Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 1-бабына түсініктеме. Қылмыстық сот ісін жүргізу тәртібін айқындайтын заңнама

Басты бет / Кодекстер / Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 1-бабына түсініктеме. Қылмыстық сот ісін жүргізу тәртібін айқындайтын заңнама

Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 1-бабына түсініктеме. Қылмыстық сот ісін жүргізу тәртібін айқындайтын заңнама

1. Қазақстан Республикасының аумағында қылмыстық сот ісін жүргізу тәртібі Қазақстан Республикасының Конституциясымен, конституциялық заңдармен, Қазақстан Республикасының Конституциясына және халықаралық құқықтың жалпыға бірдей танылған қағидаттары мен нормаларына негізделген Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексімен айқындалады. Қылмыстық сот ісін жүргізу тәртібін реттейтін өзге де заңдардың ережелері осы Кодекске енгізілуге жатады.

2. Қазақстан Республикасының халықаралық шарттық және өзге де міндеттемелері, сондай-ақ қылмыстық сот ісін жүргізу тәртібін реттейтін Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесі мен Жоғарғы Сотының нормативтік қаулылары қылмыстық-процестік құқықтың құрамдас бөлігі болып табылады.

3. Егер қылмыстық іс бойынша іс жүргізу барысында азаматтық немесе әкімшілік құқыққа сәйкес шешілуге тиіс мәселені қарау қажеттілігі туындаса, ол азаматтық немесе әкімшілік іс жүргізу тәртібімен шешіледі.

Қылмыстық-процестік кодекстің бірінші бабы әрдайым қылмыстық сот ісін жүргізу тәртібін айқындайтын заңнамаға арналатыны қалыптасқан тәжірибе болып табылады. Яғни, бұл бап қылмыстық процесті жүргізетін әрбір орган мен лауазымды тұлға білуге тиіс және міндетті құқықтық қайнар көздердің шеңберін белгілейді. Бұл қылмысқа қарсы іс-қимыл жасау сияқты мемлекеттік органдар қызметінің аса өткір әрі өзіндік ерекшелігі бар саласында адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарын тиімді қамтамасыз ету үшін қажет.
Сонымен, мемлекеттік тәуелсіздік жарияланған сәттен бастап өткен жылдар ішінде Қазақстан Республикасы (бұдан әрі — ҚР) мемлекеттік егемендікті құқықтық қамтамасыз ету жөніндегі жүйелі шараларды тұрақты әрі дәйекті түрде жүзеге асырып келеді. Олардың қатарында қылмыстық саясатты қылмыстық, қылмыстық-процестік және қылмыстық-атқару құқығын кешенді әрі өзара байланысты түзету, сондай-ақ құқық қолдану қызметін жетілдіру арқылы жетілдіру де бар.
Конституция мен конституциялық заңнаманы, елдің ұлттық сот жүйесін, құқық қорғау және арнаулы мемлекеттік органдарын, азаматтық қоғам институттарын кезең-кезеңімен реформалау ықпалымен қылмыстық сот ісін жүргізу тәртібін айқындайтын заңнама да белсенді түрде дамуын жалғастыруда. Қазақстанның қылмыстық процесінің құқықтық негіздерін жетілдіру қылмыстық істер бойынша сот төрелігі саласындағы заң шығару және құқық қолдану қызметінің тарихи тәжірибесін ескере отырып жүзеге асырылатынын, Конституция нормаларына, сондай-ақ халықаралық құқықтың жалпыға бірдей танылған қағидаттары мен нормаларына негізделетінін атап өту маңызды. Оның дамуында бірнеше кезеңді бөліп көрсетуге болады.
Бірінші кезең — Қазақстанда бірнеше онжылдық бойы РКФСР-дің қылмыстық-процестік заңнамасы қолданылған кезең (1917 жылдан бастап 1960 жылғы 1 қаңтарға дейін). Бұл кезеңде қылмыстық-процестік заңнама КСРО мен РКФСР-дің қылмыстық-процестік заңнамасының тікелей ықпалымен дамыды (1917 жылғы 22 қарашадағы РКФСР Халық Комиссарлары Кеңесінің «Сот туралы» № 1 декретін, 1918 жылғы 15 ақпандағы Жұмысшы, солдат және шаруа депутаттары Кеңестерінің Бүкілресейлік Орталық Атқару Комитетінің «Сот туралы» № 2 декретін, 1918 жылғы 20 шілдедегі РКФСР Халық Комиссарлары Кеңесінің «Сот туралы» декретін, 1922 жылғы 25 мамырдағы РКФСР ҚПК-сін (Кеңестердің Бүкілресейлік Орталық Атқару Комитетінің қаулысы), 1923 жылғы 15 ақпандағы РКФСР ҚПК-сін (Кеңестердің Бүкілресейлік Орталық Атқару Комитеті Президиумының қаулысы), 1924 жылғы 31 қазандағы «КСРО мен одақтас республикалардың қылмыстық сот ісін жүргізу негіздерін» (КСРО ОАК Президиумының қаулысы), 1958 жылғы 25 желтоқсандағы «КСРО мен одақтас республикалардың қылмыстық сот ісін жүргізу негіздерін» (КСРО Жоғарғы Кеңесі қабылдаған заңмен бекітілген) және басқа да нормативтік құқықтық актілерді қараңыз).
Екінші кезең — 1960–1991 жылдарды қамтитын кезең. Бұл кезеңде 1959 жылғы 22 шілдедегі Қазақ КСР-інің заңымен мемлекет тарихындағы алғашқы Қазақ КСР Қылмыстық-процестік кодексі бекітіліп, ол 1960 жылғы 1 қаңтардан бастап қолданысқа енгізілді. ҚПК мазмұны жағынан бұрынғы күйінде қалғанымен, Қазақ КСР заң шығарушысына оның жекелеген институттарын, нормалары мен ережелерін дербес реформалау мүмкіндігі берілді. Осы жылдар ішінде ҚПК-ге 70-тен астам заңмен өзгерістер мен толықтырулар енгізілді.
Үшінші кезең КСРО ыдырап, ел тәуелсіздігін жариялағаннан кейін басталып, 1991 жылдан 2014 жылға дейінгі кезеңді қамтиды.
1991 жылғы 16 желтоқсанда Қазақстан Республикасының Жоғарғы Кеңесі Қазақстан халқының еркін білдіре отырып, Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясында және халықаралық құқықтың өзге де жалпыға бірдей танылған нормаларында бекітілген жеке адамның құқықтары мен бостандықтарының басымдығын тани отырып, қазақ ұлтының өзін-өзі билеу құқығын растай отырып, азаматтық қоғам мен құқықтық мемлекет құруға деген шешімді басшылыққа ала отырып, бейбіт сыртқы саясат жүргізе отырып, ядролық қаруды таратпау қағидатына және қарусыздану процесіне бейілділігін мәлімдей отырып, «Қазақстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігі туралы» Конституциялық заңды қабылдап, Қазақстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігін салтанатты түрде жариялады.
Қылмыстық-процестік заңнаманы жетілдіру 1994 жылғы 12 ақпандағы ҚР Президентінің қаулысымен бекітілген Қазақстан Республикасындағы құқықтық реформаның алғаш рет әзірленген Мемлекеттік бағдарламасы аясында жүзеге асырылғандықтан, едәуір жанданып, мақсатты сипатқа ие болды. Оны қабылдау қажеттілігі бірқатар проблемалармен байланысты болды: тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында республиканың құқықтық жүйесі терең дағдарысты бастан кешірді, бұл құқықтық реформаның нарықтық экономиканың дамуы, мемлекет иелігінен алу және жекешелендіру процестері, қазіргі заманғы парламентаризм мен өзге де демократиялық институттардың қалыптасуынан едәуір артта қалуымен күрделене түсті. Ұлттық құқық көптеген параметрлер бойынша халықаралық құқықтың жалпыға бірдей танылған нормалары мен қағидаттарына сәйкес келмеді. Қылмыстық-процестік заңнаманы одан әрі дамытуға қылмыстық қызметтің кәсібилігі мен ұйымдасқандығының артуына байланысты қылмысқа қарсы іс-қимыл жөніндегі тергеу, прокурорлық және сот практикасының объективті қажеттіліктері түрткі болды. Осы кезеңде адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарын қылмыстық процесс саласында қорғаудың жаңа түсінігін, сондай-ақ қылмыстық сот ісін жүргізудің тиімді нысандары мен әдістерін бекіткен 1993 жылғы 28 қаңтардағы ҚР Конституциясы және оның орнына қабылданған 1995 жылғы 30 тамыздағы ҚР Конституциясы қабылданды. Бұдан басқа, қылмыстық процестің әртүрлі мәселелері бойынша шамамен 15 заң және 1997 жылғы 13 желтоқсандағы ҚР жаңа ҚПК-сі қабылданды (1998 жылғы 1 қаңтардан бастап қолданысқа енгізілді). Ол 1959 жылғы Қазақ КСР ҚПК-сінің орнына келді. Қылмыстық-процестік құқық институттарының, нормалары мен ережелерінің ішкі құрылымы мен мазмұны тұрғысынан алғанда, 1959 жылғы ҚПК аяқталған құқықтық құбылыс болды және қылмыстық сот ісін жүргізу саласында алдына қойылған міндеттерді орындады.
1997 жылғы ҚПК-нің негізінде Қазақстанның кеңестік және посткеңестік кезеңдердегі қылмыстық-процестік құқығының қалыптасуы мен дамуының 80 жылға жуық тәжірибесі жатыр деп негізді түрде айтуға болады.
1997 жылғы ҚПК қылмыстық істер бойынша сот төрелігін құқықтық реттеу саласындағы барлық мәселелердің шешілгенін білдірмейтінін анық түсінуіміз керек. Оны қолданудың белгілі бір кезеңінде жаңа, басқа деңгейдегі және күрделілік дәрежесі өзге проблемалардың туындауы сөзсіз еді.
Қылмыстық-процестік заңнаманы одан әрі жетілдіру 2002 жылғы 20 қыркүйектегі № 949 ҚР Президентінің Жарлығымен мақұлданған, 2010 жылға дейінгі кезеңге елдің құқықтық жүйесін дамытудың негізгі бағыттары айқындалған Қазақстан Республикасының құқықтық саясаты тұжырымдамасын іске асыру шеңберінде жалғасты. Қоғам мен мемлекеттің құқықтық жүйесін жетілдіру мақсаттарының бірі ретінде онда адам құқықтары мен бостандықтарын қорғауға бағытталған қылмыстық сот ісін жүргізудің негізгі қағидаттарын нақты нормаларда одан әрі дәйекті түрде іске асыру айқындалды (2-тарау).
Қылмыстық-процестік заңнаманың дамуына жаңа серпін ҚР Президентінің 2009 жылғы 24 тамыздағы № 858 Жарлығымен бекітілген 2010 жылдан 2020 жылға дейінгі кезеңге арналған Құқықтық саясат тұжырымдамасының қабылдануымен берілді.
2002 жылғы Қазақстан Республикасының құқықтық саясаты тұжырымдамасын іске асырудың басты қорытындысы ретінде, өзге де нәтижелермен қатар, қылмыстық-процестік заңнаманың едәуір жаңартылуы атап өтіле отырып, жаңа Тұжырымдама осы салада қол жеткізілген нәтижелермен шектелмей, «мемлекеттің тиімді қылмыстық саясаты қылмыстық сот ісін жүргізудің оңтайлы моделінсіз мүмкін емес. Қылмыстық-процестік құқықтың даму перспективалары туралы айтқанда, Республиканың қолданыстағы ҚПК-сі жалпы алғанда қылмыстық сот төрелігі жүйесін қазіргі заманғы демократиялық, құқықтық мемлекеттің сипаттамаларына сәйкестендіргенін атап өту қажет. Заң шығарушының басты мақсаты адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтары туралы конституциялық нормаларды заңдардың мәнін, мазмұны мен қолданылуын айқындайтын және сот төрелігі арқылы қамтамасыз етілетін тікелей қолданылатын нормалар ретінде тануға негізделген қылмыстық-процестік заң қалыптастыру болды. Сондықтан қылмыстық-процестік құқықты дамытудың басымдығы адам құқықтары мен бостандықтарын қорғауға бағытталған қылмыстық сот ісін жүргізудің негізгі қағидаттарын одан әрі дәйекті түрде іске асыру болып қала береді. Бұл үшін қылмыстарды тез және толық ашу, оларды жасаған адамдарды әшкерелеу және қылмыстық жауаптылыққа тарту, сот талқылауының әділ өтуі және қылмыстық заңның тиісінше қолданылуы мақсатында қылмыстық-процестік заңнаманы және жедел-іздестіру қызметі туралы заңнаманы тиімді қолдануды көздейтін оңтайлы құқықтық тетіктерді әзірлеу қажет...» деген ережелерді бекітті (2-бөлім, 2.9-кіші бөлім).
Бұл саяси-құқықтық бағдар, 1997 жылғы ҚПК нормаларын қолданудың ауқымды тәжірибесі және оған заңнамалық түзетулердің кезең-кезеңімен енгізілуі (қолданысқа енгізілген сәттен бастап осы ҚПК-ге 75 заңмен өзгерістер мен толықтырулар енгізілді) 2014 жылғы 4 шілдедегі ҚПК-нің қабылдануына негіз болды. Ол 2015 жылғы 1 қаңтардан бастап қолданысқа енгізілді (ҚПК-нің 674-бабы). Оның қолданысқа енгізілуімен ұлттық қылмыстық-процестік заңнаманың даму тарихындағы төртінші кезеңнің басталғаны туралы айтуға толық негіз бар.
2014 жылғы ҚПК қылмыстық-процестік құқықтың негізгі, айқындаушы және тікелей қайнар көзі ретінде Жалпы және Ерекше бөлімдерден тұрады, 16 бөлімді, 73 тарауды, 674 бапты қамтиды (448–469-баптардағы 50-тарау 2015 жылғы 31 қазандағы № 378-V ҚРЗ «Сот төрелігін жүзеге асыру жүйесін жетілдіру мәселелері бойынша Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» ҚР Заңымен алып тасталды). Олар қылмыстық іс бойынша іс жүргізуді (қылмыстық істің қозғалысын) қылмыстық сот ісін жүргізудің жеті әдеттегі және екі ерекше сатысында реттейді. ҚПК-нің негізгі мақсаты — 2014 жылғы 3 шілдедегі ҚР Қылмыстық кодексінің нормаларын (2015 жылғы 1 қаңтардан бастап қолданысқа енгізілді) іске асыру, яғни ҚК-де көзделген қылмыстық құқық бұзушылықтарды жасаған кінәлі адамдарды қылмыстық жауаптылыққа тарту. Басқаша айтқанда, ҚПК институттары, нормалары мен ережелері ҚК-де белгіленген қылмыстық құқық бұзушылық ұғымын, қылмыстық жауаптылық негіздерін, қылмыстық құқық бұзушылықтардың түрлері мен оларды жасаған жағдайда тағайындалатын жазаларды белгілейтін институттардың, нормалар мен ережелердің іске қосылуын қамтамасыз етеді.
ҚК институттарының, нормалары мен ережелерінің қылмыстық процесті жүргізетін органдардың қылмыстық-процестік қызметіне кері ықпал ететінін де атап өткен жөн. Мысалы, қылмыстық құқық бұзушылық жасау қылмыстық жауаптылықтың жалғыз негізі ретінде, яғни ҚК-де көзделген қылмыс немесе қылмыстық теріс қылық құрамының барлық белгілері бар іс-әрекет ретінде (ҚК-нің 4-бабы) ҚПК-де қылмыстық іс бойынша дәлелдеуге жататын мән-жайлардың жиынтығы түрінде көрініс табады (113-бап). Негізінде, бұл сотқа дейінгі тергеп-тексеру органдары мен соттың процестік қызметінің бағдарламасы және шеңбері болып табылады. Қылмыс санаттары (ҚК-нің 11-бабы) қылмыстық істер бойынша сотқа дейінгі тергеп-тексерудің процестік нысанын (ҚПК-нің 187, 189, 190, 191-баптары), басты сот талқылауын (ҚПК-нің 382-бабы) таңдауына, қылмыстық-процестік мәжбүрлеу шараларын қолдануға (ҚПК-нің 136, 138-баптары) және т.б. айтарлықтай ықпал етеді.
ҚПК өзара байланысты екі ірі бөлікке бөлінеді: Жалпы және Ерекше бөлімдер.
Бұл Жалпы бөлім институттарының, нормалары мен ережелерінің мазмұны қылмыстық сот ісін жүргізудің барлық сатыларында қылмыстық процесті жүргізетін органдар тарапынан біркелкі түсінілуге және қолданылуға тиіс екенін білдіреді. Осылайша, ҚПК-нің Ерекше бөлігінің институттары, нормалары мен ережелеріне қарағанда, бастапқы және жалпы ережелерді қамтитын Жалпы бөлім институттарының, нормалары мен ережелерінің басымдығы атап көрсетіледі. Мысалы, қылмыстық сот ісін жүргізу тәртібін, қылмыстық процестің міндеттері мен қағидаттарын, қылмыстық қудалау, ақтау, қылмыстық процесті жүргізетін органның заңсыз әрекеттерімен келтірілген зиянды өтеу мәселелерін, қылмыстық іс бойынша іс жүргізу тәртібін, процестік мерзімдердің сақталуын, қылмыстық процесс қатысушыларының құқықтары мен міндеттерін, олардың қауіпсіздігін қамтамасыз етуді, қылмыстық құқық бұзушылықтың мән-жайларын дәлелдеуді және дәлелдемелермен жұмыс істеуді және т.б. айқындайтын заңнама қылмыстық процестің барлық сатыларында бірдей түсіндірілуге (ұғынылуға және қолданылуға) тиіс.
Жалпы бөлімде ашып көрсетілген шарттар, негіздер, тәртіп, бірізділік және өзге де ережелер нақты мазмұндық көрінісін қылмыстық-процестік құқықтың тиісті институттары мен нормалары шегінде Ерекше бөлімнің ережелерінен табады. Бұл ұстаным мен нормалар және өзге де нормативтік құқықтық актілер арасындағы өзара байланыс мәселесі кезінде Конституциялық Кеңеспен де айтылған болатын. Ол өзінің қаулыларының бірінде: «...әртүрлі нормалардың құрылымы мен өзара байланысы Қазақстан Республикасы Конституциясының құрылымына байланысты. Конституция «Жалпы негіздер» деп аталатын I бөлімде Республика қызметінің негізгі конституциялық ережелері мен өзге де іргелі қағидаларды (оған 4-бап та жатады) қамтитындай етіп баяндалған. Осы бөлімнің нормалары басқа нормаларға (атап айтқанда, VI бөлімде орналасқан 62-бапқа) қатысты басымдыққа ие. Бұл тек конституциялық нормалар үшін ғана емес, Республиканың қолданыстағы бүкіл құқық жүйесі үшін де негізгі қағидат болып табылады» (авт. бөліп көрсеткен — М.К.) (Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесінің (бұдан әрі — ҚР ККҚ) 1999 жылғы 29 қазандағы № 20/2 қаулысы, 2-тармақ, сипаттау-уәждеу бөлігі).
Қылмыстық сот ісін жүргізу «сатысы» ұғымына анықтама беру маңызды деп есептейміз. Бұл — қылмыстық сот ісін жүргізудің немесе қылмыстық іс бойынша іс жүргізудің салыстырмалы түрде оқшауланған, дербес бөлігі. Ол қылмыстық процесті жүргізетін органның процестік шешімдер қабылдауына немесе процестік әрекеттер жасауына байланысты қылмыстық процесс қатысушылары арасындағы әртүрлі қылмыстық-процестік құқықтық қатынастардың заңмен белгіленген жиынтығы болып табылады және сотқа дейінгі тергеп-тексеру сатысындағы, сотта қылмыстық істі мәні бойынша қарау сатысындағы және қылмыстық процестің өзге де сатыларындағы қылмыстық істің қозғалысының ерекшелігін сипаттайды. Қылмыстық процестің әрбір сатысы үшін ҚПК-де оның туындауының, дамуының, тоқтатылуының басталу сәті, мақсаттары мен міндеттері, қатысушылар құрамы, қабылданатын процестік шешімдер мен жүргізілетін процестік әрекеттердің сипаты регламенттелген. Мысалы, сотқа дейінгі тергеп-тексеру сатысының басталуы — қылмыстық құқық бұзушылық туралы арызды немесе хабарды ресми түрде қабылдау және тіркеу не алғашқы кезек күттірмейтін тергеу әрекетін жүргізу; дамуы — қылмыстық құқық бұзушылық туралы арыз немесе хабар бойынша қылмыстық істі тергеп-тексеруге байланысты қылмыстық процесті жүргізетін органның әртүрлі процестік және тергеу әрекеттерін жасауы; ал аяқталуы — қылмыстық құқық бұзушылық туралы арыз немесе хабар бойынша тергеп-тексеру нәтижелеріне қатысты шешім қабылдау (қылмыстық істі тоқтату туралы қаулы шығару, айыптау актісін жасау және прокурорға жолдау, қылмыстық теріс қылық туралы хаттаманы жасау және сотқа жолдау, қылмыстық теріс қылықтар туралы істер бойынша бұйрықтық іс жүргізуді қолдану туралы қаулыны жасау және сотқа жолдау, ауырлығы онша зор емес қылмыстар туралы істер бойынша бұйрықтық іс жүргізуді қолдану туралы қаулыны жасау және прокурорға жолдау). Осы сатының мақсаты — қылмыстық процесті жүргізетін органның қылмыстық істің күрделілігін, қажетті процестік және тергеу әрекеттерінің көлемін, істің мән-жайларын зерттеудің тереңдігі мен жеткіліктілігін ескере отырып, бірақ ҚК-де белгіленген қылмыстық қудалау ескіру мерзімінің шегінде (71-бап), ақылға қонымды мерзімдерде қылмыстық істі заңды әрі негізді тергеп-тексеру үшін маңызы бар нақты деректерді (дәлелдемелерді) алуға ұмтылуы болып табылады. Бұл ретте осы сатыда оның мақсаттарына қол жеткізу үшін шешілетін міндеттер қылмыстық процесті жүргізетін органның белгілі бір процестік, тергеу және жасырын тергеу әрекеттерін жүргізуі арқылы іске асырылады. Қабылданатын процестік шешімдерге қылмыстық істі өз өндірісіне қабылдау туралы, қылмыстық істі тоқтату туралы, айыптау актісін жасау және қылмыстық істі прокурорға жолдау туралы, жеке айыптау істері бойынша арызды немесе хабарды соттылығы бойынша сотқа беру туралы және т.б. шешімдер жатады.
Қылмыстық сот ісін жүргізудің заңды әрі негізді түрде тергеп-тексерілген қылмыстық істің қозғалысын және оның сот сатыларында жүргізілуін қамтамасыз ететін әдеттегі, дәстүрлі сатыларына мыналар жатады: сотқа дейінгі тергеп-тексерудің басталуы (ҚПК-нің 179–186-баптары); қылмыстық іс бойынша сотқа дейінгі тергеп-тексерудің өзі, яғни алдын ала тергеу, анықтау, жеделдетілген сотқа дейінгі тергеп-тексеру, хаттамалық нысан және бұйрықтық тәртіп режимінде жүргізілетін іс жүргізу (ҚПК-нің 23–38, 64-1-тараулары); прокурордың (қылмыстық теріс қылықтар бойынша анықтау органының бастығының) айыпталушыны сотқа беруі және қылмыстық істі сотқа жолдауы (ҚПК-нің 39, 55, 64-1-тараулары); істі бірінші сатыдағы сотта тыңдауға дайындау («техникалық саты» (ҚПК-нің 41-тарауы); бірінші сатыдағы сотта іс жүргізу («іс бойынша сот талқылауы») (ҚПК-нің 42–47-тараулары); заңды күшіне енбеген сот үкімдері мен қаулыларын апелляциялық тәртіппен қайта қарау («соттың үстінен сот бақылауы және іс бойынша жаңа сот талқылауы») (48–49-тараулар); сот шешімдерін орындау (ҚПК-нің 51-тарауы).
Қылмыстық сот ісін жүргізудің ерекше сатыларына екі саты жатады: заңды күшіне енген сот үкімдері мен қаулыларын кассациялық тәртіппен қайта қарау («соттардың үстінен сот бақылауы») (52-тарау); жаңадан ашылған мән-жайлар бойынша қылмыстық іс бойынша іс жүргізуді қайта бастау («соттың, соттардың үстінен және тек сотпен шектелмейтін қайта қарау») (ҚПК-нің 53-тарауы). Бұл сатылардың ерекше сипаты тергеу және сот қателіктерінің кең таралуымен, тиісінше тергеп-тексеру, істі бірінші сатыдағы сотта мәні бойынша шешу, сондай-ақ заңды күшіне енген сот үкімдері мен қаулыларын қайта қарау барысында жол берілетін заңдылық бұзушылықтармен түсіндіріледі. Қылмыстық процесте заңдылықты қамтамасыз ету, процесс қатысушыларының құқықтары мен бостандықтарын қорғау мақсатында ҚПК-де сот актілерін белгілі бір заңды негіздер бойынша барлық сатыдағы соттардың, оның ішінде Жоғарғы Соттың «ревизиялық» тәртіппен қайта қарау мүмкіндігі көзделген.
Қылмыстық-процестік құқықтың ұлттық құқық саласы ретіндегі ерекшелігі — сотқа дейінгі тергеп-тексеру, сот талқылауы, сондай-ақ сот шешімдерін орындау барысында іс бойынша іс жүргізу рәсімдерін қамтамасыз ететін, мемлекет белгілеген қылмыстық-процестік нормалардың жиынтығы ретінде қылмыстық процесті жүргізетін органдардың процестік нысан талаптарын мүлтіксіз сақтауынан көрінеді. Процестік шешімдер қабылдау немесе процестік әрекеттер жасау кезінде процестік нысан қағидаларын сақтау іс бойынша бүкіл іс жүргізудің жол берілетіндігінің, яғни қылмыстық құқық бұзушылықтың мән-жайларын дәлелдеу процесінің заңдылығының (істі заңды, негізді және әділ шешу үшін маңызы бар мән-жайларды анықтау мақсатында дәлелдемелерді жинау, зерттеу, бағалау және пайдалану) аса маңызды көрсеткіші болып табылады. Процестік нысанның қылмыстық-процестік құқық институттарымен, нормаларымен және ережелерімен тығыз байланысын атап өту маңызды.
Процестік нысан қылмыстық-процестік категория ретінде қылмыстық процесті жүргізетін органның іс бойынша бүкіл іс жүргізудің заңдылығы мен негізділігін қамтамасыз ететін және оның мазмұнын құрайтын процестік әрекеттері мен шешімдерінің үш негізгі элементінен тұрады:
— шарттардан, яғни туындауы іс бойынша жалпы іс жүргізуді бастауға, нақты процестік әрекет жасауға немесе нақты процестік шешім қабылдауға мүмкіндік беретін заңдық фактілерден (қылмыстық құқық бұзушылық жасау, сотқа дейінгі тергеп-тексеруді бастаудың себептерінің болуы);
— негіздерден, яғни ҚПК талаптарына сәйкес алынған және процестік нысанның туындауын қамтамасыз ететін шарттар болған кезде оған қатысушылардың қылмыстық-процестік қызметінің заңдылығы мен негізділігін қамтамасыз ететін дәлелдемелерден;
— қылмыстық іс бойынша жалпы іс жүргізудің, нақты процестік әрекетті жүргізудің, жекелеген процестік шешімді қабылдаудың тәртібінен (бірізділігінен, рәсімінен), яғни іс бойынша іс жүргізуді, процестік әрекетті, процестік шешімді құқықтық (процестік) сүйемелдеу тетігінен.
Мысалы, қылмыстық процестің туындауының шарты және басталуы — адамның қылмыстық құқық бұзушылық жасауы. Бұл туралы арызды, хабарды Сотқа дейінгі тергеп-тексерулердің бірыңғай тізілімінде тіркеу арқылы көрініс табады; адамды күдікті деп тану, оны айыпталушы, сотталушы ретінде қылмыстық жауаптылыққа тарту және соттау үшін дәлелдемелердің белгілі бір жиынтығы (негіздер) қажет; ал адам сотталғанға дейін қылмыстық іс іс жүргізуге қабылданып, тергеп-тексеріліп, сотта қаралуға тиіс (тәртіп, бірізділік, рәсім). Бұл — бүкіл қылмыстық процеске қатысты процестік нысанның көрініс табуының жалпы құрылымы. Сонымен қатар ол қылмыстық процесте белгілі бір тәртіптің, бірізділіктің және рәсімдік талаптардың бар екенін көрсетеді. Мысалы, қылмыстық істердің көпшілігі сотқа дейін прокурорлық қадағалау жағдайында алдын ала тергеп-тексерілуге тиіс. Тағы бір мысал: адамды күдікті ретінде ұстаудың шарты — оның түрі мен санатына қарамастан (ҚК-нің 10–11-баптары), қылмыстық жаза тағайындалуы мүмкін қылмыстық құқық бұзушылық жасауы. Бұл ретте қылмыс жасалған жағдайда, егер қылмыстық заңда бас бостандығынан айыру түріндегі санкция көзделсе, адамды ұстауға болады, ал бас бостандығынан айыру мерзімдері, әдетте, ұстау туралы шешім қабылдауға әсер етпейді. Өз кезегінде, ұстаудың негізі — адамның қылмыс жасау кезінде немесе оны жасағаннан кейін тікелей ұсталғанын көрсететін дәлелдемелер және т.б. Ұстаудың тәртібі, бірізділігі мен нысаны қылмыстық процесті жүргізетін органның күдіктімен ұстаудың алғашқы және кейінгі тәуліктерінде жұмыс істеу жөніндегі белгілі бір әрекеттерін, оның ішінде оны алдын ала міндетті медициналық куәландыруды, одан кейін ұстау хаттамасын, жеке тінту хаттамасын уақтылы жасауды, күдіктіден жауап алуды, ұсталған адамды босату кезінде қаулы шығаруды, босатылған кезде оған анықтама беруді және т.б. көздейді (ҚПК-нің 128–135-баптары, 529-бабының 4-бөлігі).
Процестік нысаннан ауытқулар жазалануға жатады: іс бойынша нақты деректерді дәлелдемелер ретінде жол бермеуден бастап, процестік нысанның тиісті элементтерін бұзудың сипаты мен дәрежесіне қарай қылмыстық процесті жүргізетін органдардың лауазымды адамдарын қылмыстық-құқықтық, қылмыстық-процестік және өзге де заңдық жауаптылық түрлеріне тартуға дейін (ҚПК-нің 112-бабы).
Сонымен, Қазақстан Республикасында қылмыстық сот ісін жүргізу тәртібін айқындайтын заңнама дегеніміз не?
Ең алдымен, бұл ҚПК-мен байланыстырылатын қылмыстық-процестік құқықтың негізгі әрі тікелей қайнар көзі ғана емес. Қылмыстық сот ісін жүргізуді (қылмыстық іс бойынша сотқа дейінгі тергеп-тексеру, сотта қарау және сот шешімдерін орындау мәселелерін) реттейтін қылмыстық-процестік құқықтың құрамдас бөлігіне ҚПК Конституцияны, конституциялық заңнаманы, халықаралық құқықтың жалпыға бірдей танылған қағидаттары мен нормаларын, тараптарының бірі ҚР болып табылатын халықаралық шарттық және өзге де міндеттемелерді, сондай-ақ ҚР Конституциялық Кеңесі мен Жоғарғы Сотының нормативтік қаулыларын жатқызады. ҚПК нормаларын қолдану мәселелері бойынша өз құзыреті шегінде қабылданған, қылмыстық қудалау органдарының орындауы үшін міндетті Бас Прокурордың нормативтік құқықтық актілері де қылмыстық процесс үшін маңызды мәнге ие. Бұл ретте сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын органдардың нормативтік құқықтық актілері өз құзыреті шегінде Бас Прокурормен келісу бойынша қабылданады (ҚПК-нің 58-бабының 6-бөлігі).
Жоғарыда аталған нормативтік құқықтық актілерді, оның ішінде заңдық күшін жойған актілерді Қазақстан Республикасының нормативтік құқықтық актілерінің Ақпараттық-құқықтық жүйесіне жүгіну арқылы оңай табуға болады.
Сонымен, талдауды Қазақстан аумағында бұрынғы КСРО заңдары мен өзге де нормативтік құқықтық актілерінің рөлі мен маңызын айқындаудан бастау қажет. ҚР Жоғарғы Кеңесінің 1991 жылғы 16 желтоқсандағы «Қазақстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігі туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңын қолданысқа енгізу туралы» қаулысында: «Қазақстан Республикасының тиісті заңнамалық және өзге де нормативтік актілері қабылданғанға дейін оның аумағында КСРО заңнамасының нормалары мен КСРО таныған халықаралық құқық нормалары, егер олар осы Заңға, Қазақстан Республикасының өзге де заңнамалық және нормативтік актілеріне қайшы келмесе, қолданылуы мүмкін» деп белгіленген (2-тармақ). Осыған байланысты ҚР Конституциялық Кеңесінің 1998 жылғы 6 қазандағы № 7 қаулысының сипаттау-уәждеу бөлігінде мынадай құқықтық ұстаным көрсетілген: «...Егер соттар мен басқа да мемлекеттік органдар Қазақстан Республикасында мазмұны ұқсас нормативтік актінің болмауына байланысты 1991 жылғы 16 желтоқсандағы Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің «Қазақстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігі туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңын қолданысқа енгізу тәртібі туралы» қаулысының 2-тармағында баяндалған талаптарды сақтай отырып, қаралып отырған актіні уақытша қолданатын болса, онда оны қолданысқа енгізбеу (ҚР аумағында заңдық күшін жойды деп тану) туралы мәселе Қазақстанда осындай сипаттағы өз актісі қабылданғаннан кейін ғана шешілуі мүмкін».
Қылмыстық-процестік құқық қайнар көздерінің, яғни қылмыстық құқық бұзушылық туралы іс бойынша іс жүргізуді қамтамасыз ететін қылмыстық-процестік нормалар жиынтығының иерархиясында объективті түрде бірінші орында 1995 жылғы 30 тамыздағы ҚР Конституциясы тұр. Мемлекеттің Заңдар заңы бола отырып, ол ҚР қолданыстағы құқық жүйесін белгілейді және оның басында тұрады, конституциялық нормаларға жоғары заңдық күш пен Республика аумағында тікелей қолданылу сипатын береді, сондай-ақ азаматтардың құқықтарына, бостандықтары мен міндеттеріне қатысты қабылданатын барлық нормативтік құқықтық актілердің ресми түрде жариялануының міндеттілігін оларды қолданудың аса маңызды шарты ретінде бекітеді (4-баптың 4-тармағы).
Негізгі заң ретінде Конституция ҚР-дағы қолданыстағы құқықтың бүкіл жүйесінің басында тұрады, осылайша барлық өзге нормативтік құқықтық актілердің оның институттары мен нормаларына міндетті әрі сөзсіз сәйкестігін туындатады. «ҚР Конституциясының 4-бабының 1-тармағының мағынасы бойынша қолданыстағы құқық деп, — деп түйіндейді Конституциялық Кеңес өзінің қаулысында, — Конституцияның және осы бапта аталған басқа да нормативтік құқықтық актілердің, сондай-ақ Республика халықаралық міндеттемелерінің нақты бір сәтте күші жойылмаған нормаларын, ал халықаралық міндеттемелерге қатысты — бұзылмаған міндеттемелерді түсіну қажет. Бұрын қабылданған актілерге белгіленген тәртіппен өзгерістер мен толықтырулар енгізілген, сондай-ақ жаңа актілер қабылданған жағдайда, осы актілердің нормалары қолданыстағы құқықтың құрамына енгізіледі, ал күші жойылды деп танылған нормалар одан шығарылады. Жаңадан қабылданған нормалар Конституцияның 77-бабы 3-тармағының 5) тармақшасында бекітілген заңның кері күші туралы ережелер сақтала отырып қолданысқа енгізілуге тиіс» (1996 жылғы 28 қазандағы № 6/2 Конституциялық Кеңестің нормативтік қаулысы, 1-тармақ).
Конституциялық ережелердің қоғамның, мемлекеттің және жеке тұлғаның құқықтары мен мүдделері барынша өткір түйісетін қылмыстық сот ісін жүргізу саласы үшін өзекті екендігіне ешқандай күмән жоқ.
Конституцияның мазмұны қылмыстық-процестік қызмет, оның заңдылығы мен негізділігі үшін практикалық және заңдық маңызы бар институттар мен нормаларға бай (мысалы, «Адам және азамат» деп аталатын екінші бөлімнің нормалары). Мәселен, «...егер халықаралық шарттарда өзгеше белгіленбесе, Қазақстан Республикасының азаматын шет мемлекетке беруге болмайды» (11-баптың 1-тармағы); Қазақстан Республикасында адамның құқықтары мен бостандықтары Конституцияға сәйкес танылады және кепілдік беріледі, адамның құқықтары мен бостандықтары әркімге туғаннан тиесілі, олар абсолютті және ажыратылмайтын деп танылады, заңдардың және өзге де нормативтік құқықтық актілердің мазмұны мен қолданылуын айқындайды (12-баптың 1, 2-тармақтары); әркімнің өзінің құқық субъектілігін тануға құқығы бар және өз құқықтары мен бостандықтарын заңға қайшы келмейтін барлық тәсілдермен, соның ішінде қажетті қорғаныспен қорғауға құқығы бар, әркімнің өз құқықтары мен бостандықтарының сот арқылы қорғалуына құқығы бар, әркімнің білікті заң көмегін алуға құқығы бар (13-баптың 1–3-тармақтары); заң мен сот алдында жұрттың бәрі тең (14-баптың 1-тармағы); әркім Қазақстан Республикасының Конституциясы мен заңнамасын сақтауға, басқа адамдардың құқықтарын, бостандықтарын, ар-намысы мен қадір-қасиетін құрметтеуге міндетті» (34-баптың 1-тармағы) және т.б.
Ескерту: Түпнұсқада қатты бұрмаланған және сөздері түсіп қалған жекелеген фрагменттер бар (атап айтқанда, Жалпы және Ерекше бөлімдердің өзара байланысы туралы абзац, сондай-ақ қылмыстық процестің сатылары туралы кейбір сөйлемдер). Мазмұнын ұсынылған мәтін бойынша сенімді түрде қалпына келтіру мүмкін болмаған жерлерде түзетудің сөзбе-сөз дәлдігіне кепілдік бере алмаймын.
Орфографиялық қателер, баспа қателері және мәтінді тану кезіндегі айқын қателер түзетілді. Бастапқы құрылым, баяндау реті, қайталаулар, нөмірлеу, нормативтік құқықтық актілерге сілтемелер және мәтіннің толық көлемі сақталды. Мазмұны, тұжырымдары мен авторлық стилі өзгертілген жоқ.
(16, 17, 18, 19, 25, 26, 34, 39-баптар). Қылмыстық процесті жүргізетін органдардың қылмыстық-процестік қызметіне ерекше мән мен мазмұнды адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтары тек заңдармен ғана шектелуі мүмкін екендігі, Конституцияның 10, 11, 13—15-баптарында, 16-бабының 1-тармағында, 17, 19, 22-баптарында, 26-бабының 2-тармағында көзделген құқықтар мен бостандықтар ешбір жағдайда шектелуге жатпайтындығы туралы конституциялық нормалар береді (Конституцияның 39-бабының 1, 3-тармақтары).
ҚР Конституциялық Кеңесі өзінің қаулысында былай деп түйіндейді: ҚР Конституциясының 12-бабының 2-тармағында сөз болып отырған адамның құқықтары мен бостандықтары деп Конституцияға сәйкес мемлекет таныған және кепілдік берген адамның құқықтары мен бостандықтарын түсіну қажет. Құқықтар мен бостандықтардың абсолютті деп танылуы олардың Республика азаматтығына қатыстылығына қарамастан, ҚР аумағында жүрген әрбір адамға қолданылатынын білдіреді. Адам құқықтары мен бостандықтарының ажыратылмайтындығы белгіленген құқықтар мен бостандықтардан адамды ешкімнің, оның ішінде мемлекеттің де, Конституцияда және оның негізінде қабылданған заңдарда көзделген жағдайларды қоспағанда, айыра алмайтынын білдіреді. Әрі қарай. 12-баптың 2-тармағындағы адамның құқықтары мен бостандықтары заңдар мен өзге де нормативтік құқықтық актілердің мазмұны мен қолданылуын айқындайды деген ережені Конституцияда жарияланған адамның құқықтары мен бостандықтары осы құқықтар мен бостандықтарды жүзеге асырудың шарттары мен тәртібін белгілейтін заңдар мен өзге де нормативтік құқықтық актілерді әзірлеу және қабылдау кезінде негізге алынуға тиіс деген мағынада түсіну қажет. Конституцияның 39-бабының 3-тармағында аталғандарды қоспағанда, адамның құқықтары мен бостандықтарын белгілейтін заңдар мемлекеттің нақты әлеуметтік-экономикалық мүмкіндіктерін негізге ала отырып, заң шығарушы органмен белгіленген тәртіппен өзгертілуі мүмкін (1996 жылғы 28 қазандағы № 6/2 Конституциялық Кеңестің нормативтік қаулысы, 2-тармақ).
Қылмыстық сот ісін жүргізуге байланысты Конституция нормаларына жалпы талдау Қазақстан Республикасы Президентінің, Парламент депутаттарының, Конституциялық Кеңес Төрағасы мен мүшелерінің, судьялардың, Бас Прокурордың қылмыстық процестегі қол сұғылмаушылығы туралы конституциялық нормаларды көрсетусіз толық болмайтыны сөзсіз (47, 52, 71, 79, 83-баптар). Аталған нормалар осы тұлғалардың саяси және кәсіби қызметті тиімді әрі тәуелсіз жүзеге асыруына және тек Конституция мен заңға ғана бағынуына кепілдік береді. Конституция мен ҚПК арасындағы тығыз байланыс Конституцияның «Соттар және сот төрелігі» деп аталатын 7-бөлімімен белгіленеді. Оның нормаларына, сондай-ақ жалпы алғанда басқа да конституциялық нормаларға біз бірнеше рет қайта ораламыз.
Қылмыстық сот ісін жүргізу тәртібін айқындайтын заңнамаға ҚПК конституциялық заңдарды, яғни Конституцияда конституциялық деп аталған және Конституцияда көзделген әрі онымен органикалық тұрғыдан байланысты мәселелер бойынша қабылданатын заңдарды жатқызады (46-баптың 4-тармағы, 49-баптың 4-тармағы, 71-баптың 6-тармағы, 75-баптың 4-тармағы, 92-баптың 1-тармағы). Конституциялық заңдарда қылмыстық процесс мәселелеріне тікелей қатысы бар көптеген нормалар қамтылған. Мысалы, Қазақстанның Тұңғыш Президентінің мәртебесі мен өкілеттіктері Конституциямен қатар, 2000 жылғы 20 шілдедегі «Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасы туралы» арнайы Конституциялық заңмен, сондай-ақ қылмыстық-процестік сипаттағы институттар, нормалар мен ережелер қамтылған 1995 жылғы 26 желтоқсандағы «Қазақстан Республикасының Президенті туралы» Конституциялық заңмен айқындалады. Мәселен, Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті қылмыстық процесте де қол сұғылмаушылыққа ие («Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасы туралы» Конституциялық заңның 3-бабы), азаматтарға кешірім жасауды тек Президент жүзеге асырады («Қазақстан Республикасының Президенті туралы» Конституциялық заңның 19-бабының 6-тармағы). Конституциялық заңдармен Парламенттің ұйымдастырылуы мен қызметі, оның депутаттарының құқықтық жағдайы (1995 жылғы 16 қазан), Конституциялық Кеңестің ұйымдастырылуы мен қызметі, оның мүшелерінің құқықтық жағдайы (1995 жылғы 29 желтоқсан), Республика сот жүйесі және судьялардың құқықтық жағдайы (2000 жылғы 25 желтоқсан) реттеледі. Оларға сәйкес Парламент депутаттарына, Конституциялық Кеңес мүшелеріне, Республиканың барлық судьяларына олардың қылмыстық процестегі қол сұғылмаушылығына қатысты ҚПК институттары, нормалары мен ережелері қолданылады.
Қолданыстағы қылмыстық-процестік заңнама қайнар көздерінің иерархиясында маңыздылығы бойынша үшінші болып ҚПК-нің 1-бабының 1-бөлігінде келтірілген ҚПК табылады. Ол Парламентпен 2014 жылғы 4 шілдеде қабылданып, 2015 жылғы қаңтардан бастап қолданысқа енгізілді (ҚПК-нің 674-бабы). ҚПК-нің қабылдануы ҚР Конституциясының 61-бабының 3-тармағына сәйкес жүзеге асырылды: «Парламент аса маңызды қоғамдық қатынастарды реттейтін, негізгі қағидаттар мен нормаларды белгілейтін ... 6) сот құрылысы мен сот ісін жүргізу мәселелеріне қатысты заңдар шығаруға құқылы». ҚР-ның 2016 жылғы 6 сәуірдегі «Құқықтық актілер туралы» Заңына сәйкес ҚПК нормативтік құқықтық актілердің негізгі түрлеріне жатады (7-баптың 2-тармағының 1) тармақшасы), онда қылмыстық сот ісін жүргізу саласындағы біртекті аса маңызды қоғамдық қатынастарды реттейтін құқықтық нормалар біріктіріліп, жүйеленген (3-1-баптың 1-тармағының 13), 15), 16) тармақшалары).
Конституция институттарын, нормалары мен ережелерін ҚПК мазмұнында және қылмыстық процесті жүргізетін органдардың қылмыстық-процестік қызметінде есепке алудың басымдығы даусыз және оның нормаларының мәтінінде көрініс тапқан. Мәселен, Конституцияның 78-бабына, ҚПК-нің 10-бабының 2-бөлігіне сәйкес соттар Конституциямен бекітілген адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарына нұқсан келтіретін заңдар мен өзге де нормативтік құқықтық актілерді қолдануға құқылы емес. Егер сот қолданылуға жататын заң немесе өзге де нормативтік құқықтық акт Конституциямен бекітілген адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарына нұқсан келтіреді деп тапса, ол іс бойынша іс жүргізуді тоқтата тұруға және осы актіні конституциялық емес деп тану туралы ұсыныспен Конституциялық Кеңеске жүгінуге міндетті.
ҚПК қылмыстық процеске қатысушылардың кең ауқымының қылмыстық-процестік қызметін реттейді. Олардың әрқайсысының құқықтық мәртебесі ҚПК-де және қылмыстық процестегі құқық қорғау, арнаулы, прокурорлық, құқық қорғау қызметін реттейтін заңдарда егжей-тегжейлі регламенттелген. Сондықтан осы заңдардың қылмыстық-процестік нормаларының ҚПК нормаларымен, ережелерімен және институттарымен өзара сәйкестігі қажет. Осы заңдардың қылмыстық-процестік нормалары, әрі бұл талап ҚПК-де көзделген, оның мазмұнына міндетті түрде енгізілуге тиіс (1-баптың 1-бөлігі). Бұл — олардың өздерінің заңдық күші мен оларды белгілейтін заңдардың заңдық күшінің міндетті шарты. Мысалы, қылмыстық қудалау органдарының жедел-іздестіру қызметінің әдістері мен нәтижелерін пайдалану 1994 жылғы 15 қыркүйектегі «Жедел-іздестіру қызметі туралы» Заңмен (14-бап) реттелген және қылмыстық істер бойынша дәлелдеу кезінде дәлелдемелерді жинауға және пайдалануға байланысты ҚПК-нің бірқатар нормаларында көрініс тапқан (111, 121—125, 231—251-баптар); сондай-ақ 2016 жылғы 28 желтоқсандағы «Қарсы барлау қызметі туралы» Заңға сәйкес қарсы барлау қызметінің материалдары барлау және (немесе) нұқсан келтіру әрекеттерінің алдын алу, оларды ашу және жолын кесу, сондай-ақ ҚПК-де көзделген тәртіппен қылмыстық жауаптылыққа тарту үшін пайдаланылады (12-бап).
Қылмыстық-процестік құқықтың құрамдас бөлігі Қазақстан Республикасының халықаралық шарттық және өзге де міндеттемелерінің жиынтығы болып табылады. Мәселен, 1969 жылғы 23 мамырдағы БҰҰ-ның «Халықаралық шарттар құқығы туралы» конвенциясының 26-бабына сәйкес (1980 жылғы 27 қаңтарда күшіне енген, Қазақстан Республикасы оған ҚР Жоғарғы Кеңесінің 1993 жылғы 3 наурыздағы қаулысына сәйкес қосылды) әрбір қолданыстағы шарт оның қатысушылары үшін міндетті және олар оны адал орындауға тиіс. Оның үстіне, бұл қағидаттық маңызға ие, «ратификациялау», «қабылдау», «бекіту» және «қосылу» дегеніміз — жағдайға қарай, мемлекет шарттың өзі үшін міндеттілігіне халықаралық деңгейде келісімін білдіретін, осындай атауы бар халықаралық акт (2-баптың 1-тармағының b) тармақшасы).
ҚР-да халықаралық шарттардың әртүрлі түрлерін жасасу, орындау, өзгерту және тоқтату тәртібі ҚР-ның 2005 жылғы 30 мамырдағы «Қазақстан Республикасының халықаралық шарттары туралы» Заңымен айқындалады.
Аталған Заңның 1-бабының 6) тармақшасына сәйкес Қазақстан Республикасының халықаралық шарты деп Қазақстан Республикасының шет мемлекетпен (шет мемлекеттермен) не халықаралық ұйыммен (халықаралық ұйымдармен) жазбаша нысанда жасасқан және халықаралық құқықпен реттелетін, мұндай келісім бір құжатта немесе өзара байланысты бірнеше құжатта қамтылғанына, сондай-ақ оның нақты атауына (мысалы, шарт, конвенция, пакт, келісім және т.б.) қарамастан халықаралық келісім түсініледі. Қазақстан Республикасының атынан жасалатын халықаралық шарттар мемлекетаралық шарттар, Қазақстан Республикасының Үкіметі атынан жасалатын шарттар үкіметаралық шарттар, орталық атқарушы органдардың, сондай-ақ Қазақстан Республикасының Президентіне тікелей бағынатын және есеп беретін мемлекеттік органдардың атынан жасалатын шарттар ведомствоаралық шарттар болып табылады.
Заң Парламент ҚР заңдарын қабылдау арқылы ратификациялауға жататын халықаралық шарттарды, сондай-ақ ратификациялауды талап етпейтін шарттарды Республика Президенті мен Үкіметінің бекітуін ажыратады (11—19-баптар). Мысалы, Заңның 11-бабына сәйкес барлық жағдайларда мынадай халықаралық шарттар ратификациялануға жатады: 1) нысанасы адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтары болып табылатын; 2) орындалуы қолданыстағы заңдарға өзгерістер енгізуді немесе жаңа заңдар қабылдауды талап ететін, сондай-ақ Қазақстан Республикасының заңдарында көзделгеннен өзге қағидаларды белгілейтін; 3) Қазақстан Республикасының басқа мемлекеттермен аумақтық межеленуі туралы, оның ішінде Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасының өтуі туралы, сондай-ақ Қазақстан Республикасының айрықша экономикалық аймағы мен континенттік қайраңының шекарасын межелеу туралы халықаралық шарттар және т.б. Баяндалған мәнмәтінде қылмыстық процесс үшін (оның ішінде) халықаралық құқықты қолдану және оны мемлекетішілік заңдық рәсімдерде пайдалану мәселелері бойынша Конституциялық Кеңес пен Жоғарғы Соттың құқықтық ұстанымдары айқындалған:
— «Қазақстан Республикасы Конституциясының 4-бабының 3-тармағын Республика заңнамасына қарағанда басым заңдық күшке ие болатын халықаралық шарттар Республика Конституциясына сәйкес және заңнамада белгіленген тәртіппен жасалған әрі Республика Парламенті тиісті заң қабылдау арқылы ратификациялаған халықаралық шарттар болып табылады деп түсіну қажет» (2000 жылғы 11 қазандағы № 18/2 Конституциялық Кеңестің нормативтік қаулысы, қарар бөлігінің 1-тармағы);
— «1995 жылғы Конституция қабылданғанға дейін жасалған және күшіне ену шарты ретінде ратификациялауды көздемеген халықаралық шарттар, егер осындай халықаралық шарттар үшін басымдық тиісті құқықтық қатынастар саласын реттейтін Республика заңдарында тікелей көзделсе, қолданыстағы болып табылады және Республика заңнамасынан басымдықты сақтайды» (2000 жылғы 11 қазандағы № 18/2 Конституциялық Кеңестің нормативтік қаулысы, қарар бөлігінің 2-тармағы);
— «ҚР Конституциясының 54-бабының 7) тармақшасы өтініш нысанасына қатысты алғанда, Негізгі Заң Республика халықаралық шарттың өзі үшін міндеттілігіне келісім білдіру тәсілі ретінде ратификациялауға ерекше мән беретінін білдіреді» (қарар бөлігінің 1-тармағы);
— «ҚР-ның халықаралық шарттарды ратификациялау туралы актілері мен халықаралық шарттарға қосылу туралы актілері заңдық күші мен құқықтық салдары бойынша тең мәнді болып табылады. Осыған байланысты Қазақстан үшін міндеттілігі халықаралық шарттарға қосылу туралы Республика заң шығару функцияларын жүзеге асыратын жоғары өкілді органы (Жоғарғы Кеңес, Парламент) қабылдаған нормативтік құқықтық актілермен және заң күші бар ҚР Президентінің жарлықтарымен белгіленген халықаралық шарттар ҚР ратификациялаған халықаралық шарттарға теңестіріледі» (қарар бөлігінің 2-тармағы);
— «ҚР-ның ратификацияланбаған халықаралық шарттары Республика заңдарынан басымдыққа ие болмайды және Республика заңдарына қайшы келмейтін бөлігінде орындалуға тиіс. Олардың арасында қайшылық туындаған жағдайда шарт тараптары ҚР-ның 2005 жылғы 30 мамырдағы «Қазақстан Республикасының халықаралық шарттары туралы» Заңына, сондай-ақ халықаралық құқық нормаларына сәйкес келісу рәсімдері мен қайшылықты еңсерудің өзге де шараларын қабылдау арқылы оны шешуге мүмкіндік алады ...» (қарар бөлігінің 3-тармағы);
— «ҚР халықаралық шарты немесе оның жекелеген ережелері белгіленген тәртіппен Республика Конституциясына қайшы деп танылған жағдайда, мұндай шарт немесе оның тиісті ережелері орындалуға жатпайды» (қарар бөлігінің 4-тармағы) (2006 жылғы 18 мамырдағы № 2 Конституциялық Кеңестің нормативтік қаулысы, қарар бөлігінің 1, 2, 3, 4-тармақтары);
— «Қолданылуы үшін заңдар шығаруды талап етпейтін халықаралық шарттардың ережелері Қазақстан Республикасында тікелей қолданылады. Өзге жағдайларда халықаралық шартпен қатар ратификацияланған халықаралық шарттың ережелерін іске асыру үшін қабылданған тиісті заң да қолданылуға тиіс» («Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарының нормаларын қолдану туралы»: ҚР Жоғарғы Сотының 2008 жылғы 10 шілдедегі № 1 нормативтік қаулысы, 3-тармақ) және т.б.
Қылмыстық сот ісін жүргізуде пайдалану үшін адам құқықтары туралы, сонымен қатар сот төрелігін жүзеге асыру мен қылмыстық процеске тікелей қатысы бар, әмбебап, әмбебап актілерді нақтылайтын, құқық субъектілері бойынша өңірлік және екіжақты сипаттағы халықаралық актілерді ажырату қажет. Мұндай бөлудің негізінде, негізінен, нормативтік құқықтық актіні қабылдаған органның аумақтық юрисдикциясы жатыр. Баяндалған мәнмәтінде Қазақстанның төменде келтірілген халықаралық актілердің көпшілігіне қосылуы мен оларды ратификациялауы аясында аталған халықаралық актілердің салыстырмалы ережелерін қылмыстық сот ісін жүргізу тәртібін айқындайтын ұлттық заңнама нормаларымен толыққанды талдаудың жоқтығын да мойындау қажет. Әрине, бұл проблема ведомствоаралық және жоғары оқу орындары арасындағы шұғыл әрі жан-жақты ғылыми зерттеуді, сондай-ақ қылмыстық-процестік заңдағы олқылықтарды белгіленген тәртіппен жоюды қажет етеді.
Жалпы алғанда, институттары, нормалары мен ережелері қылмыстық процесс саласына да тікелей қатысы бар адам құқықтары туралы барлық халықаралық актілерді шартты түрде мынадай ірі топтарға жіктеуге болады.
Бірінші топ. Бұл — қылмыстық процеске тікелей байланысты елеулі ережелерді қамтитын бастапқы, жалпы халықаралық актілер: Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы (1948 жыл, қылмыстық-процестік сипаттағы шамамен 11 бапты қамтиды), Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пакт (бұдан әрі — АСҚХП) (1966 жыл, ҚР-ның 2005 жылғы 28 қарашадағы Заңы, қылмыстық-процестік сипаттағы шамамен 14 бапты қамтиды), оған екі Факультативтік хаттама (1966, 1989 жылдар, олар қылмыстық істер бойынша сот шешімдеріне шағымдану бостандығы институттарын дамытуға негіз болып табылады, сондай-ақ өлім жазасын жоюдың қажеттігін жариялайды). Мәселен, Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясының Кіріспесінде бұл құжат барлық халықтар мен мемлекеттер орындауға ұмтылуға тиіс міндет ретінде жарияланған; бұл ретте АСҚХП-ның 2-бабының 2-тармағы қатысушы мемлекеттерге мынадай міндет жүктейді: «...Егер бұл қолданыстағы заңнамалық немесе басқа шараларда көзделмеген болса, осы Пактіні қатысушы әрбір мемлекет өзінің конституциялық рәсімдеріне және осы Пактінің ережелеріне сәйкес осы Пактпен танылған құқықтарды жүзеге асыру үшін қажет болуы мүмкін заңнамалық немесе басқа да шараларды қабылдау үшін қажетті шаралар қабылдауға міндеттенеді» және т.б. 2009 жылғы 11 ақпандағы Заңмен Қазақстан Республикасы АСҚХП-ның 1966 жылғы Факультативтік хаттамасын ратификациялады және осыған байланысты мынадай маңызды мәлімдеме жасады: «Қазақстан Республикасы Факультативтік хаттаманың 1-бабына сәйкес Қазақстан Республикасының юрисдикциясына жататын жеке тұлғалардың Қазақстан Республикасы үшін осы Факультативтік хаттама күшіне енген күннен кейін орын алған мемлекеттік билік органдарының әрекеттері мен әрекетсіздігіне, олар қабылдаған актілерге немесе шешімдерге қатысты хабарламаларын Адам құқықтары жөніндегі комитеттің қабылдау және қарау құзыретін мойындайды».
Жоғарыда баяндалғандар контексінде АСХПХ-мен байланысты АСХПХ ережелеріндегі шектеулер мен олардан ауытқуларды түсіндірудің Сиракуз қағидаттары (1985 жыл, Сицилия аралы) деп аталатын қағидаттарды халықаралық шарт ретінде мұқият ескеру қажет (сондай-ақ АСХПХ-ның азаматтық және саяси құқықтар туралы ережелеріне қатысты Сиракуз қағидаттарының қолданысын жалғастыруды мойындайтын 1995 жылғы Йоханнесбург қағидаттарын, сондай-ақ 1984 жылғы төтенше жағдайлар кезіндегі адам құқықтарына қатысты Париждің ең төменгі стандарттарын қараңыз). Бұл құжаттың құндылығы оның АСХПХ-да белгіленген жеке адамның құқықтарына қатысты жекелеген шектеулерге түсініктеме беруінде, сондай-ақ ұлтқа қауіп төндіретін төтенше жағдайлар кезінде де шектелмейтін жеке адамның (ұсталған, қамауға алынған, күдікті, айыпталушы, сотталған адамның) құқықтарының тізбесін қамтуында. Бұл халықаралық құқықтың адам құқықтарын қорғау стандарттарының кез келгенін ұлттық қылмыстық процеске енгізу кезінде ерекше қағидаттық маңызға ие.
Атап айтқанда, Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактінің ережелеріндегі шектеулер мен олардан ауытқуларды түсіндірудің Сиракуз қағидаттарында (Біріккен Ұлттар Ұйымы. Экономикалық және әлеуметтік кеңес. БҰҰ-ның E/CN.4/1985/4 құжаты, Қосымша (1985)) мыналар көзделген: Пактінің өз ережелерінде қарастырылған шектеулерді қоспағанда, Пакт бойынша кепілдік берілген құқықтарға қатысты ешқандай шектеулерге немесе оларды қолдану негіздеріне жол берілмейді (1-т.); шектеудің қолданылу аясы тиісті құқықтың мәніне қауіп төндіретіндей етіп түсіндіріле алмайды (2-т.); кез келген шектеуді түсіндіру барынша нақты болуы тиіс және барлық күмәндар қарастырылып отырған құқықтарды қорғау пайдасына шешілуі керек (3-т.); шектеулерді түсіндіру шектелетін әрбір құқықтың сипаты мен оның өмір сүретін мәнмәтінін ескере отырып жүзеге асырылуы тиіс (4-т.); Пакт бойынша танылатын құқықтарға қатысты барлық шектеулер ұлттық заңнамаға сәйкес бекітілуге және Пактінің мақсаттары мен міндеттеріне сай болуға тиіс (5-т.); Пактіде көрсетілген шектеулер Пактіде сипатталған мақсаттармен сәйкес келмейтін мақсаттар үшін қолданылмауы тиіс (6-т.); шектеулерді ерікті түрде қолдануға жол берілмейді (7-т.); заңда шектеулердің әрқайсысын құқыққа қайшы енгізуден немесе қолданудан шағымдану мүмкіндігі және тиімді құқықтық қорғау құралдары көзделуге тиіс (8-т.); Пактіде танылатын құқықтарға қатысты бірде-бір шектеу 2-баптың 1-тармағына сәйкес кемсітушілік сипатта болмауы тиіс (Пактіге қатысушы әрбір мемлекет өз аумағында және оның юрисдикциясындағы барлық адамдардың Пактіде танылатын құқықтарын нәсіліне, терісінің түсіне, жынысына, тіліне, дініне, саяси немесе өзге де наным-сенімдеріне, ұлттық немесе әлеуметтік шығу тегіне, мүліктік жағдайына, тууына немесе өзге де мән-жайларға қарамастан, қандай да бір айырмашылықсыз құрметтеуге және қамтамасыз етуге міндеттенеді) (9-т.). Пактіде шектеудің «қажетті» болуы талап етілген жағдайларда, «қажетті» термині мұндай шектеудің: (а) Пактінің баптарының біріне сәйкес осындай шектеуге жол берілетін ережелердің біріне негізделуін; (b) мемлекеттің немесе қоғамның кезек күттірмейтін қажеттілігіне жауап беруін; (c) заңды мақсаттарды көздеуін, сондай-ақ (d) осы мақсаттарға мөлшерлес болуын білдіреді. Белгілі бір шектеудің қажеттілігін кез келген бағалау объективті факторларға негізделуге тиіс (10-т.). Шектеуді қолдану кезінде мемлекет шектеу енгізілген мақсатқа қол жеткізу үшін қажетті мөлшерден артық құқықтарды шектеуге әкеп соғатын шараларды қолданбауы тиіс (11-т.). Пакт бойынша кепілдік берілген құқықтарды шектеудің заңдылығын дәлелдеу міндеті мемлекетке жүктеледі (12-т.). Пактінің 12-бабында көзделген кез келген шектеудің Пакт бойынша танылатын өзге құқықтармен үйлесімді болуы туралы талап Пакт бойынша танылатын басқа құқықтарға қатысты шектеулерге де қолданылады (13-т.). Пакт бойынша танылатын құқықтарға қатысты шектеулерді мемлекеттің өзге халықаралық міндеттемелері бойынша неғұрлым кең көлемде кепілдік берілген кез келген адам құқықтарын жүзеге асыруды шектейтіндей етіп түсіндіруге жол берілмейді.
Ұлттық заң шығару және құқық қолдану қызметі үшін өзекті болып табылатын осы құжатта қылмыстық процесс саласында сақталуы міндетті жалпыланған қағидаттарды қамтитын нормалар жиынтығы реттелген.
Мәселен, Пактіге қатысушы болып табылмайтын мемлекеттерді қоса алғанда, ешбір мемлекет қандай да бір жағдайларда, оның ішінде төтенше жағдай кезінде де мынадай құқықтардың қолданысын тоқтата алмайды немесе оларды бұза алмайды: (а) өмір сүру құқығы; (b) азаптаулардан немесе қатыгез, адамгершілікке жатпайтын не қадір-қасиетті қорлайтын қарым-қатынас пен жазалау түрлерінен, сондай-ақ еркін келісімінсіз жүргізілетін медициналық немесе ғылыми тәжірибелерден бостандық құқығы; (c) құлдықтан, құл саудасынан және кіріптарлық жағдайында ұстаудан бостандық құқығы; және (d) қылмыстық жауаптылықты тек іс-әрекет жасалған кезде қолданыста болған және қолданылған заңнаманың ережелерімен айқындау құқығы. Әдеттегі халықаралық құқық барлық жағдайларда осы іргелі құқықтарды беруден бас тартуға тыйым салады (69-т.).
Ерікті түрде ұстаудан және қамауға алудан бостандық құқығы (9-бап) мен қылмыстық істі сотта әділ әрі жария қарау құқығы (14-бап) төтенше жағдайда аса қажеттілік болған кезде заңды түрде шектелуі мүмкін болғанымен, адамның жеке басына тән қадір-қасиетті құрметтеуге қатысты іргелі құқығынан бас тарту қатаң түрде қажет болатын төтенше жағдайды іс жүзінде елестету мүмкін емес. Мұндай іргелі құқықтарды құрметтеу — олардан ауытқуға жол берілмейтін құқықтарды қамтамасыз етудің ажырамас шарты және осы құқықтардың бұзылуынан тиімді құқықтық қорғау үшін қажет. Атап айтқанда: (а) барлық қамауға алу және ұстау фактілері, сондай-ақ қамауда ұстау орындары туралы жазбалар жүргізілуі тиіс, оларды мүмкіндігінше бір орталықтандырылған жерде сақтау қажет, әрі бұл жазбалар қоғамға кідіріссіз қолжетімді болуы тиіс; (b) ешкім белгісіз мерзімге, айып тағылмай алдын ала қамауда ұстау түрінде де, сотты күту кезінде қамауда ұстау түрінде де ұсталмауы тиіс; (c) ешкім бірнеше күннен, мысалы, үш күннен жеті күнге дейінгі мерзімнен артық уақыт бойы отбасымен, жақындарымен немесе адвокатымен байланысу құқығынсыз оқшауланып ұсталмауы тиіс; (d) егер адам айып тағылмай ұсталған болса, оны қамауда ұстау мерзімін ұзарту үшін мұндай ұстаудың қажеттілігі тәуелсіз сот арқылы тұрақты түрде қаралуы тиіс; (e) кез келген айып тағылған кезде әрбір адам өз ісін заң негізінде құрылған құзыретті, тәуелсіз және бейтарап соттың әділ әрі жария талқылауына құқылы; (f) азаматтық тұлғаларға қатысты істер, әдетте, жалпы юрисдикциядағы соттарда қаралуы тиіс; азаматтық тұлғаларды соттау үшін әскери трибуналдар немесе арнайы соттар құру аса қажет болған жағдайда, бұл соттардың құзыретті, тәуелсіз және бейтарап болуын, сондай-ақ олардың өкілеттіктерінің құзыретті органдар тарапынан мерзімді түрде қайта қаралуын қамтамасыз ету аса маңызды.
Қылмыстық құқық бұзушылық жасады деп айыпталған әрбір адам кінәсі заңға сәйкес дәлелденгенге дейін кінәсіз деп есептелуге және әділ сот талқылауының кем дегенде мынадай кепілдіктеріне ие болуға құқылы: өзіне тағылған айыптың сипаты мен негіздері туралы өзі түсінетін тілде шұғыл әрі егжей-тегжейлі хабардар болу; өзінің қорғанысын дайындау үшін жеткілікті уақыт пен мүмкіндікке ие болу және өзі таңдаған қорғаушымен қарым-қатынас жасау; өз қаражаты жеткіліксіз болған жағдайда, өзі таңдаған қорғаушының көмегімен тегін қорғалу; өзіне қатысты сот талқылауына қатысу; өзіне қарсы айғақ беруге немесе кінәсін мойындауға мәжбүрленбеу; өз куәларын шақыруға және олардан жауап алуға құқылы болу; істің жария қаралуына құқылы болу, бұған сот қауіпсіздікті қамтамасыз ету және теріс пайдаланудан жеткілікті қорғану қажеттілігі негізінде істі жабық қарау туралы шешім шығарған жағдайлар кірмейді; өзіне қатысты айыптау үкімі мен тағайындалған жазаның жоғары тұрған сот сатысында қайта қаралуына құқылы болу; (h) барлық жағдайларда сот отырыстарының барысы туралы тиісті жазбалар жүргізілуі тиіс; (i) ешкім өзі үшін түпкілікті сотталған немесе ақталған қылмысы үшін қайтадан сотталмауы немесе жазаланбауы тиіс (70-т.).
Екінші топ. Бұл — жоғарыда баяндалған бастапқы жалпы халықаралық адам құқықтары актілерін қылмыстық-процестік қызметтің әртүрлі өзекті бағыттары бойынша нақтылайтын құжаттар. Оларға БҰҰ-ның мынадай конвенциялары жатады: Азаптауларға қарсы конвенция (1984 жыл, ҚР-ның 1998 жылғы 29 маусымдағы Заңы), Сыбайлас жемқорлыққа қарсы конвенция (2003 жыл, ҚР-ның 2008 жылғы 4 мамырдағы Заңы), Трансұлттық ұйымдасқан қылмысқа қарсы конвенция (2000 жыл, ҚР-ның 2008 жылғы 4 маусымдағы Заңы), Барлық адамдарды күштеп жоқ қылып жіберуден қорғау туралы конвенция (2006 жыл, ҚР-ның 2008 жылғы 15 желтоқсандағы Заңы) және т.б. Оларда ҚПК-ге енгізілуге тиіс қылмыстық-процестік тәртіптің нақты ережелері қамтылған. Мысалы, ҚПК-де азаптау, сыбайлас жемқорлық, ұйымдасқан қылмыс туралы істер бойынша іс жүргізуге арналған жекелеген тараулар енгізу арқылы жүзеге асыруға болады. Бұған, мысалы, Азаптауларға қарсы конвенцияның 2-бабының 1-тармағы бағыт береді. Онда әрбір қатысушы мемлекет өз юрисдикциясындағы кез келген аумақта азаптау актілерінің алдын алу үшін заңнамалық, әкімшілік, сот және басқа да шараларды қабылдайтыны көзделген, сондай-ақ осындай шаралардың кейбірі нақты көрсетілген (азаптауды ауыр қылмыстар қатарына жатқызу, азаптау фактілерін дереу тергеп-тексеруді ұйымдастыру, әдетте, азаптау жасады деген күдіктіні қамауға алу, жәбірленуші мен куәлардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету, сот сараптамаларының белгілі бір түрлерін жүргізу).
2008 жылғы 26 маусымдағы Заңмен Қазақстан Республикасы Біріккен Ұлттар Ұйымының 2002 жылғы 18 желтоқсанда Нью-Йоркте жасалған Азаптауларға және басқа да қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе қадір-қасиетті қорлайтын қарым-қатынас пен жазалау түрлеріне қарсы конвенциясына Факультативтік хаттаманы ратификациялады. Аталған Хаттамаға сәйкес БҰҰ-ның Азаптауларға қарсы комитеті жанынан Азаптаулардың және басқа да қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе қадір-қасиетті қорлайтын қарым-қатынас пен жазалау түрлерінің алдын алу жөніндегі кіші комитет құрылды (2-бап), сондай-ақ ұлттық деңгейде адамның бас бостандығынан айырылатын кез келген нысандағы орындарға азаптаулардың және басқа да қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе қадір-қасиетті қорлайтын қарым-қатынас пен жазалау түрлерінің алдын алу мақсатында бару үшін бір немесе бірнеше орган құру ұсынылды (бұдан әрі — ұлттық превентивтік тетіктер) (3-бап). Мұндай орындарға адам сот, әкімшілік немесе өзге де органның бұйрығы бойынша өз еркімен кете алмайды (4-бап).
2013 жылғы 2 шілдедегі «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне азаптаулардың және басқа да қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе қадір-қасиетті қорлайтын қарым-қатынас пен жазалау түрлерінің алдын алуға бағытталған ұлттық превентивтік тетікті құру мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Заңмен Қазақстан Республикасында ұлттық превентивтік тетік құрылды. Ол азаптаулардың және басқа да қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе қадір-қасиетті қорлайтын қарым-қатынас пен жазалау түрлерінің алдын алу жүйесі түрінде жұмыс істейді және оның қатысушыларының қызметі арқылы жүзеге асырылады. Ұлттық превентивтік тетікке қатысушылар өз қызметі шеңберінде жазаны орындайтын мекемелерге (түзеу мекемелері, тергеу изоляторлары, гарнизондардың гауптвахталары, гарнизондық гауптвахталардың бөлімшелері), сондай-ақ Қазақстан Республикасының заңдарында осы қатысушылардың баруы үшін айқындалатын өзге де ұйымдарға барады. Ұлттық превентивтік тетіктің қатысушылары болып Адам құқықтары жөніндегі уәкіл, сондай-ақ Адам құқықтары жөніндегі уәкіл жанындағы Үйлестіру кеңесі іріктейтін қоғамдық байқау комиссиялары мен азаматтардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғау саласында қызметін жүзеге асыратын қоғамдық бірлестіктердің мүшелері, заңгерлер, әлеуметтік қызметкерлер, дәрігерлер табылады. Адам құқықтары жөніндегі уәкіл ұлттық превентивтік тетікке қатысушылардың қызметін үйлестіреді, Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес ұлттық превентивтік тетікке қатысушылардың қажетті әлеуеті мен кәсіби білімін қамтамасыз ету үшін шаралар қабылдайды және т.б.
Жоғарыда баяндалғандарды ескере отырып, Қазақстанның заң шығарушы органы мен орталық мемлекеттік органдары үшін елдің ішкі заңнамасын АСХПХ мен Азаптауларға қарсы конвенцияға сәйкес келтіру жөніндегі жұмыста осы халықаралық құжаттармен құрылған арнайы Адам құқықтары жөніндегі комитеттің (Пактінің 28–45-баптары) және Азаптауларға қарсы комитеттің (Конвенцияның 17–24-баптары) ұсынымдары пайдалы. Бұл комитеттер қатысушы мемлекеттердің жоғарыда аталған және адам құқықтары жөніндегі өзге де халықаралық құжаттарды сақтауын мониторингтеу мақсатында ғана құрылған. Олардың ұсынымдары есептер, жылдық баяндамалар, қорытынды ескертулер, ұсыныстар, хабарламалар, пікірлер және т.б. нысандарда әзірленеді. Мысалы, Қазақстанның үшінші мерзімді баяндамасы бойынша Азаптауларға қарсы комитеттің 2014 жылғы 12 желтоқсандағы Қорытынды ескертулерінде құнды ұсынымдар қамтылған. Бұл баяндама БҰҰ-ның Азаптауларға қарсы конвенциясының 19-бабының 1-тармағына сәйкес әзірленіп, Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2013 жылғы 18 маусымдағы № 617 қаулысымен бекітілген. Қаулының 2-тармағына сәйкес Қазақстан Республикасының Сыртқы істер министрлігіне белгіленген тәртіппен БҰҰ-ның Азаптауларға қарсы комитетіне Қазақстан Республикасының Азаптауларға және басқа да қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе қадір-қасиетті қорлайтын қарым-қатынас пен жазалау түрлеріне қарсы БҰҰ конвенциясын іске асыру мақсатында қабылдаған шаралары туралы үшінші мерзімді баяндамасын жіберу тапсырылған.
Бұл аса маңызды, өйткені соңғы жылдары Қазақстан Республикасы азаматтарының БҰҰ-ның аталған комитеттеріне, оның ішінде қылмыстық процесс саласындағы құқықтары мен бостандықтарының бұзылуына байланысты жүгіну жағдайларының өсу үрдісі байқалады. Бұл жағдай қылмыстық процеске қатысушылардың шағымдарын қарау жұмысын түбегейлі қайта қарау қажеттігін көрсетеді. Мұндай жұмыс шағымда келтірілген барлық уәждерді міндетті түрде тексеруді, шағым берушімен тікелей кездесуді және тексеру нәтижелерін дәлелді түрде түсіндіруді, оның бұзылған құқықтары мен бостандықтарын дереу қалпына келтіруді қамтуға тиіс.
Жоғарыда аталған халықаралық құжаттардың талаптарымен органикалық түрде байланысты 2006 жылғы 20 желтоқсанда Нью-Йоркте қабылданған Барлық адамдарды күштеп жоқ қылып жіберуден қорғау туралы халықаралық конвенция болып табылады (Қазақстан Республикасының 2008 жылғы 15 желтоқсандағы Заңымен ратификацияланған). Осы Конвенцияның мақсаттары үшін күштеп жоқ қылып жіберу деп мемлекеттік өкілдердің немесе мемлекеттің рұқсатымен, қолдауымен не келісімімен әрекет ететін адамдардың немесе адамдар топтарының қамауға алуы, ұстауы, ұрлауы немесе бас бостандығынан айыруының кез келген өзге де нысаны, одан кейін бас бостандығынан айыру фактісін мойындаудан бас тартуы немесе жоғалып кеткен адамның тағдыры не орналасқан жері туралы мәліметтерді жасыруы түсініледі, соның салдарынан бұл адам заңның қорғауынсыз қалады (2-бап). Сондай-ақ Конвенция әрбір қатысушы мемлекеттен 2-бапта айқындалған әрекеттерді мемлекеттің рұқсатынсыз, қолдауынсыз немесе келісімінсіз әрекет ететін адамдар немесе адамдар топтары жасаған жағдайларды тергеп-тексеру және осыған жауапты адамдарды сот төрелігіне тарту үшін тиісті шаралар қабылдауды талап етеді (3-бап).
Үшінші топ. Қылмыстық процестің адам құқықтарын қорғау негіздерін нығайту мен дамытуда БҰҰ-ның арнайы құқық субъектілерінің қылмыстық процестегі құқық субъектілігін қорғауға бағытталған конвенциялары мен басқа да халықаралық актілерінің ережелері маңызды орын алады. Мысалы, Әйелдерге қатысты кемсітушіліктің барлық нысандарын жою туралы конвенция (1979 жыл, ҚР-ның 1998 жылғы 29 маусымдағы Заңы), кәмелетке толмағандарға қатысты сот төрелігін жүзеге асырудың «Бейжің» қағидалары (1985 жыл), Қылмыс құрбандары мен билікті теріс пайдаланудан зардап шеккендер үшін сот төрелігінің негізгі қағидаттары туралы декларация (1985 жыл), Қамаудағылармен қарым-қатынас жасаудың ең төменгі стандарттық қағидалары (2015 жыл, Нельсон Мандела қағидалары), Өлім жазасына кесілген адамдардың құқықтарын қорғауды қамтамасыз ететін шаралар (1984 жыл) және т.б.
Аталған құжаттардың нормалары мүдделері қозғалатын қылмыстық процеске қатысушылардың құқық субъектілігін нығайту мәселелері бойынша ҚПК-нің Жалпы бөлігінің нормалар қорын толықтыра алар еді.
Төртінші топ. Отандық қылмыстық процестің адам құқықтарын қорғау негіздерін арттыру үшін құқық қорғау және сот органдарының, сондай-ақ адвокатураның қызметінің ұйымдастырушылық-құқықтық және этикалық негіздерін реттейтін, БҰҰ қабылдаған немесе БҰҰ аумағында қабылданған, сондай-ақ БҰҰ қолдайтын халықаралық актілер пакеті елеулі әлеуетке ие. Оларға мыналар жатады: Құқықтық тәртіпті сақтау жөніндегі лауазымды адамдардың мінез-құлық кодексі (1979 жыл), Сот органдары тәуелсіздігінің негізгі қағидаттары (1985 жыл), Адвокаттардың қоғамдағы және мемлекеттегі рөліне қатысты негізгі ережелер (1990 жыл), Прокурорлардың кәсіби жауапкершілігі нормалары және негізгі құқықтары мен міндеттері туралы декларация (1999 жыл).

Терминдерді бірізді етіп түзетіңізДереккөздегі құрылымды толық сақтаңыз Бесінші топ. Қылмыстық процесс мәселелері — Қазақстанның шет мемлекеттермен қылмыстық істер бойынша құқықтық көмек көрсету мәселелері жөнінде жасасқан екіжақты халықаралық шарттарының, келісімдерінің, конвенцияларының тақырыбы. Олардың орныққан, тұрақты ережелерін белгілі бір нысанда елдің ҚПК-сінде де қайталап көрсетуге болады.

Бұл актілердің құндылығы — олар адам құқықтары саласындағы қылмыстық сот ісін жүргізуге қатысты әмбебап және өзге де халықаралық актілердің нормалары мен ережелерін қолданбалы тұрғыдан едәуір нақтылайды (Әзербайжан Республикасымен, Венгриямен, Грузиямен, Иран Ислам Республикасымен, Пәкістан Ислам Республикасымен, Италия Республикасымен, Иордания Хашимит Корольдігімен, КХДР-мен, ҚХР-мен, Қырғыз Республикасымен, Канадамен, Испания Корольдігімен, Монако Князьдігімен, Литва Республикасымен, Моңғолиямен, БАӘ-мен, Польша Республикасымен, Молдова Республикасымен, Корея Республикасымен, Өзбекстан Республикасымен, Үндістан Республикасымен, Болгария Республикасымен, Сербия Республикасымен, Румыниямен, Ұлыбритания және Солтүстік Ирландия Біріккен Корольдігімен, Словакия Республикасымен, АҚШ-пен, Вьетнам Социалистік Республикасымен, Түркия Республикасымен, Украинамен, Франция Республикасымен, Бразилия Федеративтік Республикасымен, Чех Республикасымен, Эстония Республикасымен).
Екіжақты халықаралық актілер негізінен үш мәселені реттейді: қылмыстық істер бойынша құқықтық көмек көрсету, қылмыс жасаған адамдарды ұстап беру (экстрадициялау) мәселелерін құқықтық реттеу, бас бостандығынан айыру түріндегі жазаны өтеу үшін сотталған адамдарды немесе мәжбүрлеп емдеуді жүргізу үшін психикалық бұзылулардан зардап шегетін адамдарды өздері азаматы болып табылатын мемлекеттерге беру мәселелерін құқықтық реттеу.
Оларды шарттардың нысанасына қарай тізбелеп көрсету орынды.

Қылмыстық істер бойынша құқықтық көмек көрсету:

Қазақстан Республикасы мен Моңғолия арасындағы 1993 жылғы 22 қазандағы азаматтық және қылмыстық істер бойынша өзара құқықтық көмек көрсету туралы шартты ратификациялау туралы: Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің 1994 жылғы 22 маусымдағы қаулысы; Қазақстан Республикасы мен Қытай Халық Республикасы арасындағы 1993 жылғы 14 қаңтардағы азаматтық және қылмыстық істер бойынша құқықтық көмек көрсету туралы шартты ратификациялау туралы: Қазақстан Республикасы Президентінің 1995 жылғы 30 мамырдағы Жарлығы; Қазақстан Республикасы мен Қырғыз Республикасы арасындағы 1996 жылғы 26 тамыздағы азаматтық және қылмыстық істер бойынша өзара құқықтық көмек көрсету туралы шартты ратификациялау туралы: Қазақстан Республикасының 1997 жылғы 30 маусымдағы Заңы; Қазақстан Республикасы мен Корей Халық Демократиялық Республикасы арасындағы 1997 жылғы 7 сәуірдегі азаматтық және қылмыстық істер бойынша өзара құқықтық көмек көрсету туралы шартты ратификациялау туралы: Қазақстан Республикасының 1998 жылғы 9 қарашадағы Заңы; Қазақстан Республикасы мен Өзбекстан Республикасы арасындағы 1997 жылғы 2 маусымдағы азаматтық, отбасылық және қылмыстық істер бойынша құқықтық көмек және құқықтық қатынастар туралы шартты ратификациялау туралы: Қазақстан Республикасының 1998 жылғы 8 мамырдағы Заңы; Қазақстан Республикасы мен Литва Республикасы арасындағы 1997 жылғы 7 наурыздағы азаматтық, отбасылық және қылмыстық істер бойынша құқықтық көмек және құқықтық қатынастар туралы шартты және Қазақстан Республикасы мен Литва Республикасы арасындағы азаматтық, отбасылық және қылмыстық істер бойынша құқықтық көмек және құқықтық қатынастар туралы шартқа хаттаманы ратификациялау туралы: Қазақстан Республикасының 1998 жылғы 9 қарашадағы Заңы; Қазақстан Республикасы мен Пәкістан Ислам Республикасы арасындағы 1995 жылғы 23 тамыздағы азаматтық, отбасылық және қылмыстық істер бойынша өзара құқықтық көмек көрсету туралы шартты ратификациялау туралы: Қазақстан Республикасының 1998 жылғы 9 қарашадағы Заңы; Қазақстан Республикасы мен Түркия Республикасы арасындағы 1995 жылғы 15 тамыздағы қылмыстық істер бойынша құқықтық көмек көрсету және адамдарды ұстап беру туралы келісімді ратификациялау туралы: Қазақстан Республикасының 1999 жылғы 6 сәуірдегі № 367 Заңы; Қазақстан Республикасы мен Үндістан Республикасы арасындағы 1999 жылғы 17 тамыздағы қылмыстық істер бойынша өзара құқықтық көмек көрсету туралы шартты ратификациялау туралы: Қазақстан Республикасының 2000 жылғы 17 мамырдағы Заңы; Қазақстан Республикасы мен Америка Құрама Штаттары арасындағы 2003 жылғы 22 қыркүйектегі Халықаралық қылмыстық соттың иелігіне адамдарды беру туралы келісімді ратификациялау туралы: Қазақстан Республикасының 2004 жылғы 4 қазандағы Заңы; Қазақстан Республикасы мен Грузия Республикасы арасындағы 1996 жылғы 17 қыркүйектегі азаматтық және қылмыстық істер бойынша өзара құқықтық көмек көрсету туралы шартты және осы шартқа хаттаманы ратификациялау туралы: Қазақстан Республикасының 2006 жылғы 14 қаңтардағы Заңы; Қазақстан Республикасы мен Корея Республикасы арасындағы 2003 жылғы 13 қарашадағы қылмыстық істер бойынша өзара құқықтық көмек көрсету туралы шартты ратификациялау туралы: Қазақстан Республикасының 2011 жылғы 8 шілдедегі Заңы; Қазақстан Республикасы мен Біріккен Араб Әмірліктері арасындағы 2009 жылғы 16 наурыздағы қылмыстық істер бойынша өзара құқықтық көмек көрсету туралы келісімді ратификациялау туралы: Қазақстан Республикасының 2011 жылғы 15 қарашадағы Заңы; Қазақстан Республикасы мен Испания Корольдігі арасындағы 2011 жылғы 17 маусымдағы қылмыстық істер бойынша өзара құқықтық көмек көрсету туралы конвенцияны ратификациялау туралы: Қазақстан Республикасының 2012 жылғы 19 қазандағы Заңы; Қазақстан Республикасы мен Чех Республикасы арасындағы 2013 жылғы 6 маусымдағы қылмыстық істер бойынша өзара құқықтық көмек көрсету туралы шартты ратификациялау туралы: Қазақстан Республикасының 2013 жылғы 25 қарашадағы Заңы; Қазақстан Республикасы мен Америка Құрама Штаттары арасындағы 2015 жылғы 20 ақпандағы қылмыстық істер бойынша өзара құқықтық көмек көрсету туралы шартты ратификациялау туралы: Қазақстан Республикасының 2015 жылғы 16 шілдедегі Заңы; Қазақстан Республикасы мен Болгария Республикасы арасындағы 2014 жылғы 14 қарашадағы қылмыстық істер бойынша құқықтық көмек көрсету туралы шартты ратификациялау туралы: Қазақстан Республикасының 2015 жылғы 21 қыркүйектегі Заңы; Қазақстан Республикасы мен Италия Республикасы арасындағы 2015 жылғы 22 қаңтардағы қылмыстық істер бойынша өзара құқықтық көмек көрсету туралы шартты ратификациялау туралы: Қазақстан Республикасының 2015 жылғы 21 қыркүйектегі Заңы; Қазақстан Республикасы мен Румыния арасындағы қылмыстық істер бойынша құқықтық көмек көрсету туралы шартты ратификациялау туралы: Қазақстан Республикасының 2015 жылғы 22 қыркүйектегі Заңы; Қазақстан Республикасы мен Монако Князьдігі арасындағы 2015 жылғы 5 наурыздағы қылмыстық істер бойынша өзара құқықтық көмек көрсету туралы шартты ратификациялау туралы: Қазақстан Республикасының 2015 жылғы 12 қарашадағы Заңы; Қазақстан Республикасы мен Венгрия арасындағы 2015 жылғы сәуірдегі қылмыстық істер бойынша өзара құқықтық көмек көрсету туралы шартты ратификациялау туралы: Қазақстан Республикасының 2015 жылғы 12 қарашадағы Заңы; Қазақстан Республикасы мен Ұлыбритания және Солтүстік Ирландия Біріккен Корольдігі арасындағы 2015 жылғы 3 қарашадағы қылмыстық істер бойынша өзара құқықтық көмек көрсету туралы шартты ратификациялау туралы: Қазақстан Республикасының 2016 жылғы 24 ақпандағы Заңы; Қазақстан Республикасы мен Сербия Республикасы арасындағы 2016 жылғы 24 тамыздағы қылмыстық істер бойынша құқықтық көмек көрсету туралы шартты ратификациялау туралы: Қазақстан Республикасының 2017 жылғы 18 қазандағы Заңы; Қазақстан Республикасы мен Иордания Хашимит Корольдігі арасындағы қылмыстық істер бойынша өзара құқықтық көмек көрсету туралы келісімді ратификациялау туралы: Қазақстан Республикасының 2019 жылғы 5 наурыздағы Заңы; Қазақстан Республикасы мен Вьетнам Социалистік Республикасы арасындағы 2017 жылғы 15 маусымдағы қылмыстық істер бойынша өзара құқықтық көмек көрсету туралы шартты ратификациялау туралы: Қазақстан Республикасының 2019 жылғы 5 сәуірдегі Заңы; Қазақстан Республикасы мен Бразилия Федеративтік Республикасы арасындағы 2018 жылғы 20 маусымдағы қылмыстық істер бойынша өзара құқықтық көмек көрсету туралы шартты ратификациялау туралы: Қазақстан Республикасының 2020 жылғы 31 наурыздағы Заңы.

Қылмыс жасаған адамдарды ұстап беру туралы:

Қазақстан Республикасы мен Моңғолия арасындағы 1993 жылғы 22 қазандағы қылмыс жасаған адамдарды қылмыстық жауаптылыққа тарту немесе үкімді орындау үшін ұстап беру туралы шартты ратификациялау туралы: Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің 1994 жылғы 12 шілдедегі қаулысы; Қазақстан Республикасы мен Қытай Халық Республикасы арасындағы 1996 жылғы 5 шілдедегі ұстап беру туралы шартты ратификациялау туралы: Қазақстан Республикасының 1997 жылғы 13 маусымдағы Заңы; Қазақстан Республикасы мен Қырғыз Республикасы арасындағы 1997 жылғы 8 сәуірдегі қылмыс жасаған адамдарды ұстап беру және қылмыстық қудалауды жүзеге асыру туралы шартты ратификациялау туралы: Қазақстан Республикасының 1999 жылғы 13 шілдедегі Заңы; Қазақстан Республикасы мен Түркия Республикасы арасындағы 1995 жылғы 15 тамыздағы қылмыстық істер бойынша құқықтық көмек көрсету және адамдарды ұстап беру туралы келісімді ратификациялау туралы: Қазақстан Республикасының 1999 жылғы 6 сәуірдегі Заңы; Қазақстан Республикасы мен Корея Республикасы арасындағы 2003 жылғы 13 қарашадағы ұстап беру туралы шартты ратификациялау туралы: Қазақстан Республикасының 2012 жылғы 14 ақпандағы Заңы; Қазақстан Республикасы мен Біріккен Араб Әмірліктері арасындағы 2009 жылғы 16 наурыздағы қылмыскерлерді ұстап беру туралы келісімді ратификациялау туралы: Қазақстан Республикасының 2012 жылғы 20 сәуірдегі Заңы; Қазақстан Республикасы мен Иран Ислам Республикасы арасындағы 2012 жылғы 29 сәуірдегі ұстап беру туралы шартты ратификациялау туралы: Қазақстан Республикасының 2012 жылғы 19 қазандағы Заңы; Қазақстан Республикасы мен Испания Корольдігі арасындағы 2012 жылғы 21 қарашадағы ұстап беру туралы шартты ратификациялау туралы: Қазақстан Республикасының 2013 жылғы 23 мамырдағы Заңы; Қазақстан Республикасы мен Венгрия арасындағы 2014 жылғы 3 маусымдағы ұстап беру туралы шартты ратификациялау туралы: Қазақстан Республикасының 2015 жылғы 15 сәуірдегі Заңы; Қазақстан Республикасы мен Румыния арасындағы 2014 жылғы 14 қарашадағы адамдарды ұстап беру туралы шартты ратификациялау туралы: Қазақстан Республикасының 2015 жылғы 22 маусымдағы Заңы; Қазақстан Республикасы мен Болгария Республикасы арасындағы 2014 жылғы 14 қарашадағы адамдарды ұстап беру туралы шартты ратификациялау туралы: Қазақстан Республикасының 2015 жылғы 24 маусымдағы Заңы; Қазақстан Республикасы мен Италия Республикасы арасындағы 2015 жылғы 22 қаңтардағы адамдарды ұстап беру туралы шартты ратификациялау туралы: Қазақстан Республикасының 2015 жылғы 21 қыркүйектегі Заңы; Қазақстан Республикасы мен Сербия Республикасы арасындағы 2016 жылғы 24 тамыздағы ұстап беру туралы шартты ратификациялау туралы: Қазақстан Республикасының 2017 жылғы 8 қазандағы Заңы; Қазақстан Республикасы мен Сауд Арабиясы Корольдігі арасындағы 2016 жылғы 25 қазандағы ұстап беру туралы келісімді ратификациялау туралы: Қазақстан Республикасының 2017 жылғы 10 қарашадағы Заңы; Қазақстан Республикасы мен Вьетнам Социалистік Республикасы арасындағы 2017 жылғы 15 маусымдағы ұстап беру туралы шартты ратификациялау туралы: Қазақстан Республикасының 2018 жылғы 1 наурыздағы Заңы; Қазақстан Республикасы мен Иордания Хашимит Корольдігі арасындағы 2017 жылғы 1 қарашадағы адамдарды ұстап беру туралы келісімді ратификациялау туралы: Қазақстан Республикасының 2019 жылғы 5 наурыздағы Заңы; Қазақстан Республикасы мен Украина арасындағы 2018 жылғы 29 қазандағы экстрадициялау туралы шартты ратификациялау туралы: Қазақстан Республикасының 2019 жылғы 25 қарашадағы Заңы; Қазақстан Республикасы мен Бразилия Федеративтік Республикасы арасындағы 2018 жылғы 20 маусымдағы адамдарды ұстап беру туралы шартты ратификациялау туралы: Қазақстан Республикасының 2020 жылғы 31 наурыздағы Заңы.

Сотталған адамдарды бас бостандығынан айыру түріндегі жазаны өтеу үшін өздері азаматы болып табылатын мемлекетке беру туралы:

Қазақстан Республикасы мен Әзербайжан Республикасы арасындағы 1997 жылғы 10 маусымдағы бас бостандығынан айыруға сотталған адамдарды жазасын одан әрі өтеу үшін беру туралы шартты ратификациялау туралы: Қазақстан Республикасының 1999 жылғы 30 желтоқсандағы Заңы; Қазақстан Республикасы мен Украина арасындағы 1999 жылғы 17 қыркүйектегі бас бостандығынан айыруға сотталған адамдарды жазасын одан әрі өтеу үшін беру туралы шартты ратификациялау туралы: Қазақстан Республикасының 2000 жылғы 28 сәуірдегі Заңы; Қазақстан Республикасы мен Түрікменстан арасындағы 2001 жылғы 5 шілдедегі бас бостандығынан айыруға сотталған адамдарды жазасын одан әрі өтеу үшін беру туралы шартты ратификациялау туралы: Қазақстан Республикасының 2003 жылғы 5 қарашадағы Заңы; Қазақстан Республикасы мен Испания Корольдігі арасындағы 2012 жылғы 21 қарашадағы сотталған адамдарды беру туралы шартты ратификациялау туралы: Қазақстан Республикасының 2013 жылғы 23 мамырдағы Заңы; Қазақстан Республикасы мен Қытай Халық Республикасы арасындағы 2011 жылғы 22 ақпандағы сотталған адамдарды беру туралы шартты ратификациялау туралы: Қазақстан Республикасының 2013 жылғы 20 қарашадағы Заңы; Қазақстан Республикасы мен Түркия Республикасы арасындағы 2013 жылғы 4 шілдедегі сотталған адамдарды беру туралы келісімді ратификациялау туралы: Қазақстан Республикасының 2013 жылғы 20 қарашадағы Заңы; Қазақстан Республикасы мен Әзербайжан Республикасы арасындағы 1997 жылғы 10 маусымдағы бас бостандығынан айыруға сотталған адамдарды жазасын одан әрі өтеу үшін беру туралы шартқа өзгеріс енгізу туралы 2007 жылғы 7 тамыздағы хаттаманы ратификациялау туралы: Қазақстан Республикасының 2013 жылғы 26 желтоқсандағы Заңы; Қазақстан Республикасы мен Италия Республикасы арасындағы 2013 жылғы 8 қарашадағы сотталған адамдарды беру туралы шартты ратификациялау туралы: Қазақстан Республикасының 2014 жылғы 4 желтоқсандағы Заңы; Қазақстан Республикасы мен Венгрия арасындағы 2014 жылғы 3 маусымдағы сотталған адамдарды беру туралы шартты ратификациялау туралы: Қазақстан Республикасының 2015 жылғы 15 сәуірдегі Заңы; Қазақстан Республикасы мен Румыния арасындағы 2014 жылғы 14 қарашадағы сотталған адамдарды беру туралы шартты ратификациялау туралы: Қазақстан Республикасының 2015 жылғы 22 маусымдағы Заңы; Қазақстан Республикасы мен Сербия Республикасы арасындағы 2016 жылғы 24 тамыздағы сотталған адамдарды беру туралы шартты ратификациялау туралы: Қазақстан Республикасының 2017 жылғы 18 қазандағы Заңы; Қазақстан Республикасы мен Моңғолия арасындағы 2018 жылғы 29 наурыздағы сотталған адамдарды беру туралы шартты ратификациялау туралы: Қазақстан Республикасының 2019 жылғы 25 желтоқсандағы Заңы; Қазақстан Республикасы мен Иордания Хашимит Корольдігі арасындағы 2017 жылғы 1 қарашадағы сотталған адамдарды беру туралы келісімді ратификациялау туралы: Қазақстан Республикасының 2019 жылғы 5 наурыздағы Заңы; Қазақстан Республикасы мен Литва Республикасы арасындағы 2017 жылғы 24 сәуірдегі бас бостандығынан айыруға сотталған адамдарды және мәжбүрлеп медициналық сипаттағы шаралар қолданылған адамдарды беру туралы шартты ратификациялау туралы: Қазақстан Республикасының 2019 жылғы 13 маусымдағы Заңы.

Қылмыстық істер бойынша құқықтық көмек көрсету және т.б. туралы екіжақты шарттар жасасу бағытында Қазақстан Республикасы, ең алдымен, Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының (ЭЫДҰ) барлық елдерімен, яғни өкілді демократия мен еркін нарықтық экономика қағидаттарын мойындайтын дамыған елдердің халықаралық экономикалық ұйымына мүше мемлекеттермен осындай шарттар жасасуға үлкен мән беретінін атап өткен жөн.
Жоғарыда аталған шарттардың барлығы тек екі мемлекет арасында жасалатындықтан, олардың бір тарапы міндетті түрде Қазақстан Республикасы болып табылатындықтан, құрылымы мен мазмұны жағынан бір-бірінен ерекшеленуі мүмкін екендігі объективті құбылыс. Бұл біздің ҚПК-нің 12-бөлімінің нормаларына, сондай-ақ 1—4-баптардың нормаларына берілген түсіндірмелерде келтірілген шарттарды талдауымыздан анық байқалады. Сондықтан олармен жұмыс істеу кезінде тиісті шартқа, келісімге немесе конвенцияға қатысушы мемлекетпен құқықтық ынтымақтастықтың әлсіреуіне жол бермеу үшін аса мұқият болу қажет.
Мәселен, мысал ретінде Қазақстан Республикасы мен АҚШ арасындағы қылмыстық істер бойынша өзара құқықтық көмек көрсету туралы шартты келтіруге болады. Ол кіріспеден тұрады, 20 баптан және осындай көмек көрсету барысында тараптар қолданатын жекелеген құжаттардың үлгілері бар қосымшалардан құралған (айта кетейік, мұндай қосымшалар қылмыстық істер бойынша құқықтық көмек көрсету туралы басқа халықаралық шарттарға тән емес). Жалпы алғанда, Шарт баптарының нормалары мынадай мәселелер аясын реттейді: Шарттың нысанасы (қолданылу аясы) (1-бап); сұрау салуларды жіберу және қабылдау жөніндегі орталық органдар (2-бап): Қазақстан Республикасының Бас прокуратурасы, Америка Құрама Штаттарының Бас прокуроры немесе ол тағайындайтын тұлға; көмек көрсетуді шектеу (3-бап) немесе көмек көрсетуден бас тарту негіздері; көмек көрсету туралы сұрау салудың нысаны мен мазмұны және оған байланысты хат-хабар (4-бап); көмек көрсету туралы сұрау салуды орындау (5-бап); сұрау салуды орындауға байланысты шығыстар (6-бап); Тараптар көмек көрсету барысында алған ақпаратты немесе дәлелдемелерді пайдалануға қойылатын шектеулер (7-бап); құқықтық көмектің нақты түрлерінің мазмұны (8—16-баптар); Шарттың басқа халықаралық шарттармен үйлесімділігі (17-бап): шарт Тараптардың өзара құқықтық көмек көрсетудің өзге де қолжетімді тетіктерін пайдалануына кедергі келтірмейді; дауларды консультациялар өткізу арқылы реттеу (18-бап); Тараптардың өзара жазбаша келісімі бойынша Шартқа өзгерістер мен толықтырулар енгізу (19-бап); ратификациялау, күшіне енуі және қолданылуын тоқтату (20-бап): ратификациялау грамоталарын дипломатиялық арналар арқылы мүмкіндігінше қысқа мерзімде алмасу; Шарт ратификациялау грамоталарымен алмасқан сәттен бастап күшіне енеді; Шарттың қолданылуын тоқтату екінші Тарапқа дипломатиялық арналар арқылы жазбаша хабарлама жіберу жолымен жүзеге асырылады.
Шарттың 1-бабының 3-тармағына сәйкес құқықтық көмекке оның мынадай түрлері кіреді: адамдардан айғақтар немесе мәлімдемелер алу; құжаттардың, материалдардың және заттай дәлелдемелердің түпнұсқалығын ұсыну және куәландыру; адамдар мен заттардың орналасқан жерін анықтау немесе оларды сәйкестендіру; құжаттарды табыс ету; қамауда ұсталатын адамдарды айғақтар беру немесе Шартқа сәйкес өзге де көмек көрсету үшін беру; тінту және алып қою жүргізу; активтерді анықтау, олардың қозғалысын қадағалау, оларды бұғаттау, оларға тыйым салу және тәркілеу, сондай-ақ тиісті іс жүргізулерде көмек көрсету; Сұрау салынатын Мемлекеттің заңнамасымен тыйым салынбаған көмектің кез келген өзге түрі. Бұдан құқықтық көмектің түрлері едәуір кең болуы мүмкін деген қорытынды жасауға болады.
Шарттың 3-бабында Сұрау салынатын Мемлекеттің орталық органы көмек көрсетуден бас тарта алатын негіздер тобына арналған нормалар жеке бапта бөлініп көрсетілген. Атап айтқанда, егер сұрау салу жалпы қылмыстық құқық бойынша қылмыс болып табылмайтын әскери қылмысқа байланысты болса; сұрау салуды орындау Сұрау салынатын Мемлекеттің егемендігіне, қауіпсіздігіне, қоғамдық тәртібіне немесе өзге де елеулі мүдделеріне қатер төндірсе; сұрау салу Шарттың ережелеріне сәйкес келмесе (3-баптың 1—2-тармақтары), көмек көрсетуден бас тартылуы мүмкін.
Шарттың 3-бабының 3-тармағының нормаларында өзге де бас тарту негіздері ретінде Сұрау салынатын Мемлекеттің орталық органы көмек көрсетуден бас тарта алатын мынадай жағдайлар қарастырылады: сұрау салуға негіз болған қылмыс Сұрау салушы Мемлекетте бір жылдан аз мерзімге бас бостандығынан айыру түріндегі жазамен жазаланатын болса немесе сұрау салу елеулі материалдық залал келтірмеген қылмысқа байланысты болса және Сұрау салынатын Мемлекеттің орталық органы қылмыстың онша ауыр емес сипаты осы сұрау салуды орындауға қажетті ресурстар шығындарын ақтамайды деп шешсе.
Шарт Тараптарының Конституциялары нормаларының үстемдігі туралы мәселе Шарттың 7-бабының 3-тармағында қарастырылған: 7-баптың 1 және 2-тармақтарының ережелеріне қарамастан, Сұрау салушы Мемлекеттің Конституциясында осындай міндет көзделген жағдайларда қылмыстық қудалау барысында ақпаратты пайдалануға немесе жария етуге рұқсат етіледі. Сұрау салушы Мемлекет мұндай жария етуді алдын ала болжап отырғаны туралы Сұрау салынатын Мемлекетті алдын ала хабардар етеді.
Шарттың 11-бабының 1—2-тармақтарының нормалары қамауда ұсталатын адамдарды (Сұрау салынатын Мемлекеттен Сұрау салушы Мемлекетке және Сұрау салушы Мемлекеттен Сұрау салынатын Мемлекетке) мынадай екі шарт сақталған кезде беруге жол береді: осы адамның мұндай беруге келісімінің болуы, сондай-ақ екі Тараптың орталық органдарының келісімінің болуы және т.б.
Алтыншы топ. Қазақстанның қатысуымен жасалған өңірлік халықаралық құжаттар да қылмыстық процесс практикасына өз үлесін қосады. Олар адам құқықтары туралы жоғарыда аталған әмбебап және өзге де халықаралық сипаттағы актілерді толықтырып, қолданбалы тұрғыдан нақтылайды: 1993 жылғы 22 қаңтардағы Азаматтық, отбасылық және қылмыстық істер бойынша құқықтық көмек және құқықтық қатынастар туралы Минск конвенциясы, Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің 1993 жылғы 31 наурыздағы қаулысымен ратификацияланған, сондай-ақ оған 1997 жылғы 28 наурыздағы хаттама, Қазақстан Республикасының 1999 жылғы 24 маусымдағы Заңымен ратификацияланған; 2002 жылғы 7 қазандағы Азаматтық, отбасылық және қылмыстық істер бойынша құқықтық көмек және құқықтық қатынастар туралы Кишинев конвенциясы, Қазақстан Республикасының 2004 жылғы 10 наурыздағы Заңымен ратификацияланған; 1998 жылғы 6 наурыздағы Бас бостандығынан айыруға сотталған адамдарды жазасын одан әрі өтеу үшін беру туралы конвенция, Қазақстан Республикасының 1999 жылғы 16 шілдедегі Заңымен ратификацияланған; 1999 жылғы 4 маусымдағы Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығына қатысушы мемлекеттердің аумақтарында құқық қорғау органдары қызметкерлерінің болу және өзара іс-қимыл жасау тәртібі туралы шарт, Қазақстан Республикасының 2000 жылғы 28 сәуірдегі Заңымен ратификацияланған; 1999 жылғы 4 маусымдағы Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығына қатысушы мемлекеттердің терроризмге қарсы күрестегі ынтымақтастығы туралы шарт, Қазақстан Республикасының 2000 жылғы 23 қазандағы Заңымен ратификацияланған, сондай-ақ ТМД мемлекеттерінің қылмыстық сот ісін жүргізу үшін маңызы кем емес бірқатар өзге де өзекті декларациялары, келісімдері мен шарттары: адам құқықтары мен негізгі бостандықтары саласындағы халықаралық міндеттемелер туралы (1993), экономика саласындағы қылмыстарға қарсы күрес мәселелері бойынша (1996), заңсыз көші-қонға қарсы күрес мәселелері бойынша (1998), зияткерлік меншік саласындағы құқық бұзушылықтардың жолын кесу және оларға қарсы күрес мәселелері бойынша (1998), қылмысқа қарсы күрес және қылмысқа қарсы күрестегі өзара іс-қимыл тұжырымдамасы мәселелері бойынша (1998, 1999), Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығына қатысушы мемлекеттердің аумақтарында құқық қорғау органдары қызметкерлерінің болу және өзара іс-қимыл жасау тәртібі мәселелері бойынша (1999), есірткі, психотроптық заттар мен прекурсорлардың заңсыз айналымына қарсы күрес мәселелері бойынша.
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік қаулыларының қолданбалы сұранысқа ие екендігі және жоғары құндылығы қылмыстық сот ісін жүргізу практикасымен расталады. Бұл қаулылардың нормалары мен ережелері кеңінен әрі белсенді түрде қолданылып, осылайша қылмыстық процесті жүргізетін барлық органдардың қылмыстық-процестік қызметінің заңдылығы мен негізділігін қамтамасыз етеді. Әртүрлі жылдары қылмыстық процесс мәселелері бойынша қабылданған Жоғарғы Соттың осындай нормативтік қаулыларының қатарына мыналарды жатқызу қажет: «Қылмыстардан зардап шеккен адамдардың құқықтары мен міндеттерін реттейтін заңнаманы қолдану практикасы туралы» 1992 жылғы 24 сәуірдегі № 2; «Қылмыстық процесті жүргізетін органдардың заңсыз әрекеттері салдарынан келтірілген зиянды өтеуді реттейтін заңнаманы қолдану практикасы туралы» 1999 жылғы 9 шілдедегі № 7; «Медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын қолдану жөніндегі сот практикасы туралы» 1999 жылғы 9 шілдедегі № 8; «Қылмыстық істер бойынша сот ісін жүргізудің жариялылық қағидатын сақтау туралы» 2002 жылғы 6 желтоқсандағы № 25; «Қорғалу құқығын реттейтін қылмыстық-процестік заңнаманы қолдану практикасы туралы» 2002 жылғы 6 желтоқсандағы № 26; «Қылмыстық істер бойынша соттардың жеке қаулылар шығару практикасы туралы» 2003 жылғы 9 желтоқсандағы № 11; «Қылмыстық істерді апелляциялық тәртіппен қарау сот практикасы туралы» 2003 жылғы 19 желтоқсандағы № 13; «Қылмыстық істер бойынша сот сараптамасы туралы» 2004 жылғы 26 қарашадағы № 16; «Қылмыстық істерді соттардың қысқартылған тәртіппен қарауы туралы» 2004 жылғы 26 қарашадағы № 17; «Қылмыстық процестегі азаматтық талап қоюды қарау туралы» 2005 жылғы 20 маусымдағы № 1; «Сот отырысының хаттамасы туралы қылмыстық-процестік заң нормаларын қолдану туралы» 2005 жылғы 23 желтоқсандағы № 11; «Қылмыстық істер бойынша дәлелдемелерді бағалаудың кейбір мәселелері туралы» 2006 жылғы 20 сәуірдегі № 4; «Жеке айыптау істері бойынша сот практикасы туралы» 2006 жылғы 25 желтоқсандағы № 13; «Адамның жеке бас бостандығы мен қадір-қасиетіне қол сұғылмаушылықты сақтау, азаптауға, зорлық-зомбылыққа, басқа да қатыгез немесе адамның қадір-қасиетін қорлайтын қарым-қатынас пен жазалау түрлеріне қарсы іс-қимыл мәселелері бойынша қылмыстық және қылмыстық-процестік заңнаманың нормаларын қолдану туралы» 2009 жылғы 28 желтоқсандағы № 7; «Қылмыстық сот ісін жүргізуде адамның және азаматтың құқықтарын, бостандықтарын сот арқылы қорғау туралы» 2010 жылғы 25 маусымдағы № 4; «Прокурордың, қылмыстық қудалау органдарының әрекеттеріне (әрекетсіздігіне) және шешімдеріне берілген шағымдарды қарау туралы (Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 106-бабы)» 2012 жылғы 27 маусымдағы № 3; «Алқабилердің қатысуымен қылмыстық істер бойынша іс жүргізуді реттейтін заңнаманы соттардың қолдану практикасы туралы» 2012 жылғы 23 тамыздағы № 4; «Мемлекеттік құпияларды қорғау мәселелерін реттейтін заңнаманың кейбір нормаларын қылмыстық сот ісін жүргізуде қолдану туралы» 2013 жылғы 13 желтоқсандағы № 3; «Сот төрелігіне қол жеткізу құқығы және Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының сот актілерін қайта қарау жөніндегі өкілеттіктері туралы» 2016 жылғы 15 қаңтардағы № 1; «Соттардың қылмыстық істерді келісімдік іс жүргізу тәртібімен қарау практикасы туралы» 2016 жылғы 7 шілдедегі № 4; «Сот ісін жүргізу тілі қағидатын қолданудың кейбір мәселелері туралы» 2016 жылғы 22 желтоқсандағы № 13; «Қылмыстық істер бойынша кассациялық сатыда іс жүргізу тәртібі туралы» 2017 жылғы 29 маусымдағы № 5; «Сотқа келіп түскен қылмыстық іс бойынша қылмыстық-процестік заңнаманың нормаларын қолданудың кейбір мәселелері туралы» 2017 жылғы 8 желтоқсандағы № 10; «Сот үкімі туралы» 2018 жылғы 20 сәуірдегі № 4; «Қылмыстық істер бойынша сот актілерін жаңадан ашылған мән-жайлар бойынша қайта қараудың кейбір мәселелері туралы» 2018 жылғы 29 маусымдағы № 9; «Қылмыстық істер бойынша процестік шығындарды өндіріп алу туралы» 2018 жылғы 29 маусымдағы № 10; «Қылмыстық істерді бұйрық арқылы іс жүргізу тәртібімен қарау туралы» 2018 жылғы 29 қарашадағы № 17; «Бұлтартпау шараларын санкциялаудың кейбір мәселелері туралы» 2020 жылғы 24 қаңтардағы № 1 және т.б.

Қылмыстық-процестік құқық мәселелері Жоғарғы Соттың жалпы және сот құқығы саласындағы түсіндірмелерді, қылмыстық заңның және ұлттық құқықтың өзге де салалары нормаларын қолдану жөніндегі құқық қолдану мәселелерін қамтитын басқа да нормативтік қаулыларында түсіндірілуі мүмкін.

Қылмыстық-процестік құқық нормаларын, ережелері мен институттарын баяндау тәсілдерін талдау кезінде қылмыстық істі дұрыс шешу үшін қылмыстық сот ісін жүргізуге құқықтың басқа салалары нормаларының тартылу фактілеріне назар аудару қажет. Мұндай жағдайларда қылмыстық процесті жүргізетін орган, әдетте, қылмыстық іс бойынша іс жүргізу барысында құқықтың өзге салаларының нормаларына сүйенеді не аталған мәселелерді азаматтық немесе әкімшілік іс жүргізу тәртібімен қарау үшін қажетті материалдарды жолдайды. Соңғы жағдайда бұл құқықтың аталған салаларындағы құқықтық реттеу нысанасының ерекшелігімен және заң шығарушының қылмыстық процеске қатысушылардың белгілі бірінің құқықтары мен заңды мүдделерін неғұрлым толық қорғауға ұмтылуымен негізделеді, бұл заңдылық қағидатының талаптарына сәйкес келеді.
Бұл ой ҚР ӘҚБтК-нің 8, 736-баптарында айқын көрініс тапқан. Оларға сәйкес, әкімшілік құқық бұзушылықтар және оларды жасағаны үшін қолданылатын әкімшілік-құқықтық ықпал ету шаралары тек ӘҚБтК-де айқындалады. Ешкім де осы Кодексте белгіленген негіздер мен тәртіптен өзгеше түрде әкімшілік жазаға, әкімшілік-құқықтық ықпал ету шараларына немесе әкімшілік құқық бұзушылық туралы іс бойынша іс жүргізуді қамтамасыз ету шараларына тартылуы мүмкін емес. Қылмыстық немесе азаматтық істі қарау барысында соттың әкімшілік жазалар қолдану тәртібі ӘҚБтК-нің және тиісінше Қазақстан Республикасының ҚПК мен АПК-нің ережелерімен айқындалады.
Түсіндіріліп отырған норманың сипатты мысалдарына жәбірленушіге зиян келтірілген және оның өтелуі қажет болған қылмыстық іспен бірге азаматтық талап қоюды қарау мәселелері жатады. Қылмыстық іс бойынша мәлімделген азаматтық талап қоюды қарау кезінде зиянды өтеудің негіздері, шарттары, көлемі мен тәсілі азаматтық, еңбек және басқа да заңнамалардың нормаларына сәйкес айқындалады. Осы мақсаттар үшін қылмыстық процесті жүргізетін орган 2015 жылғы 31 қазандағы АПК нормаларын да, олар ҚПК нормаларына қайшы келмейтін бөлігінде қолданады (ҚПК-нің 166–173-баптары).
ҚПК қылмыстық процесті жүргізетін органды белгілі бір мәселені шешуді азаматтық немесе әкімшілік іс жүргізу тәртібіне беруге міндеттейтін жағдайларды да көздейді. Олар ҚПК нормаларында қарастырылған. Мысалы, қылмыстық процесте азаматтық талап қоймаған немесе оны қойғаннан кейін кері қайтарып алған, сондай-ақ талап қоюы сотта қараусыз қалдырылған тұлға оны азаматтық сот ісін жүргізу тәртібімен қоюға құқылы. Талап қоюшының азаматтық талап қоюды кері қайтарып алу немесе оны қараусыз қалдыру туралы өтініші сотта ҚПК және азаматтық процестік заңнаманың нормаларына сәйкес шешіледі; артықшылықтары немесе қылмыстық қудалаудан иммунитеті болуына байланысты күдікті деп танылуға жатпайтын тұлғаға азаматтық талап қою азаматтық сот ісін жүргізу тәртібімен берілуі мүмкін; қылмыстық істі қарауды кейінге қалдырмай азаматтық талап қою бойынша егжей-тегжейлі есептеуді жүргізу мүмкін болмаған жағдайда, сот азаматтық талап қоюшының талап қоюды қанағаттандыру құқығын тануға және оның мөлшері туралы мәселені азаматтық сот ісін жүргізу тәртібімен қарауға беруге құқылы (ҚПК-нің 166-бабының 3-бөлігі, 167-бабының 8-бөлігі, 168-бабының 1-бөлігі, 170-бабының 3-бөлігі).
Басқа мысалдар. Қылмыстық қудалау органдары мен соттар қылмыстық істі тоқтатқан кезде адамның әрекеттерінде әкімшілік немесе тәртіптік (сыбайлас жемқорлық) құқық бұзушылық белгілері болған жағдайда, әкімшілік немесе тәртіптік жауаптылыққа тарту мәселесін шешу үшін он тәулік ішінде материалдарды уәкілетті органдарға (лауазымды адамдарға) жіберуге міндетті (ҚПК-нің 35-бабының 9-тармағы). Бұл ретте құқық бұзушының әрекеттерінде әкімшілік құқық бұзушылық белгілері болған кезде қылмыстық істі тоқтату жағдайында тұлға әкімшілік жауаптылыққа оны тоқтату туралы шешім келіп түскен күннен бастап үш айдан кешіктірілмей тартылуы мүмкін (ӘҚБтК-нің 62-бабының 6-бөлігі).
Соттың ӘҚБтК нормаларын тікелей қолдануы да орынды мысал болып табылады. Мәселен, тиісті негіздер болған кезде сот кеңесу бөлмесінде жеке қаулы шығарады, онда мемлекеттік органдардың немесе лауазымды адамдардың, ұйымдардың немесе олардың басшыларының назарын іс бойынша анықталған заң бұзушылық фактілеріне, қылмыстық құқық бұзушылықтың жасалуына ықпал еткен және тиісті шаралар қабылдауды талап ететін себептер мен жағдайларға аударады. Егер адамның әрекеттерінде қылмыстық құқық бұзушылықтың жасалуына ықпал еткен әкімшілік теріс қылық анықталса, сот оған заңда көзделген жазаны қолдануға құқылы (ҚПК-нің 405-бабының 1-бөлігі). Бұл ретте әкімшілік құқық бұзушылық фактісінің қылмыстық құқық бұзушылықтың жасалуына ықпал еткені және бұл туралы қылмыстық істі тергеу немесе сотта қарау барысында белгілі болғаны анықталса, әкімшілік құқық бұзушылық жасалған кезден бастап бір жылдан аспаған жағдайда, сот осы құқық бұзушылыққа кінәлі тұлғаға әкімшілік жаза қолдануға құқылы (ӘҚБтК-нің 62-бабының 4-бөлігі).
Және керісінше, әкімшілік құқық бұзушылық туралы іс бойынша іс жүргізу ӘҚБтК-де көзделген тәртіппен әкімшілік құқық бұзушылық туралы іс бойынша іс жүргізуді болдырмайтын мән-жайлар болған кезде, сондай-ақ қылмыстық заңнамада көзделген қылмыстық жазаланатын іс-әрекет белгілерінің болуына байланысты материалды прокурорға, сотқа дейінгі тергеп-тексеру органына беру жағдайында тоқтатылуға жатады (ӘҚБтК-нің 741-бабы 1-бөлігінің 6, 11-тармақтары, 742-бабы).
Ескертпе: бастапқы мәтіннің бірнеше жерінде нормативтік құқықтық актілердің деректемелері мен баптарға сілтемелер бүлінген немесе толық емес. Мен анық көрініп тұрған қателерді түзеттім, алайда құқықтық ережелердің мазмұнын өз бетінше өзгертпедім және келтірілген заңнама редакцияларының тарихи тұрғыдан өзектілігін тексерген жоқпын.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексіне 2020 жылғы түсініктеме. Автор: Қоғамов Марат Чекишевич, заң ғылымдарының докторы, Қазақстанның құрметті заңгері, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік істер Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар

1-бап. Қылмыстық сот iсiн жүргiзу тәртiбiн айқындайтын заңнама ҚР ҚПК Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексi

1-бап. Қылмыстық сот iсiн жүргiзу тәртiбiн айқындайтын заңнама ҚР ҚПК Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексi 1. Қазақстан Республикасының аумағында қылмыстық со...

Толық оқу »

736-бапқа түсініктеме. Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық бұзушылық туралы Кодексінің Әкімшілік құқық бұзушылық туралы істер бойынша іс жүргізу тәртібін айқындайтын заңнама

736-бапқа түсініктеме. Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық бұзушылық туралы Кодексінің Әкімшілік құқық бұзушылық туралы істер бойынша іс жүргізу тәртібін айқындайтын заң...

Толық оқу »

5-бап. Қазақстан Республикасындағы соттар қызметiнiң тәртiбiн және судьялардың мәртебесiн белгiлейтiн заңдар Қазақстан Республикасының сот жүйесі мен судьяларының мәртебесі туралы Конституциялық заңы

5-бап. Қазақстан Республикасындағы соттар қызметiнiң тәртiбiн және судьялардың мәртебесiн белгiлейтiн заңдар Қазақстан Республикасының сот жүйесі мен судьяларының мәртебесі ту...

Толық оқу »

736-бап. Әкiмшiлiк құқық бұзушылық туралы істер бойынша іс жүргізу тәртібін айқындайтын заңнама Әкімшілік құқық бұзушылық туралы Қазақстан Республикасының Кодексі

736-бап. Әкiмшiлiк құқық бұзушылық туралы істер бойынша іс жүргізу тәртібін айқындайтын заңнама Әкімшілік құқық бұзушылық туралы Қазақстан Республикасының Кодексі      1. Әкiм...

Толық оқу »

Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 1-бабына түсініктеме. Қылмыстық сот ісін жүргізу тәртібін айқындайтын заңнама

1-бап. Қылмыстық сот iсiн жүргiзу тәртiбiн айқындайтын заңнама ҚР ҚПК Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексi

736-бап. Әкiмшiлiк құқық бұзушылық туралы істер бойынша іс жүргізу тәртібін айқындайтын заңнама Әкімшілік құқық бұзушылық туралы Қазақстан Республикасының Кодексі