Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 463-бабына түсініктеме. Машиналарды жүргізу немесе пайдалану қағидаларын бұзу
1. Адам денсаулығына абайсызда ауырлығы орташа зиян келтіруге әкеп соққан жауынгерлік, арнайы немесе көлік машинасын жүргізу немесе пайдалану қағидаларын бұзу –
жүз алпыс айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына не қырық тәулікке дейінгі мерзімге қамаққа алуға, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан екі жылға дейінгі мерзімге айыруға жазаланады.
2. Адам денсаулығына абайсызда ауыр зиян келтіруге әкеп соққан дәл сол әрекет –
үш мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына не үш жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан үш жылға дейінгі мерзімге айыруға жазаланады.
3. Осы баптың бірінші бөлігінде көзделген, абайсызда адам өліміне әкеп соққан әрекет –
бес жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан бес жылға дейінгі мерзімге айыруға жазаланады.
4. Осы баптың бірінші бөлігінде көзделген, абайсызда екі немесе одан да көп адамның өліміне әкеп соққан әрекет –
бес жылдан он жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан он жылға дейінгі мерзімге айыруға жазаланады.
Қылмыстық құқық бұзушылықтың қоғамдық қауіптілігі (1-бөлігі – қылмыстық теріс қылық, 2, 3, 4-бөліктері – қылмыстар) адамдардың өмірі мен денсаулығына төнетін қатерден, оның әскери іс-шаралардың орындалуын бұзуына, мемлекеттің қорғаныс қабілетін төмендетуіне байланысты.
Машиналарды жүргізу қағидаларын бұзу мен машиналарды пайдалану қағидаларын бұзудың қоғамдық қауіптілігі бірдей деп тани отырып, заң шығарушы осы дербес қылмыстық құқық бұзушылық түрлерін қоғамдық қауіпті әрекеттің бір құрамының баламалы белгілері ретінде тұжырымдаған.
Қылмыстық құқық бұзушылықтың объектісі – жауынгерлік, арнайы немесе көлік машиналарының қозғалыс қауіпсіздігін қамтамасыз ететін, оларды жүргізу мен пайдалану тәртібі.
Қосымша объектілері – әскери қызметшілер мен азаматтардың өмірі мен денсаулығы, сондай-ақ әскери және өзге де мүліктің сақталуы.
2014 жылғы 17 сәуірдегі Қазақстан Республикасының «Жол жүрісі туралы» Заңының 1-бабының 16) тармағына сәйкес, жол жүрісі қауіпсіздігі деп жол жүрісіне қатысушылардың жол-көлік оқиғаларынан және олардың салдарларынан, сондай-ақ жол жүрісінің қоршаған ортаның жай-күйіне және халықтың денсаулығына теріс әсерінен қорғалу дәрежесін көрсететін жол жүрісінің жай-күйі түсініледі.
Жол жүрісі қауіпсіздігін қамтамасыз ету – жол-көлік оқиғаларының, жол жүрісінің экономикалық жағдайға және халықтың денсаулығына теріс әсерінің алдын алуға, олардың салдарының ауырлығын төмендетуге, сондай-ақ осындай салдарларды жоюға бағытталған қызмет (Заңның 1-бабының 17) тармағы).
Жауынгерлік машина – қарсыластың тірі күшін немесе әскери техникасын жоюға арнайы арналған өздігінен жүретін машина. Оларға танктер, жаяу әскердің жауынгерлік машиналары (ЖӘЖМ), бронетранспортерлер (БТР), өздігінен жүретін артиллериялық және зымыран қондырғылары (ӨЖАҚ және ЗҚ), артиллериялық жүйелерді және атысты басқару аппаратурасы бар тіркемелерді сүйреуге арналған машиналар, сондай-ақ Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінде оларға жүктелген міндеттерді орындау мақсатында пайдаланылатын басқа да өздігінен қозғалатын техникалық құралдар мен мотоциклдер жатады.
Арнайы машиналар – машиналардың түріне немесе оларға орнатылған жабдыққа сәйкес ерекше, арнайы мақсатта пайдаланылатын өздігінен қозғалатын техникалық құралдар. Арнайы машиналарға әртүрлі инженерлік машиналар (траншея қазғыштар, бульдозерлер, түбір жұлғыштар және сол сияқтылар), санитариялық көлік, жылжымалы жөндеу шеберханалары, зертханалар және т.б. жатады.
Көлік машиналары деп жеке құрамды, қару-жарақты, оқ-дәрілерді, әскери-техникалық мүлікті тасымалдауға арналған машиналар, сондай-ақ әскери бөлімнің күнделікті шаруашылық, мәдени-тұрмыстық, медициналық және өзге де қызмет көрсету қажеттіліктері үшін пайдаланылатын машиналар танылады. Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының «Әскери қылмыстық құқық бұзушылықтар туралы істер бойынша сот практикасы туралы» нормативтік қаулысының 31-1-тармағында көлік құралдарын жауынгерлік, арнайы немесе көлік машиналарына жатқызу кезінде соттар ҚК-нің 463 және 466-баптарының диспозициясын және Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің автомобиль техникасын пайдалану жөніндегі нұсқаулықты басшылыққа алуға тиіс екендігі көрсетілген.
Механикалық көлік құралын пайдалану оны жүргізуді және Қазақстан Республикасының заңдарымен және Жол жүрісі қағидаларымен реттелетін пайдалануды қамтиды.
Жүргізу деп көлік құралын қозғалыс процесінде басқаруды түсіну керек.
Механикалық көлік құралын пайдалану – механикалық көлік құралының тіркелген сәтінен бастап кәдеге жаратылған сәтіне дейінгі мақсатқа сай пайдаланылуын қамтитын оның өмірлік циклінің кезеңі.
Машиналарды пайдалану қағидалары – аталған актілерде қамтылған, өз кезегінде белгілі бір адамдарға әскери машиналарды қауіпсіз пайдалануға қолайлы жағдайлар жасау міндетін жүктейтін нормалардың жиынтығы.
Түсіндіріліп отырған қылмыстық құқық бұзушылықтың объективтік жағы жауынгерлік, арнайы немесе көлік машинасын жүргізу немесе пайдалану қағидаларын бұзудан, соның салдарынан абайсызда адамның денсаулығына ауырлығы орташа зиян келтіруден тұрады.
Осы құрамдағы «жүргізу және пайдалану қағидаларын бұзу» ұғымы көлік құралдарын басқаратын адамдардың көлік құралдарын жүргізу қағидаларын немесе оларды пайдалану қағидаларын бұзғаны үшін қылмыстық жауаптылықты көздейтін ҚК-нің 345-бабындағы ұқсас ұғыммен бірдей. Ерекшелігі тек өздігінен жүретін машиналардың түрлерінде ғана.
Машиналарды жүргізу (жол жүрісі) қағидаларын бұзу жылдамдықты асырудан, қиылыстардан өту кезектілігін сақтамаудан, басып озу қағидаларын бұзудан, артқа қарай қозғалу кезінде қағидаларды бұзудан, жолдың сол жағына шығудан көрінуі мүмкін. Көбінесе жол-көлік оқиғалары автомобильді шаршаған күйде басқару, қарсы келе жатқан автомобильдің фараларының көз қарықтыратын жарығы кезінде қозғалу және т.б. нәтижесінде орын алады.
Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2014 жылғы 13 қарашадағы № 1196 қаулысымен бекітілген Қазақстан Республикасының Жол жүрісі қағидаларына сәйкес, жол-көлік оқиғасы – көлік құралының жолда қозғалу процесінде және оның қатысуымен туындаған, соның салдарынан адамдардың денсаулығына зиян келтірілген, адам қайтыс болған, көлік құралдары, құрылыстар, жүктер бүлінген не өзге де материалдық залал келтірілген оқиға.
Машиналарды пайдалану қағидаларын бұзу техникалық ақауы бар көлік құралын басқарудан, адамдарды немесе жүктерді жабдықталмаған автомобильмен тасымалдаудан, көлемі белгіленген нормадан асатын жүктерді тасымалдаудан, көлікті тиісті емес жерде тұраққа қоюдан және т.б. көрінуі мүмкін.
Қылмыстық құқық бұзушылық құрамы өзінің құрылымы бойынша материалдық құрамға жатады. Қылмыстық құқық бұзушылық жауынгерлік, арнайы немесе көлік машинасын жүргізу немесе пайдалану қағидаларын бұзу нәтижесінде абайсызда ауырлығы орташа зиян (ҚК-нің 463-бабының 1-бөлігі) немесе адамның денсаулығына ауыр зиян (ҚК-нің 463-бабының 2-бөлігі) келтірілген сәттен бастап аяқталған болып есептеледі. Олардың анықтамалары ҚК-нің 438-бабы 2-бөлігінің 3) тармағына берілген түсіндірмеде келтірілген.
Субъективтік жағы кінәнің абайсыздық нысанымен, яғни менмендік немесе немқұрайлылық түрінде сипатталады.
Менмендік кезінде кінәлі адам өзінің іс-әрекеттерінің (әрекетсіздігінің) қоғамдық қауіпті салдарының туындау мүмкіндігін алдын ала біледі, бірақ бұған жеткілікті негіздер болмағанына қарамастан, осы салдардың алдын алуға жеңілтектікпен сенеді.
Немқұрайлылық кезінде кінәлі адам өзінің іс-әрекеттерінің (әрекетсіздігінің) қоғамдық қауіпті салдарының туындау мүмкіндігін алдын ала болжамайды, алайда қажетті мұқияттылық пен сақтық танытқан жағдайда осы салдарды алдын ала болжауға тиіс және болжай алатын болады.
Себептер мен мақсат қылмысты саралауға әсер етпейді, бірақ сот оларды жаза тағайындау кезінде ескереді.
Субъект – арнайы, яғни машинаны басқаратын немесе машиналарды пайдалануға жауапты әскери қызметші. Бұл ретте әскери машинаны жүргізу қағидаларын бұзудың субъектісі осы машинаны басқаратын әскери қызметші болып табылады, ал әскери машиналарды пайдалану қағидаларын бұзудың субъектісі тек осы қағидаларды сақтау міндеті арнайы жүктелген әскери қызметші ғана бола алады.
ҚК-нің 463-бабының 3-бөлігі осы баптың 1-бөлігінде көзделген, абайсызда адам өліміне әкеп соққан әрекет үшін, ал 4-бөлігі абайсызда екі немесе одан да көп адамның өліміне әкеп соққан әрекет үшін қылмыстық жауаптылықты белгілейді.
Абайсызда адам өліміне әкеп соғу, екі немесе одан да көп адамның өліміне әкеп соғу ұғымдарының анықтамалары ҚК-нің 462-бабының 2 және 3-бөліктеріне берілген түсіндірмеде келтірілген.
ҚК-нің 463-бабының 1-бөлігінде көзделген әрекет қылмыстық теріс қылықтарға жатады.
ҚК-нің 463-бабының 2 және 3-бөліктерінде көзделген әрекеттер онша ауыр емес қылмыстарға жатады.
ҚК-нің 463-бабының 4-бөлігінде көзделген әрекет ауырлығы орташа қылмыстарға жатады.
Ескерту: Орфографиялық қателер, баспа қателері және сөздердің айқын бұрмаланулары түзетілді, сондай-ақ сөздердің тасымалдануы қалпына келтіріліп, тыныс белгілері түзетілді. Мәтіннің мазмұны мен көлемі сақталды. Құқықтық нормалардың мазмұны мен заңнамаға келтірілген сілтемелердің өзектілігі жеке тексерілген жоқ.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме, Исидор Шамилович Борчашвилидің авторлығымен, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес беру Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар
