілігін сезінеді, қоғамдық қауіпті зардаптардың туындау мүмкіндігін немесе болмай қоймайтынын алдын ала біледі және осы зардаптардың туындауын қалайды (тікелей қасақаналық кезінде) не қаламаса да, оларға саналы түрде жол береді немесе оларға немқұрайлы қарайды (жанама қасақаналық кезінде).

Себептері мен мақсаты қылмысты саралауға әсер етпейді, бірақ сот оларды жаза тағайындау кезінде ескереді.

Субъектісі ҚК-нің 450-бабына берілген түсініктемеде анықтамалары келтірілген басшы немесе лауазымды адам болып табылады.

ҚК-нің 452-бабының 2-бөлігі биліктің әрекетсіздігінің ауыр зардаптарға әкеп соғуын саралаушы белгі ретінде көздейді. Оның анықтамасы ҚК-нің 437-бабының 2-бөлігіне, 450-бабының 2-бөлігіне және 451-бабына берілген түсініктемелерде келтірілген.

Бұл ретте денсаулыққа ауыр зиян келтіру түсіндіріліп отырған баптың 2-бөлігімен қамтылатынын және ҚК-нің 106-бабының 1-бөлігі бойынша қосымша саралау талап етілмейтінін ескеру қажет. Сонымен бірге, егер биліктің әрекетсіздігі нәтижесінде ҚК-нің 106-бабының 2 және 3-бөліктерінде көзделген зардаптар туындаса, қылмыстық құқық бұзушылықтардың жиынтығы бойынша саралау қажет.

ҚК-нің 452-бабының 3-бөлігі осы баптың 1 немесе 2-бөліктерінде көзделген әрекетті ұрыс жағдайында жасауды ерекше саралаушы белгі ретінде қарастырады, ал 4-бөлігі — соғыс уақытында жасауды көздейді. Олардың анықтамалары ҚК-нің 437-бабының 3 және 4-бөліктеріне берілген түсініктемелерде келтірілген.

ҚК-нің 452-бабының 1-бөлігінде көзделген әрекет онша ауыр емес қылмыстарға жатады.

ҚК-нің 452-бабының 2-бөлігінде көзделген әрекет ауыр қылмыстарға жатады.

ҚК-нің 452-бабының 3 және 4-бөліктерінде көзделген әрекеттер аса ауыр қылмыстарға жатады.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме авторы — Исидор Шамилович Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.

Конституция Заң Кодекс Норматив Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар