Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 455-бабына түсініктеме. Қарсыласқа соғыс жүргізу құралдарын тапсыру немесе қалдырып кету
1. Бастықтың өзіне сеніп тапсырылған әскери күштерді қарсыласқа тапсыруы, сол сияқты ұрыс жағдайына байланысты туындамаған жағдайда бекіністерді, жауынгерлік техниканы және соғыс жүргізудің өзге де құралдарын қарсыласқа қалдырып кетуі, егер аталған әрекеттер қарсыласқа жәрдемдесу мақсатында жасалмаса, —
Қазақстан Республикасының азаматтығынан айыра отырып немесе онсыз он жылдан жиырма жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға не өмір бойына бас бостандығынан айыруға жазаланады.
Бұл әрекеттің қоғамдық қауіптілігі оның ұрыс қимылдарын жүргізіп жатқан бөлімшелер мен әскери бөлімдердің жауынгерлік қабілетін әлсіретуінен, қарсыластың позициясын күшейтуінен, әскери тәртіп пен жеке құрамның моральдық-психологиялық жағдайына теріс әсер етуінен, мемлекеттің қорғаныс қабілетін төмендетуінен көрінеді.
Түсіндіріліп отырған қылмыстың объектісі болып ұрыс жағдайында ұрыс қимылдарын жүргізудің, әскери күштер мен құралдарды басқарудың, ұрыс қимылдарын жүргізу кезінде әскери күштер мен құралдарды сақтауды және жауынгерлік мақсатта пайдалануды қамтамасыз ететін белгіленген тәртіп табылады.
Әскери күштер деп ұрыс құралдарымен қаруланған немесе нақты қалыптасқан жағдайда қару-жарағы жоқ жеке құрам түсініледі. Әскери күштер, егер олар осы бастықтың тікелей бағынысында болса, оған сеніп тапсырылған болып есептеледі.
Бекініс — осы бастыққа сеніп тапсырылған әскери күштер орналасқан, қорғаныс және ұрыс қимылдарын жүргізу үшін жабдықталған жер учаскесі.
Қазақстан Республикасының «Қорғаныс және Қазақстан Республикасының Қарулы Күштері туралы» Заңына сәйкес:
қорғаныс — әскери қауіпсіздікті, Қазақстан Республикасы егемендігінің, аумақтық тұтастығы мен Мемлекеттік шекарасының мызғымастығын қарулы қорғауды қамтамасыз ету жөніндегі саяси, әскери, экономикалық, экологиялық, ақпараттық, әлеуметтік-құқықтық және өзге де сипаттағы мемлекеттік шаралар жүйесі (1-баптың 30) тармақшасы);
ұрыс қимылдары — әскери міндеттерді орындау кезінде тиісті әскери басқару органдарының басқаруымен жүзеге асырылатын әскери бөлімдердің, құрамалардың және бөлімшелердің ұйымдасқан іс-қимылдары (1-баптың 48) тармақшасы);
жауынгерлік міндет — ұрыста (операцияда) белгілі бір мақсатқа белгіленген мерзімде қол жеткізу үшін жоғары тұрған командир (бастық) қойған міндет (1-баптың 19) тармақшасы);
әскери техника — Қазақстан Республикасының Қарулы Күштері, басқа да әскерлері мен әскери құралымдары жарақтандырылатын жауынгерлік машиналар, әскери кемелер (катерлер және басқа да кемелер), әскери әуе кемелері мен өзге де ұшу аппараттары (1-баптың 13) тармақшасы).
Соғыс жүргізудің өзге де құралдары деп зымырандар, оқ-дәрілер, радиобайланыс құралдары, қозғалыс құралдары, инженерлік-саперлік құралдар, ұрыс қимылдарын жүргізуге немесе оларды қамтамасыз етуге қажетті құралдар түсініледі.
Объективтік жағы бастықтың өзіне сеніп тапсырылған әскери күштерді қарсыласқа тапсыруынан, сол сияқты ұрыс жағдайына байланысты туындамаған жағдайда бекіністерді, жауынгерлік техниканы және соғыс жүргізудің өзге де құралдарын қарсыласқа қалдырып кетуінен көрінеді, егер аталған әрекеттер қарсыласқа жәрдемдесу мақсатында жасалмаса.
Өзіне сеніп тапсырылған әскери күштерді тапсыру деп жеке құрамды қарсыласқа беруді немесе қалдырып кетуді түсінеміз. Өзіне сеніп тапсырылған әскери күштерді тапсыру бастықтың қарулы қарсылықты тоқтатуы немесе бағынысындағы әскери қызметшілерді шабуылдан қорғау үшін тиісті шараларды қабылдамауы нәтижесінде қарсыластың әскери күштерді басып алуынан да көрініс табуы мүмкін.
Егер өзіне сеніп тапсырылған әскери күштермен бірге жеке құрам жарақтандырылған соғыс жүргізу құралдары да қарсыласқа берілсе, онда бұл әрекет те қарастырылып отырған қылмыстық-құқықтық норманың мазмұнымен қамтылады.
Бекіністерді қарсыласқа қалдырып кету деп бастықтың өз бөлімшесінің ұрыс қимылдарын жүргізу үшін жабдықталған орналасқан жерін ұстап тұруды тоқтатып, жеке құрамды ол жерден алып шығуын білдіретін әрекеттер танылады. Егер бекіністерді қалдырып кету кезінде жеке құрам да қалдырылса, онда бұл әрекет қарсыласқа өзіне сеніп тапсырылған әскери күштерді тапсыру ретінде саралануға тиіс.
Жауынгерлік техника мен соғыс жүргізудің өзге де құралдарын қарсыласқа қалдырып кету шегіну немесе маневр жасау кезінде қарсыласқа қару-жарақ пен басқа да құралдарды қалдырудан көрінеді. Мәжбүрлі түрде шегінген жағдайда командирлер мен бастықтар бұл құралдардың қарсыластың қолына түспеуін ойластыруға, ол үшін барлық шараларды, соның ішінде қалдырылатын құралдарды жоюға дейінгі шараларды қабылдауға міндетті.
Бұл әрекеттің объективтік жағы бекіністерді, жауынгерлік техниканы және соғыс жүргізудің өзге де құралдарын қарсыласқа қалдырып кетудің ұрыс жағдайына байланысты туындамауын көздейді.
Ұрыс жағдайы ұғымы ҚК-нің 437-бабының 3-бөлігіне берілген түсініктемеде көрсетілген.
Егер бұл әрекеттер ұрыс жағдайына байланысты туындаса, яғни басқа жауынгерлік міндетті орындау немесе неғұрлым ауыр зардаптардың алдын алу мақсатында жасалса, онда олар ҚК-нің 455-бабында көзделген қылмыс белгілерін құрамайды.
Бұл ретте бекіністерді қарсыласқа қалдырып кетуге негіз болатын ұрыс жағдайының қажеттіліктері жауынгерлік техника мен соғыс жүргізудің өзге де құралдарын қалдырып кетуді әрдайым ақтай бермейтінін ескеру қажет. Егер бастық қорғаныс және ұрыс қимылдарын жүргізу үшін жабдықталған жерді қарсыласқа шешуші соққы беру мақсатында маневр жасау үшін қалдырса, онда бұл әрекеттер объективті түрде ұрыс жағдайына байланысты туындаған болып табылады және қылмыс құрамын құрамайды. Алайда егер мұндай жағдайда жауынгерлік техника мен соғыс жүргізудің өзге де құралдары да қарсыласқа қалдырылса және қалыптасқан мән-жайлар ұрыс жағдайына байланысты туындамаған болса, сондай-ақ қарсыластың аталған құралдарды басып алуына жол бермеу мүмкіндігі болған жағдайда, бастықтың бұл әрекеттері ҚК-нің 455-бабы бойынша сараланатын қоғамдық қауіпті әрекеттің құрамын құрайды.
Қылмыс құрамы өзінің құрылымы бойынша формальдық болып табылады. Әрекет қарсыластың өзіне тапсырылған әскери күштерді немесе қалдырылған бекіністерді, жауынгерлік техниканы және соғыс жүргізудің өзге де құралдарын нақты иеленген сәтінен бастап аяқталған болып есептеледі.
Субъективтік жағынан қылмыс тікелей және жанама қасақаналықпен жасалады.
Адам өзіне сеніп тапсырылған әскери күштерді, бекіністерді, жауынгерлік техниканы және соғыс жүргізудің өзге де құралдарын қарсыласқа қалдырып немесе беріп жатқанын сезінеді, аталған күштер мен құралдардың қарсыластың қолына түсуін қалайды (тікелей қасақаналық) не мұндай нәтижеге саналы түрде жол береді (жанама қасақаналық).
Егер бастықтың өзіне сеніп тапсырылған әскери күштерді тапсыруы, бекіністерді, жауынгерлік техниканы және соғыс жүргізудің өзге де құралдарын қалдырып кетуі жауға жәрдемдесу мақсатында жасалғаны анықталса, онда кінәлінің әрекеттері ҚК-нің 175-бабында көзделген «Мемлекетке опасыздық жасау» қылмысының құрамын құрайды.
Себептер мен мақсат қылмысты саралауға әсер етпейді, бірақ сот оларды жаза тағайындау кезінде ескереді.
Субъект — арнайы субъект. ҚК-нің 455-бабы бойынша жауаптылықты тек ұрыс жағдайында өзіне сеніп тапсырылған әскери күштерді, бекіністерді, жауынгерлік техниканы және соғыс жүргізудің өзге де құралдарын жедел басқаруды жүзеге асыратын бастықтар ғана көтере алады. Оларға барлық дәрежедегі командирлер жатады.
Сонымен қатар, Әскери қызметтің ішкі тәртібі жарғысына сәйкес бейбіт және соғыс уақытында бөлімнің барлық артиллериялық бөлімшелерін және әуе шабуылына қарсы қорғаныстың барлық құралдарын тиісінше жауынгерлік қолдануға жауап беретін бөлім артиллериясының бастығы мен әуе шабуылына қарсы қорғаныс бастығы да қылмыс субъектілері болуы мүмкін.
Осы бап бойынша әртүрлі қызметтердің (инженерлік, химиялық және басқа да) бастықтары да өздеріне бағынысты жеке құрамды қарсыласқа тапсырғаны немесе жауынгерлік техника мен соғыс жүргізудің өзге де құралдарын қалдырып кеткені үшін жауаптылыққа тартылуы мүмкін.
Әскери мүлікке билік ететін, бірақ соғыс жүргізу құралдарына жатпайтын, мысалы, киім-кешек мүлкіне, азық-түлікке, дәрі-дәрмектерге және т.б. қатысты өкілеттіктері бар бастықтар осы бап бойынша жауаптылыққа тартылмайды. Аталған мүлікті қалдырып кеткені үшін олар ҚК-нің басқа баптары бойынша, мысалы, қызметке салғырт қарағаны, биліктің әрекетсіздігі және т.б. үшін жауаптылықта болуы мүмкін.
ҚК-нің 455-бабында көзделген әрекет аса ауыр қылмыстар санатына жатады.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеменің авторы — Исидор Шамилович Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Жаратылыстану ғылымдары ұлттық академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі мен Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заңы Кодекс Нормативтік акт Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы заңгері Заң қызметі Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Арбитраждық Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар
