Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 77-бабына түсініктеме. Соттылық
1. Қылмыс жасағаны үшін сотталған адам соттың айыптау үкімі заңды күшіне енген күннен бастап соттылығы жойылған немесе алып тасталған кезге дейін сотталған болып есептеледі. Соттылық осы Кодекске сәйкес қылмыстардың бірнеше рет жасалуын, қылмыстардың қайталануын айқындау кезінде және жаза тағайындау барысында ескеріледі.
2. Жазадан босатылған адам соттылығы жоқ деп танылады.
3. Соттылық мынадай жағдайларда жойылады:
а) шартты түрде сотталған адамдарға қатысты – сынақ мерзімі өткеннен кейін;
б) тәртіптік әскери бөлімде ұстау, әскери қызмет бойынша шектеу немесе қамауға алу түріндегі жазаны өтеген әскери қызметшілерге қатысты – жазаны нақты өтеп болғаннан кейін;
в) бас бостандығынан айырудан гөрі неғұрлым жеңіл жаза түрлеріне сотталған адамдарға қатысты – жазаны өтеп болғаннан кейін бір жыл өткен соң;
г) ауырлығы онша емес немесе ауырлығы орташа қылмыстар үшін бас бостандығынан айыруға сотталған адамдарға қатысты – жазаны өтеп болғаннан кейін үш жыл өткен соң;
д) ауыр қылмыстар үшін бас бостандығынан айыруға сотталған адамдарға қатысты – жазаны өтеп болғаннан кейін алты жыл өткен соң;
е) аса ауыр қылмыстар үшін сотталған адамдарға қатысты – жазаны өтеп болғаннан кейін сегіз жыл өткен соң.
4. Егер сотталған адам заңда белгіленген тәртіппен жазасын өтеуден мерзімінен бұрын босатылса немесе жазаның өтелмеген бөлігі неғұрлым жеңіл жаза түрімен ауыстырылса, онда соттылықты жою мерзімі жазаның нақты өтелген мерзіміне қарай, негізгі және қосымша жаза түрлерін өтеуден босатылған кезден бастап есептеледі.
5. Егер сотталған адам жазасын өтегеннен кейін өзін мінсіз ұстаса, сот оның өтінішхаты бойынша соттылықты жою мерзімі аяқталғанға дейін соттылығын алып тастауы мүмкін. Бұл норма ауыр немесе аса ауыр қылмыстар үшін бас бостандығынан айыруға сотталған адамдарға, сондай-ақ жазасы қауіпті немесе аса қауіпті қылмыстардың қайталануы кезінде тағайындалған адамдарға қолданылмайды.
6. Егер сотталған адам соттылықты жою мерзімі аяқталғанға дейін қайтадан қылмыс жасаса, соттылықты жою мерзімінің өтуі үзіледі. Бірінші қылмыс бойынша соттылықты жою мерзімі соңғы қылмыс үшін негізгі және қосымша жазаны нақты өтеп болғаннан кейін қайтадан есептеледі. Мұндай жағдайларда адам ең ауыр қылмыс бойынша соттылықты жою мерзімі аяқталғанға дейін екі қылмыс бойынша да сотталған болып есептеледі.
7. Соттылықтың жойылуы немесе алып тасталуы соттылыққа байланысты барлық құқықтық салдарды жояды.
Қылмыс жасағаны үшін сотталған адам соттың айыптау үкімі заңды күшіне енген күннен бастап соттылығы жойылған немесе алып тасталған кезге дейін сотталған болып есептеледі.
Соттылық – адамды қылмыс жасағаны үшін қандай да бір жаза түріне соттау фактісінен туындайтын, жаза мазмұнына кірмейтін белгілі бір шектеулермен көрініс табатын құқықтық салдар. Соттылық фактісі адамның, сондай-ақ оның жасаған әрекетінің қоғамдық қауіптілік дәрежесіне әсер етеді.
Соттылықтың салдары жазасын өтеген адамның құқықтық жағдайына да әсер етеді (мысалы, әкімшілік-құқықтық салдарлар жазасын өтеп шыққан және қоғам үшін әлеуметтік қауіпті болып қала берген адамдарға әкімшілік қадағалау белгілеуге мүмкіндік береді; еңбек заңнамасынан туындайтын салдарлар бас бостандығынан айыру түріндегі жазаны өтеу мерзімінің жалпы еңбек өтіліне, зейнетақы тағайындау кезінде және т.б. есептелмеуінен көрінеді). Аталған шектеулер профилактикалық мақсатты көздейді және бұрын қылмыс жасағаны үшін сотталған адамдардың тарапынан қылмыстың қайталануының алдын алуға бағытталған.
Егер соттылығы бар адам жаңа қылмыс жасаса, бұл бірқатар қылмыстық-құқықтық салдарға әкеп соғады. Бұрын сотталған адам жаңа қылмыс жасаған жағдайда, бұл мән-жай жауаптылықты ауырлататын мән-жай ретінде қарастырылады. Алайда бұл мән-жай алдыңғы қылмыс (қылмыстар) үшін соттылығы заңда белгіленген тәртіппен жойылмаған немесе алып тасталмаған жағдайда ғана жауаптылықты ауырлататын мән-жай ретінде қарастырылуы мүмкін.
Бірқатар жағдайларда соттылығы бар адамның жаңа қылмыс жасауы қылмыстық-құқықтық сипаттағы бірқатар салдарға әкеп соғады. Мысалы, соттылық жаңадан жасалған қылмыстың саралаушы белгісі ретінде көрінуі мүмкін (ҚК-нің 175-бабы 3-бөлігінің «в» тармағы; ҚК-нің 178-бабы 3-бөлігінің «в» тармағы; ҚК-нің 179-бабы 3-бөлігінің «г» тармағы).
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне сәйкес соттылық қылмыстардың бірнеше рет жасалуын, қылмыстардың қайталануын айқындау кезінде және жаза тағайындау барысында ескеріледі.
Адамды сотталған деп танудың негізі – оның жасаған қылмысы үшін қандай да бір қылмыстық жазаға сотталуы болып табылады.
Адам соттың айыптау үкімі заңды күшіне енген күннен бастап соттылығы жойылған немесе алып тасталған кезге дейін сотталған болып есептеледі (ҚК-нің 77-бабының 1-бөлігі).
Соттылықтың жойылуы немесе алып тасталуы соттылыққа байланысты барлық құқықтық салдардың күшін жояды. Гуманизм қағидатына сүйене отырып, Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі жазасын өтеген адам өмір бойы сотталған болып есептелмеуі туралы ережелерді бекітеді.
Қылмыстық заң соттылықты жоюдың екі тәртібін белгілейді: а) оны жою арқылы және б) соттылықты алып тастау арқылы.
Көрсетілген жағдайларда бұрын қылмыс жасағаны үшін сотталған адам заң жүзінде соттылығы жоқ деп танылады. Соттылықтың барлық құқықтық салдары жойылады.
Соттылықты жою – бұл заңда белгіленген мерзімдер өткен кезде соттылықтың автоматты түрде жойылатын тәртібі. Соттылықты жою үшін соттың немесе басқа органдардың шешімі талап етілмейді.
Соттылық мынадай жағдайларда жойылады:
- шартты түрде сотталған адамдарға қатысты – сынақ мерзімі өткеннен кейін;
- тәртіптік әскери бөлімде ұстау, әскери қызмет бойынша шектеу немесе қамауға алу түріндегі жазаны өтеген әскери қызметшілерге қатысты – жазаны нақты өтеп болғаннан кейін;
- бас бостандығынан айырудан гөрі неғұрлым жеңіл жаза түрлеріне сотталған адамдарға қатысты – жазаны өтеп болғаннан кейін бір жыл өткен соң;
- ауырлығы онша емес немесе ауырлығы орташа қылмыстар үшін бас бостандығынан айыруға сотталған адамдарға қатысты – жазаны өтеп болғаннан кейін үш жыл өткен соң;
- ауыр қылмыстар үшін бас бостандығынан айыруға сотталған адамдарға қатысты – жазаны өтеп болғаннан кейін алты жыл өткен соң;
- аса ауыр қылмыстар үшін сотталған адамдарға қатысты – жазаны өтеп болғаннан кейін сегіз жыл өткен соң.
Заң сотталған адам жазасын өтеуден мерзімінен бұрын босатылған немесе жазаның өтелмеген бөлігі неғұрлым жеңіл жаза түрімен ауыстырылған жағдайларда соттылықты жою мерзімін есептеу тәртібін белгілейді. Мұндай жағдайларда соттылықты жою мерзімі жазаның нақты өтелген мерзіміне қарай, негізгі және қосымша жаза түрлерін өтеуден босатылған кезден бастап есептеледі.
Соттылықты жою мерзімі жаңа қылмыс жасалуына байланысты үзіледі. Мұндай жағдайда бірінші қылмыс бойынша соттылықты жою мерзімі соңғы қылмыс үшін негізгі және қосымша жазаларды нақты өтеп болғаннан кейін қайтадан есептеледі. Бұл ретте адам ең ауыр қылмыс бойынша соттылықты жою мерзімі аяқталғанға дейін екі қылмыс бойынша да сотталған болып есептеледі (ҚК-нің 77-бабының 6-бөлігі).
Соттылықты алып тастау – адамды заңнамалық актімен (рақымшылық жасау немесе кешірім жасау актісімен) не сот шешімімен соттылығы жоқ деп тану. Мәселен, егер сотталған адам жазасын өтегеннен кейін өзін мінсіз ұстаса, сот оның өтінішхаты бойынша соттылықты жою мерзімі аяқталғанға дейін соттылығын алып тастауы мүмкін (ҚК-нің 77-бабының 5-бөлігі). Бұл норма ауыр немесе аса ауыр қылмыстар үшін бас бостандығынан айыруға сотталған адамдарға, сондай-ақ жазасы қауіпті немесе аса қауіпті қылмыстардың қайталануы кезінде тағайындалған адамдарға қолданылмайды.
Соттылықты жою мен алып тастауды ақтаудан ажырата білу қажет. Қылмыстық жауаптылыққа негізді түрде тартылған және жасаған қылмысы үшін сотталған адамға қатысты соттылықты жою мен алып тастаудан айырмашылығы, ақтау қылмыс жасамаған, қылмыстық жауаптылыққа негізсіз тартылған немесе заңсыз сотталған адамға қатысты қолданылады.
Ақтау кезінде адам құқықтары толық қалпына келтіріледі, оған (қажет болған жағдайда – оның туыстарына) мемлекет атынан кешірім сұралады, егер бұл адам немесе оның туыстары жариялауға қарсы болмаса, кешірім оның тұрғылықты жері бойынша баспасөзде жарияланады.
Азаматты қылмыстық жауаптылыққа заңсыз тарту немесе заңсыз соттау салдарынан келтірілген залал белгіленген тәртіппен толық көлемде өтелуге жатады.
Қорытындылай келе, соттылықтың жойылуы және алып тасталуы оған байланысты барлық құқықтық салдардың күшін жоятынын атап өткен жөн (ҚК-нің 77-бабының 7-бөлігі).
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2007 жылғы түсініктеме
Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі И.Ш. Борчашвили.
Актінің өзгертілген күні: 02.08.2007
Актінің қабылданған күні: 02.08.2007
Қабылданған орны: ЖОҚ
НҚА қабылдаған орган: 180000000000
Қолданылу өңірі: 100000000000
Нормашығармашылық орган берген НҚА тіркеу нөмірі: 167
Актінің мәртебесі: new
Құқықтық қатынастар саласы: 028000000000
Актінің нысаны: ТҮСІНІКТЕМЕ
Заңдық күші: 1900
Актінің тілі: орыс тілі
Қылмыстық кодекс, Қылмыстық кодекске түсініктемелер, Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысы, Қазақстан Республикасының қылмыстық заңнамасы, Нормативтік құқықтық актілер.
Назар аударыңыз!
«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.
Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.
Конституция Заң Кодекс Норматив Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер орғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Конвенция Келісімшарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Ережелер Бағдарлама Жарғы Мақала Түсініктеме Қарар Регламент Хаттама Жоба Жолдау
