Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 465-бабы. Кеме жүргізу қағидаларын бұзу туралы түсініктеме

1. Әскери кемелерді жүргізу немесе пайдалану қағидаларын бұзу, абайсызда адамның өліміне не өзге де ауыр зардаптарға әкеп соқса, — жеті жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан он жылға дейінгі мерзімге айыра отырып немесе онсыз жазаланады.

Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің әрбір кемесі жауынгерлік міндеттерді дербес те, сондай-ақ басқа кемелермен, авиациямен, жағалаудағы зымырандық-артиллериялық бөлімдермен, техникалық бақылау және байланыс бекеттерімен, теңіз жаяу әскерімен, сондай-ақ Қарулы Күштердің басқа түрлерінің бөлімдерімен өзара іс-қимыл жасай отырып та орындайды.

Бұл іс-әрекеттің қоғамдық қауіптілігі оның адамдардың өмірі мен денсаулығына қатер төндіруінде, әскери іс-шаралардың және қабылданған шешімдердің орындалуының бұзылуына әкеп соғуында, Қазақстан Әскери-теңіз күштерінің жауынгерлік әзірлігі мен жауынгерлік қабілетін, мемлекеттің қорғаныс қабілетін төмендетуінде.

Түсіндіріліп отырған қылмыстың объектісі әскери кемелерді жүргізуді немесе пайдалануды жүзеге асыру кезінде адамдардың, мүліктің және техниканың қауіпсіздігін қамтамасыз ететін белгіленген қағидалар болып табылады.

Әскери-теңіз кемелеріне Құрама Штаттар емес, Қазақстан Республикасының Қарулы Күштерінің қару-жарағында тұрған авианосецтер, суасты қайықтары, торпедалық катерлер және қозғалтқышпен, желкендермен немесе экипаж мүшелерінің бұлшықет күшімен (ескекті қайықтар) қозғалысқа келтірілетін басқа да жүзу құралдары жатады.

Әскери кемелерді жүргізу деп әскери-теңіз кемесін зәкірден алынған (арқанның ұшын берген) сәттен бастап кеме толық тоқтап, айлаққа немесе зәкірге қойылғанға дейінгі қозғалыс процесінде басқаруды түсіну керек.

Бұл қағидалар Әскери-теңіз флотының Кеме жарғысымен, басқа да жарғылармен, нұсқаулықтармен және бұйрықтармен реттеледі.

Әскери кемелерді пайдалану қағидаларына кеменің жүзу қауіпсіздігін, ұрыс жүргізу құралдарын пайдалануды, кемені тиеу мен түсіруді және кеменің қауіпсіз жүзуін әрі кемеде өзге де жұмыстарды орындауды қамтамасыз ететін іс-шаралар кешенін, оның ішінде кеменің өміршеңдігін қамтамасыз ететін іс-шараларды орындау тәртібін көздейтін нормативтік актілермен белгіленген тәртіп жатады.

Объективтік жағы әскери кемелерді жүргізу немесе пайдалану қағидаларын бұзудан, оның абайсызда адамның өліміне не өзге де ауыр зардаптарға әкеп соғуынан, сондай-ақ қағидаларды бұзу мен туындаған зардаптар арасындағы себепті байланыстың болуынан сипатталады. Бұзушылықтардың сипаты нақты жағдайда орындалуы тиіс болған құқықтық нормалардың талаптарына сәйкес айқындалуға тиіс.

Әскери кемелерді жүргізу және пайдалану қағидаларын бұзу кемені басқару, оның жекелеген агрегаттарының жұмысы кезінде белгіленген нұсқамаларды сақтамаудан көрінуі мүмкін. Мәселен, оның бағыты мен жылдамдығын заңсыз өзгерту, кемелерді сүйрету және алып жүру қағидаларын бұзу, сондай-ақ кеменің жойылу қаупі төнген жағдайларда оның өміршеңдігін қамтамасыз ету жөнінде шаралар қабылдамау, мысалы, түнгі уақытта жарамсыз сигналдық құралдармен кемеде болу және тағы сол сияқтылар осы қылмыстық құқық бұзушылықтың белгілеріне жатады.

Кеме жүргізу қағидаларын бұзу абайсызда адамның өлімі немесе өзге де ауыр зардаптар туындаған кезде орын алады.

Туындаған зардаптар кеме жүргізу қағидаларын бұзумен себепті байланыста болуға тиіс.

Өзге де ауыр зардаптар деп кеменің апатқа ұшырауын, порт құрылыстарының бүлінуін, адамдардың едәуір санының денсаулығына зиян келтіруді және т.б. түсіну керек.

Қылмыс құрамы өзінің құрылымы бойынша материалдық болып табылады. Іс-әрекет кем дегенде бір адамның өлімі немесе өзге де ауыр зардаптар туындаған сәттен бастап аяқталған болып есептеледі, олардың ұғымдары ҚК-нің 462-бабына берілген түсініктемеде келтірілген.

Субъективтік жағы кінәнің абайсыздық нысанымен, яғни менмендік немесе немқұрайлылық түрінде сипатталады.

Менмендік кезінде кінәлі адам өз әрекеттерінің (әрекетсіздігінің) қоғамдық қауіпті зардаптарының туындау мүмкіндігін алдын ала біледі, бірақ оған жеткілікті негіздер болмаса да, бұл зардаптардың алдын алуға болатынына жеңілтектікпен сенеді.

Немқұрайлылық кезінде кінәлі адам өз әрекеттерінің (әрекетсіздігінің) қоғамдық қауіпті зардаптарының туындау мүмкіндігін алдын ала болжамайды, алайда тиісті мұқияттылық пен сақтық танытқан жағдайда бұл зардаптарды алдын ала болжауға тиіс әрі болжай алатын еді.

Уәждер мен мақсат саралауға әсер етпейді, бірақ жаза тағайындау кезінде сот оларды ескереді.

Субъект — арнайы, яғни кеме командирі және қызметтік міндеттерін немесе жауынгерлік тапсырмаларды орындау үшін өзіне сеніп тапсырылған әскери кемелерді жүргізу қағидаларын сақтау міндетіне кіретін өзге де әскери қызметшілер.

ҚК-нің 465-бабында көзделген іс-әрекет орташа ауырлықтағы қылмыстарға жатады.

**Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме, авторы — Исидор Шамилович Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.

Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар