Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 127-бабына түсіндірме. Преюдиция

1. Заңды күшіне енген үкім, сондай-ақ қылмыстық іс бойынша оны мәні бойынша шешетін соттың өзге де шешімі барлық мемлекеттік органдар, жеке және заңды тұлғалар үшін оларда белгіленген мән-жайларға, сондай-ақ өздеріне қатысты шығарылған адамға қатысты олардың құқықтық бағалануына байланысты міндетті болып табылады. Бұл ереже үкім мен соттың басқа да шешімдерін кассациялық тәртіппен және жаңадан ашылған мән-жайлар бойынша тексеруге, күшін жоюға және өзгертуге кедергі келтірмейді.

2. Азаматтық іс бойынша заңды күшіне енген сот шешімі қылмыстық процесті жүргізетін орган үшін сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүргізу кезінде немесе қылмыстық іс бойынша тек оқиғаның немесе әрекеттің орын алған-алмағаны туралы мәселе бойынша ғана міндетті болып табылады және сотталушының кінәлілігі немесе кінәсіздігі туралы қорытындыларды алдын ала шешпеуге тиіс.

3. Талап қоюды қанағаттандыру құқығы танылған соттың заңды күшіне енген үкімі азаматтық істі қарау кезінде сот үшін осы бөлігінде міндетті болып табылады.

4. Қылмыстық қудалау органының қаулысы, сол бір күдік бойынша қылмыстық қудалауды тоқтату туралы қаулыны қоспағанда, сот үшін міндетті күші болмайды.

Ескертпе. 127-бапқа Қазақстан Республикасының 2015 жылғы 31 қазандағы № 378-V Заңымен өзгеріс енгізілді (2016 жылғы 1 қаңтардан бастап қолданысқа енгізіледі).

Преюдиция — бұл тек қылмыстық іс бойынша түпкілікті сот шешімдеріне ғана қолданылатын қағида және объективті құқықтық жағдай. Жалпы ереже бойынша, барлық сот шешімдері заңды күшіне енгеннен кейін жеке және заңды тұлғалар үшін міндетті болып табылады, яғни кассациялық тәртіппен және жаңадан ашылған мән-жайлар бойынша істі қайта қарау жағдайларын қоспағанда, күмән келтіруге және даулауға жатпайды (ҚПК-нің 127-бабының 1-бөлігі). Преюдиция Конституция мен ҚПК-де белгіленген сот төрелігі қағидаттарын қамтамасыз етуге, үкімнің, сот қаулысының тұрақтылығына кепілдік беруге, оларды шексіз қайта қарауды болдырмауға, сондай-ақ азаматтардың сот шешімдерінің заңды күшіне деген сенімін арттыруға бағытталған (сондай-ақ ҚПК-нің 22-бабының нормаларына түсіндірмені қараңыз).

Сонымен бірге, Азаматтық процестік кодекс пен Қылмыстық-процестік кодекстің құқықтық реттеу нысанындағы айырмашылықтар бұрын осындай оқиғалар немесе олардың қатысуымен жасалған әрекеттер бойынша азаматтық тәртіппен сот шешімдері қабылданған адамдарға қатысты қылмыстық істер бойынша қылмыстық процесті жүргізуге мүмкіндік береді. Яғни адамның кінәлілігі немесе кінәсіздігі туралы шешім тиісті процестік шешім қабылдау арқылы тек қылмыстық іс бойынша іс жүргізу нәтижесінде ғана қабылдануы мүмкін, бұл — қылмыстық процестің айрықша құзыреті (ҚПК-нің 127-бабының 2–3-бөліктері). Сондай-ақ қылмыстық іс бойынша сот үкімімен талап қоюды қанағаттандыру құқығын тану және оның мөлшері туралы мәселені азаматтық сот ісін жүргізу тәртібімен соттың қарауына беру қылмыстық іс шеңберінде қабылдануы мүмкін шешімдердің бірі ретінде қылмыстық істің материалдарынан туындайтын талап қою талаптарын азаматтық сот ісін жүргізу тәртібімен қарайтын сот үшін міндетті болып табылады (ҚПК-нің 170-бабының 3-бөлігі).

