Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 33-бабына түсініктеме. Коммерциялық немесе өзге ұйымның өтініші бойынша қылмыстық жауаптылыққа тарту
1. Егер Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 9-тарауында көзделген іс-әрекет мемлекеттік кәсіпорын болып табылмайтын коммерциялық немесе өзге ұйымның мүдделеріне ғана зиян келтірсе және басқа ұйымдардың, сондай-ақ азаматтардың, қоғамның немесе мемлекеттің мүдделеріне зиян келтірмесе, қылмыстық жауаптылыққа тарту осы ұйымның басшысының, құрылтайшысының (қатысушысының) немесе уәкілетті органның өтініші бойынша не олардың келісімімен жүзеге асырылады.
2. Ұйымның басшысы, құрылтайшысы (қатысушысы) немесе уәкілетті орган адамды қылмыстық жауаптылыққа тарту туралы өтінішті қылмыстық процестің кез келген сатысында кері қайтарып алуға құқылы. Өтінішті кері қайтарып алу осы Кодекстің 35-бабы бірінші бөлігінің 5) тармағында көзделген негіз бойынша іс бойынша іс жүргізуді тоқтатуға әкеп соғады.
Қылмыстық кодекстің «Коммерциялық және өзге ұйымдардағы қызмет мүдделеріне қарсы қылмыстық құқық бұзушылықтар» деп аталатын 9-тарауында осы саладағы мынадай қылмыстық құқық бұзушылықтар үшін қылмыстық жауаптылық белгіленген: өкілеттіктерді теріс пайдалану (250-бап); жеке нотариустардың, бағалаушылардың, жеке сот орындаушыларының, медиаторлардың және аудиторлық ұйымның құрамында жұмыс істейтін аудиторлардың өкілеттіктерді теріс пайдалануы (251-бап); жеке күзет қызметтері қызметкерлерінің өкілеттіктерін асыра пайдалануы (252-бап); коммерциялық сатып алу (253-бап); міндеттеріне адал қарамау (254-бап). Коммерциялық немесе өзге ұйымның заңды тұлға ретіндегі ұғымы Азаматтық кодекстің Жалпы бөлімінің 2-тарауының 2-параграфының нормаларында белгіленген (Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің 1994 жылғы 27 желтоқсандағы қаулысымен қолданысқа енгізілген).
Заңды тұлға негізгі мақсаты ретінде пайда табуды көздейтін ұйым (коммерциялық ұйым) не мұндай мақсатты көздемейтін және алынған таза кірісті қатысушылары арасында бөлмейтін ұйым (коммерциялық емес ұйым) болуы мүмкін. Коммерциялық ұйым болып табылатын заңды тұлға тек мемлекеттік кәсіпорын, шаруашылық серіктестік, акционерлік қоғам, өндірістік кооператив нысанында құрылуы мүмкін. Коммерциялық емес ұйым болып табылатын заңды тұлға мекеме, қоғамдық бірлестік, акционерлік қоғам, тұтыну кооперативі, қор, діни бірлестік және заңнамалық актілерде көзделген өзге де нысанда құрылуы мүмкін. Коммерциялық емес ұйым кәсіпкерлік қызметпен өзінің жарғылық мақсаттарына сәйкес келген жағдайда ғана айналыса алады. Тек мемлекеттік бюджет есебінен ұсталатын коммерциялық емес ұйым болып табылатын заңды тұлға тек мемлекеттік мекеме нысанында құрылуы мүмкін. Заңды тұлғалар бірлестіктер құра алады. Заңды тұлға Азаматтық кодекстің, заңды тұлғалардың әрбір түрі туралы заңның, өзге де заңнамалық актілердің және құрылтай құжаттарының негізінде әрекет етеді (АК-нің 34-бабы).
ҚР ҚПК-нің 33-бабының 1-бөлігіндегі мағынада мемлекеттік кәсіпорындарға мыналар жатады: 1) шаруашылық жүргізу құқығына негізделген кәсіпорындар; 2) жедел басқару құқығына негізделген кәсіпорындар (қазыналық кәсіпорын). Мемлекеттік кәсіпорынның мүлкі бөлінбейді және салымдарға (үлестерге, пайларға), оның ішінде кәсіпорын қызметкерлері арасында бөлінбейді. Мемлекеттік кәсіпорындардың фирмалық атауында олардың мүлкінің меншік иесі көрсетілуге тиіс. Мемлекеттік кәсіпорын уәкілетті мемлекеттік органның шешімі бойынша құрылады, таратылады және қайта ұйымдастырылады. Мемлекеттік кәсіпорынның органы — уәкілетті мемлекеттік орган тағайындайтын және оған есеп беретін басшы. Мемлекеттік кәсіпорынның құқықтық жағдайы Азаматтық кодекспен және өзге де заңнамалық актілермен айқындалады (АК-нің 102-бабы).
ҚПК-нің 33-бабының 1-бөлігін қолданудың маңызды шарты мемлекеттік кәсіпорын болып табылмайтын коммерциялық және өзге ұйымның мүдделеріне ғана зиян келтірілуінің болуы болып табылады. Яғни басқа ұйымдардың, сондай-ақ азаматтардың, қоғамның немесе мемлекеттің мүдделеріне зиян келтірілген жағдайда, қылмыстық істердің тергелу реті туралы заңға сәйкес (ҚПК-нің 32, 187-баптары) қылмыстық қудалау органдары сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүргізеді: ҚК-нің 250-бабы бойынша — сотқа дейінгі тергеп-тексеруді бастаған ішкі істер органдары немесе экономикалық тергеп-тексеру қызметі алдын ала тергеу жүргізеді; ҚК-нің 251-бабы бойынша — ішкі істер органдары алдын ала тергеу жүргізеді; ҚК-нің 252-бабы бойынша: 1-бөлігі — анықтау, 2-бөлігі — ішкі істер органдары алдын ала тергеу жүргізеді; ҚК-нің 253-бабы бойынша — алдын ала тергеуді экономикалық тергеп-тексеру қызметінің тергеушілері жүргізеді; ҚК-нің 254-бабы бойынша — алдын ала тергеуді ішкі істер органдарының тергеушілері жүргізеді.
Заңға сәйкес, ҚК-нің 9-тарауында көзделген қылмыстық құқық бұзушылықты жасағаны үшін адамды қылмыстық жауаптылыққа тарту туралы өтінішті осы ұйымдардың кез келген тұлғалары емес, тек осы ұйымның басшысы, құрылтайшысы (қатысушысы) немесе уәкілетті орган ғана не олардың жазбаша келісімімен олар уәкілеттік берген ұйымның лауазымды адамы ғана беруге құқылы. Демек, адамды қылмыстық жауаптылыққа тарту туралы өтінішті тек солар немесе олардың келісімімен ғана кері қайтарып алуға болады. Коммерциялық немесе өзге ұйымның басшысының не уәкілетті органның адамды қылмыстық жауаптылыққа тарту туралы өтінішті кері қайтарып алуы іс бойынша іс жүргізуді тоқтатудың дербес негізі болып табылады (ҚПК-нің 35-бабы 1-бөлігінің 5) тармағы).
Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексіне 2020 жылғы түсініктеме. Авторы — Марат Чекишевич Қоғамов, заң ғылымдарының докторы, Қазақстанның құрметті заңгері, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер даулар Қорғау Арбитраждық Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар
