Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 22-бабына түсініктеме. Судьяның тәуелсіздігі
1. Судья сот төрелігін жүзеге асыру кезінде тәуелсіз және Қазақстан Республикасының Конституциясы мен заңына ғана бағынады.
2. Соттың сот төрелігін жүзеге асыру жөніндегі қызметіне қандай да бір араласуға жол берілмейді және ол заң бойынша жауаптылыққа әкеп соғады. Нақты істер бойынша судьялар есеп бермейді.
3. Судьяның тәуелсіздігіне кепілдіктер Қазақстан Республикасының Конституциясында және заңда белгіленген.
Әрбір адам өзінің құқықтары мен міндеттерін айқындау және өзіне тағылған қылмыстық айыптаудың негізділігін анықтау үшін толық теңдік негізінде өз ісінің жария түрде және әділдіктің барлық талаптарын сақтай отырып, тәуелсіз әрі бейтарап сотта қаралуына құқылы, — деп Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясының 10-бабында жарияланған. «Әркім өзіне тағылған кез келген қылмыстық айыптауды қарау кезінде заң негізінде құрылған құзыретті, тәуелсіз және бейтарап соттың істі әділ әрі жария түрде қарауына құқылы», — деп Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактінің 14-бабының 1-тармағында жалғасын табады. ҚПК-нің 22-бабының нормасы сот төрелігі саласындағы осы жалпыға танылған және конституциялық қағидатты (Конституцияның 77-бабы) нақтылайды. Бұл қағидат сот төрелігінің басқа да қағидаттарымен қатар Қазақстан Республикасының барлық соттары мен судьялары үшін ортақ әрі бірыңғай болып табылады.
Түсіндіріліп отырған қағидаттың өзектілігі даусыз. Оны заңнамалық тұрғыдан нақты мазмұнмен толықтыру және іс жүзінде орындау қылмыстық сот төрелігінің бүкіл жүйесінің жалпы ахуалына және мемлекеттегі заңдардың тиімділігіне байланысты. Барлық қылмыстық істер, әдетте, бірінші сатыдағы сотта ғана мәні бойынша шешіледі және шешілуге тиіс. Сондықтан осы сот судьясының (жоғары тұрған соттардың судьялары сияқты) кәсіби қызметі нақты іс бойынша оның тарапынан объективтілік пен бейтараптықтың болмауын қамтамасыз ететін жағдайларда жүзеге асырылуы керек. Ал қылмыстық істердің бірінші сатыдағы сотта қалай шешілетініне, сот шешімдерінің қаншалықты әділ, объективті және шынайы болуына қарай халық пен азаматтар жалпы сот төрелігінің тиімділігі мен сот билігінің тәуелсіздігі туралы пікір қалыптастырады. Осы тұрғыдан алғанда, алқабилердің қатысуымен жүзеге асырылатын қылмыстық сот ісін жүргізу сот жүйесінің тәуелсіздігі мен оған деген сенімді едәуір арттырады. Қазіргі уақытта мемлекет судьялардың қылмыстық істер бойынша қалыпты әрі жүйелі кәсіби қызмет атқаруы үшін барлық қажетті жағдайларды жасаған.
- Қазақстан Республикасының «Қазақстан Республикасының сот жүйесі мен судьяларының мәртебесі туралы» Конституциялық заңында судьяның тәуелсіздігі мен оның кепілдіктері мәселелерін реттейтін бастапқы ережелер айқындалған. Осы Заңның нормаларына сәйкес судьяның тәуелсіздігі Конституциямен және заңмен қорғалады. Сот төрелігін жүзеге асыру кезінде судьялар тәуелсіз және тек Конституция мен заңға ғана бағынады. Ешкімнің сот төрелігін жүзеге асыруға араласуға және судья мен алқабилерге қандай да бір ықпал етуге құқығы жоқ. Мұндай әрекеттер заң бойынша қудаланады. Судья қаралған немесе өзінің іс жүргізуіндегі сот істерінің мәні бойынша қандай да бір түсініктеме беруге міндетті емес. Кеңесу бөлмесінің құпиясы барлық жағдайларда, ешбір ерекшеліксіз қамтамасыз етілуге тиіс. Соттарды қаржыландыру, судьяларды материалдық және әлеуметтік қамтамасыз ету, сондай-ақ оларды тұрғын үймен қамтамасыз ету сот төрелігін толық әрі тәуелсіз жүзеге асыруға жеткілікті мөлшерде республикалық бюджет қаражаты есебінен жүргізіледі (25-бап). Судьяның тәуелсіздігі сондай-ақ мыналармен қамтамасыз етіледі: 1) заңда көзделген сот төрелігін жүзеге асыру рәсімімен; 2) судьяның сот төрелігін жүзеге асыру жөніндегі қызметіне араласқаны, сондай-ақ сот пен судьяларға құрметтемеушілік танытқаны үшін заңда жауаптылық белгілеумен; 3) судьяның қол сұғылмаушылығымен; 4) Конституцияда және жоғарыда аталған Конституциялық заңда белгіленген судьяны сайлау, лауазымға тағайындау, өкілеттігін тоқтату және тоқтата тұру тәртібімен, сондай-ақ судьяның отставкаға кету құқығымен; 5) судьяларға мемлекет есебінен олардың мәртебесіне сәйкес келетін материалдық қамтылым мен әлеуметтік қамтамасыз етуді ұсынумен, сондай-ақ оны нашарлатуға тыйым салумен.
Судьялар, олардың отбасы мүшелері және мүлкі мемлекеттің қорғауында болады. Егер судья тиісті өтінішпен жүгінсе, ішкі істер органдары судья мен оның отбасы мүшелерінің қауіпсіздігін, оларға тиесілі мүліктің сақталуын қамтамасыз ету үшін уақтылы және жан-жақты шаралар қабылдауға міндетті. Судьяға және оның мүлкіне кәсіби қызметіне байланысты келтірілген зиян республикалық бюджет қаражаты есебінен өтеледі (Конституцияның 79, 80, 82-баптары, жоғарыда аталған Заңның 26-бабы). Судьяның қол сұғылмаушылығы, бұдан басқа, оның қамауға алынбауын, күштеп әкелуге, сот тәртібімен салынатын әкімшілік жазалау шараларына тартылмауын, Қазақстан Республикасы Президентінің Жоғары Сот Кеңесінің қорытындысына негізделген келісімінсіз, ал Конституцияның 55-бабының 3) тармақшасында көзделген жағдайда Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының келісімінсіз қылмыстық жауаптылыққа тартылмауын білдіреді. Бұған қылмыс орнында ұстап алу немесе ауыр қылмыс жасау жағдайлары кірмейді. Сотқа дейінгі тергеп-тексеруді бастауға себептің Сотқа дейінгі тергеп-тексерулердің бірыңғай тізілімінде тіркелгеннен кейін сотқа дейінгі тергеп-тексеру Қазақстан Республикасы Бас Прокурорының келісімімен ғана жалғастырылуы мүмкін. Судья қылмыс орнында ұсталған, не оның ауыр немесе аса ауыр қылмыс жасауға дайындалғаны немесе оқталғаны анықталған, не ол ауыр немесе аса ауыр қылмыс жасаған жағдайларда, оған қатысты сотқа дейінгі тергеп-тексеру Қазақстан Республикасы Бас Прокурорының келісімін алғанға дейін жалғастырылуы мүмкін, бірақ бұл туралы оған жиырма төрт сағат ішінде міндетті түрде хабарлануға тиіс. Судьяға қатысты арнайы жедел-іздестіру іс-шаралары мен жасырын тергеу әрекеттері Қазақстан Республикасының заңнамалық актілерінде көзделген тәртіппен жүргізілуі мүмкін (Конституцияның 79-бабының 2-тармағы, Қазақстан Республикасының «Қазақстан Республикасының сот жүйесі мен судьяларының мәртебесі туралы» Конституциялық заңының 27-бабы, ҚПК-нің 550, 552-баптары, «Жедел-іздестіру қызметі туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 12-бабының 7-тармағы).
Судья тәуелсіздігі қағидатының кейбір қырларының көрінісін түсіндіру 1998 жылғы 14 мамырдағы № 1 «Қазақстан Республикасында сот билігі туралы заңнаманы қолданудың кейбір мәселелері туралы» Жоғарғы Соттың арнайы нормативтік қаулысында көрініс тапты. Жоғарғы Сот осы бөлікте соттар судьялардың тәуелсіздігі мәселелеріне ерекше назар аударуға, олардың қызметіне араласуға жол бермеу жөнінде шаралар қабылдауға, судьялардың қызметіне бақылау жасау немесе оларға өкілеттіктеріне тән емес міндеттер жүктеу әрекеттерінің жолын кесуге тиіс деп қаулы етті. Жоғарғы Соттың пікірінше, сот қызметіне араласу деп судьяның нақты іс бойынша объективті және бейтарап сот төрелігін жүзеге асыруына кедергі келтіру мақсатында оған ықпал етудің кез келген нысандарын түсіну керек. Мұндай араласу түрлеріне, атап айтқанда, қандай да бір тұлғаның сот процесінің нақты бір тарапының пайдасына шешім қабылдау туралы тікелей нұсқауы немесе жанама өтініші, судья белгілі бір шешім қабылдауға мәжбүр болатын жағдайларды қасақана жасау және осыған ұқсас басқа да әрекеттер жатқызылуы мүмкін. Бұдан басқа, соттың іс жүргізуіндегі істі мемлекеттік органдардың немесе олардың лауазымды адамдарының бақылауға алуы да сот төрелігін жүзеге асыруға кедергі келтіру мақсатында сот қызметіне араласу ретінде бағалануға тиіс (аталған қаулының 4-тармағы).
Судьяның тәуелсіздігі оның жұмыс құралы — ҚПК арқылы да кепілдендіріледі. Онда қылмыстық іс бойынша судьяның тәуелсіздігіне кепілдік беретін көптеген институттар, нормалар мен ережелер қамтылған. Олардың кейбіреулерін ғана келтірейін. Мәселен, судьялар алқасының құрамында істі қарайтын судья істі қарауға байланысты туындайтын барлық мәселелерді шешу кезінде төрағалық етушімен және басқа судьялармен тең құқықтарды пайдаланады (ҚПК-нің 54-бабының 2-бөлігі); заңды күшіне енген үкім, сондай-ақ қылмыстық іс бойынша соттың заңды күшіне енген өзге шешімі оларда белгіленген мән-жайларға да, олардың құқықтық бағасына да қатысты өздері шығарылған адамға қатысты барлық мемлекеттік органдар, жеке және заңды тұлғалар үшін міндетті болып табылады (сот шешімдерінің міндеттілігі және даусыздығы); қылмыстық қудалау органының қаулысы, заңда көзделген ерекшеліктерді қоспағанда, сот үшін міндетті күші жоқ (ҚПК-нің 127-бабының 1, 4-бөліктері); сот отырысында іс бойынша барлық дәлелдемелер тікелей зерттелуге жатады, сот тергеуі сотқа дейінгі тергеп-тексерудің жай ғана көшірмесі болып табылмайды және судья қылмыстық іс бойынша дәлелдемелік материалдың көлемін өз бастамасы бойынша кеңейтуге құқылы (ҚПК-нің 331, 364—382-баптары); көпшілікпен келіспеген судья кеңесу бөлмесінде өзінің ерекше пікірін жазбаша түрде баяндауға құқылы, онымен қылмыстық істі тиісті сатыда қарау кезінде жоғары тұрған сот сатылары таныса алады (ҚПК-нің 54-бабының 2-бөлігі); қылмыстық істі жаңадан сот талқылауына жібере отырып, апелляциялық немесе кассациялық сатылар жаңа қарау кезінде сот жасай алатын мәселелер мен қорытындыларды алдын ала шешуге, айыптаудың дәлелденгені немесе дәлелденбегені, қандай да бір дәлелдеменің анықтығы немесе анық еместігі және бір дәлелдеменің екіншісінен артықшылығы, бірінші сатыдағы соттың сол немесе өзге қылмыстық заңды қолдануы мен жаза шарасы туралы мәселелерді алдын ала шешуге, сондай-ақ сот жасай алатын қорытындыларды алдын ала айқындауға құқылы емес (ҚПК-нің 431, 494, 663—665-баптары).
Сот төрелігін жүзеге асыру жөніндегі мемлекеттік қызмет қылмыстық заң нормаларымен қорғалады. Қылмыстық кодексте сот төрелігін жүзеге асыруға және сотқа дейінгі тергеп-тексеруге кедергі келтіргені үшін (407-бап); сот төрелігін немесе сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адамның өміріне қол сұққаны үшін (408-бап); сот төрелігін жүзеге асыруға немесе сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүргізуге байланысты қорқыту немесе күш қолдану әрекеттері үшін (409-бап); сотты құрметтемегені үшін (411-бап); судьяға қатысты жала жапқаны үшін (411-бап); сот үкімін, сот шешімін немесе өзге де сот актісін не атқарушылық құжатты орындамағаны үшін (430-бап) қылмыстық жауаптылық белгіленген.
Қазақстан Республикасының 2020 жылғы Қылмыстық-процестік кодексіне түсініктеме. Авторы — Қоғамов Марат Чекішұлы, заң ғылымдарының докторы, Қазақстанның құрметті заңгері, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес беру Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Ережелер Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Ережелер Жолдаулар