Және керісінше, бұрын азаматтық сот ісін жүргізу тәртібімен қабылданған азаматтық талап қою бойынша шешім қылмыстық сот ісін жүргізу барысында сол бір тұлғаларға, сол бір негіздер бойынша дәл сол талап қоюды қайтадан беруге кедергі келтіретін негіз болып табылады (ҚПК-нің 166-бабының 4-бөлігі).

Жоғарыда келтірілген ережелер Қазақстан Республикасы Азаматтық процестік кодексінің нормаларымен және Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының аталған мәселелер бойынша түсіндірмелерімен тығыз байланысты.

Мәселен, Қазақстан Республикасының АПК-не сәйкес, талап қоюды қанағаттандыру құқығы танылған қылмыстық іс бойынша соттың заңды күшіне енген үкімі сот үкімі шығарылған адам әрекеттерінің азаматтық-құқықтық салдары туралы істі қарайтын сот үшін міндетті болып табылады. Заңды күшіне енген сот үкімі осындай азаматтық істі қарайтын сот үшін осы әрекеттердің орын алған-алмағаны және оларды осы адамның жасаған-жасамағаны мәселелері бойынша, сондай-ақ үкімде белгіленген өзге де мән-жайлар мен олардың құқықтық бағалануы бойынша міндетті болып табылады (АПК-нің 76-бабының 3-бөлігі). Бұған қоса, Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 35-бабы 1-бөлігінің 3, 4, 9, 10, 11 және 12-тармақтарында және 36-бабында көзделген негіздер бойынша қылмыстық жауаптылықтан босатылған адам жасаған әрекеттің азаматтық-құқықтық салдары азаматтық сот ісін жүргізу тәртібімен талап қою берілген кезде қайтадан дәлелдеуді қажет етпейді (АПК-нің 76-бабының 4-бөлігі).

Осы ой Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2003 жылғы 11 шілдедегі № 5 «Сот шешімі туралы» нормативтік қаулысында да көрініс тапқан: «АПК-нің 76-бабына сәйкес, талап қоюды қанағаттандыру құқығы танылған қылмыстық іс бойынша соттың заңды күшіне енген үкімі сот үкімі шығарылған адамның әрекеттерінің азаматтық-құқықтық салдары туралы істі қарайтын сот үшін міндетті болып табылады. Бұдан басқа, мұндай үкім мынадай мәселелер бойынша преюдициялық мәнге ие: осы әрекеттердің орын алған-алмағаны және оларды осы адамның жасаған-жасамағаны, сондай-ақ үкімде белгіленген өзге де мән-жайлар мен олардың құқықтық бағалануы. Осындай қылмыстық істен туындайтын талап қоюды қарайтын сот жауапкердің кінәлілігі туралы мәселені талқылауға құқылы емес, алайда өндіріліп алынатын соманың мөлшерін негіздейтін азаматтық іс бойынша қолда бар дәлелдемелерді (мысалы, жауапкердің мүліктік жағдайын немесе жәбірленушінің кінәсін есепке алу) шешімнің уәждеу бөлігінде келтіруге құқылы. Бұрын қаралған азаматтық іс бойынша соттың заңды күшіне енген шешімімен белгіленген мән-жайлар, егер басқа азаматтық істерге сол бір тұлғалар қатысатын болса, сот үшін міндетті болып табылады және қайтадан дәлелдеуді қажет етпейді (13-тармақ).

Конституция мен ҚПК нормалары арқылы сот төрелігін жүзеге асыру функциясының тек соттарға ғана жүктелуі қылмыстық істер бойынша қылмыстық қудалау органдары қабылдаған қаулылардың преюдициялық сипатын жоққа шығарады, өйткені олар соттарға тікелей шағымдануға және соттар арқылы күшін жоюға жатуы мүмкін (ҚПК-нің 10, 11, 12, 19, 21–24, 31, 106-баптарының нормаларына түсіндірмені қараңыз). Осы тұрғыдан алғанда, қылмыстық қудалау органдарының процестік шешімдері (жекелеген ерекшеліктерді қоспағанда) белгілі бір дәрежеде тұрақсыздығымен ерекшеленеді (ҚПК-нің 127-бабының 4-бөлігі).

Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексіне 2020 жылғы түсіндірме. Автор: Марат Чекишевич Қоғамов, заң ғылымдарының докторы, Қазақстанның құрметті заңгері, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.

Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсіндірме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар