Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 64-бабына түсініктеме. Күдікті
1. Күдікті болып мынадай тұлға танылады:
1) күдікті деп тану туралы қаулы шығарылған тұлға;
2) осы Кодекстің 131-бабында көзделген тәртіппен ұсталған тұлға;
3) күдіктінің іс-әрекетін саралау туралы қаулы шығарылған тұлға;
4) қылмыстық теріс қылық жасады деген күдікке байланысты жауап алынған тұлға.
2. Қылмыстық қудалау органы ұстау сәтінде күдіктіге оның қатысуымен кез келген тергеу әрекеттерін жүргізуді бастағанға дейін дереу осы Кодексте көзделген құқықтарын түсіндіруге міндетті, бұл туралы ұстау хаттамасында, күдіктіден жауап алу хаттамасында және тұлғаны күдікті деп тану және күдіктінің іс-әрекетін саралау туралы қаулыларда белгі жасалады.
3. Күдікті ұсталған жағдайда, ол ұстау хаттамасы жасалған кезден бастап жиырма төрт сағаттан кешіктірілмей, бірінші жауап алуға дейін өзі таңдаған немесе тағайындалған қорғаушымен оңаша және құпия түрде кездесу құқығы қамтамасыз етіле отырып, одан жауап алынуға тиіс.
Ұсталған күдікті өзінің тұрғылықты жері немесе жұмысы бойынша телефон арқылы немесе өзге де тәсілмен өзінің ұсталғаны және ұсталып отырған жері туралы дереу хабарлауға құқылы.
Егер ұсталғаны туралы хабарлау сотқа дейінгі тергеп-тексеруге кедергі келтіруі мүмкін деп пайымдауға негіздер болса, ұстауды жүзеге асыратын қылмыстық қудалау органының лауазымды адамы ұсталған адамның кәмелетке толған отбасы мүшелеріне, жақын туыстарына өзі хабарлауы мүмкін. Мұндай хабарлау кейінге қалдырылмай жүзеге асырылуға тиіс.
Мұндай хабарламаның жасалғаны туралы ұстау хаттамасында белгі қойылады, онда ұсталғаны туралы хабарлау уақыты мен тәсілі көрсетіледі.
4. Күдікті қылмыстық қудалау органына келуден жалтарған жағдайда, ол мәжбүрлеп әкелінгеннен кейін дереу күдіктің мәні бойынша жауап алынуға тиіс, ал қалған жағдайларда – қорғаушымен оңаша кездесу құқығы сақтала отырып, сотқа дейінгі тергеп-тексеру аяқталғанға дейін жауап алынуға тиіс.
5. Күдіктіден өзіне қатысты бар күдік бойынша, сондай-ақ іс үшін маңызы бар өзіне белгілі өзге де мән-жайлар мен дәлелдемелер туралы жауап алынуға тиіс.
6. Егер күдікті бірінші жауап алу басталғанға дейін айғақтар беруден бас тарту құқығын пайдаланбаса, оған өзінің айғақтары қылмыстық процесте, оның ішінде кейіннен осы айғақтарынан бас тартқан жағдайда да дәлелдемелер ретінде пайдаланылуы мүмкін екендігі туралы ескертілуге тиіс.
7. Күдікті негізсіз деп тапқан жағдайда, сотқа дейінгі тергеп-тексеру органы осы Кодексте белгіленген тәртіппен оған қатысты қолданылған процестік мәжбүрлеу шараларының күшін жою жөнінде дереу шаралар қабылдауға міндетті.
8. Тұлға айыпталушы мәртебесін алған немесе оған қатысты сотқа дейінгі тергеп-тексеру тоқтатылған кезден бастап күдікті жағдайында болуын тоқтатады.
9. Күдіктінің құқығы бар:
1) өзін ұстауды жүзеге асырған адамнан өзіне тиесілі құқықтардың түсіндірмесін алуға;
2) өзінің не нәрсеге күдіктеліп отырғанын білуге;
3) қорғаушыны өз бетінше немесе өзінің туыстары не сенім білдірілген адамдары арқылы шақыруға. Егер қорғаушыны күдікті, оның туыстары немесе сенім білдірілген адамдары шақырмаса, қылмыстық қудалау органы осы Кодекстің 67-бабы үшінші бөлігінде көзделген тәртіппен оның қатысуын қамтамасыз етуге міндетті;
4) іс бойынша азаматтық талап қоюға байланысты азаматтық жауапкер деп танылған жағдайда азаматтық жауапкердің құқықтарын пайдалануға;
5) өзі таңдаған немесе тағайындалған қорғаушымен, оның ішінде жауап алу басталғанға дейін оңаша және құпия түрде кездесуге;
6) қорғаушыдан бас тарту жағдайларын қоспағанда, тек қорғаушысының қатысуымен айғақтар беруге;
7) күдікті, азаматтық жауапкер деп тану, іс-әрекетті саралау туралы қаулылардың, ұстау хаттамасының, бұлтартпау шарасын таңдау және оның мерзімін ұзарту туралы өтінішхат пен қаулының, қылмыстық істі тоқтату туралы қаулының көшірмелерін алуға;
8) айғақтар беруден бас тартуға;
9) сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адамнан кепіл түріндегі бұлтартпау шарасын және күзетпен ұстауға байланысты емес басқа да шараларды қолданудың тәртібі мен шарттары туралы түсіндірме алуға;
10) дәлелдемелер ұсынуға;
11) өтінішхаттар, оның ішінде қауіпсіздік шараларын қабылдау туралы өтінішхаттар беруге және қарсылық білдіруге;
12) ана тілінде немесе өзі меңгерген тілде айғақтар беруге;
13) аудармашының тегін көмегін пайдалануға;
13-1) өзіне қатысты сотқа дейінгі пробация жүргізу үшін пробация қызметіне жүгінуге;
14) қылмыстық қудалау органының рұқсатымен өзінің немесе қорғаушысының не заңды өкілінің өтінішхаты бойынша жүргізілетін тергеу әрекеттеріне қатысуға;
15) заңда көзделген жағдайларда, оның ішінде медиация тәртібімен жәбірленушімен татуласуға;
16) тергеп-тексерудің кез келген сатысында прокурорға процестік келісім жасасу туралы өтінішхат мәлімдеуге не оған келісімін білдіруге, жазаның түрі мен мөлшері туралы өз ұсыныстарын баяндауға және процестік келісім жасасуға;
16-1) қылмыстық теріс қылық немесе онша ауыр емес қылмыс туралы іс бойынша бұйрықтық іс жүргізуді қолдану туралы өтінішхат мәлімдеуге;
17) өзінің қатысуымен жүргізілген тергеу әрекеттерінің хаттамаларымен танысуға және хаттамаларға ескертулер беруге;
18) тергеушінің, анықтаушының, прокурордың және соттың әрекеттеріне (әрекетсіздігіне) және шешімдеріне шағымдар келтіруге;
19) өз құқықтары мен заңды мүдделерін заңға қайшы келмейтін өзге де тәсілдермен қорғауға;
20) сараптама тағайындалған және жүргізілген кезде, сондай-ақ сарапшының қорытындысы өзіне ұсынылған кезде осы Кодекстің 274, 286-баптарында көзделген әрекеттерді жүзеге асыруға;
21) осы Кодексте белгіленген тәртіппен тергеп-тексеру аяқталғаннан кейін іс материалдарымен танысуға және одан кез келген мәліметтерді жазып алуға, сондай-ақ ғылыми-техникалық құралдарды пайдалана отырып көшірмелер түсіруге, мемлекеттік құпияларды немесе заңмен қорғалатын өзге де құпияны құрайтын мәліметтерді қоспағанда;
22) қылмыстық қудалауды тоқтатуға қарсылық білдіруге;
23) қылмыстық процесті жүргізетін органның оның құқықтары мен заңды мүдделерін қозғайтын процестік шешімдер қабылдағаны туралы, жасырын тергеу әрекеттеріне қатысты мәселелерді қоспағанда, дереу хабардар етілуге, сондай-ақ олардың көшірмелерін алуға;
24) өзіне қарсы айғақ беріп отырған куәдан қосымша жауап алу, өзі көрсеткен адамдарды куә ретінде шақыру және олардан жауап алу, олармен беттестіру туралы өтінішхат беруге.
10. Күдіктінің қорғаушысының немесе заңды өкілінің болуы күдіктінің қандай да бір құқығын жоюға немесе шектеуге негіз бола алмайды.
Ескерту. 64-бапқа Қазақстан Республикасының 2016 жылғы 30 желтоқсандағы № 39-VI Заңымен (алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі); 2017 жылғы 21 желтоқсандағы № 8-VI Қазақстан Республикасының Заңымен (алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі) өзгерістер енгізілді.
Күдікті, яғни қылмыс жасады деп болжанатын тұлға, әлі де айыпталушы болып табылмайды. Қылмыстық-процестік кодекстің 9-тарауының атауының мағынасы бойынша күдікті – өз құқықтары мен мүдделерін қорғайтын тұлға (қорғау тарапы).
Күдікті тұлғасы жеке-жариялы және жариялы қудалау мен айыптау істеріне тән.
Жеке айыптау істері бойынша, әдетте, күдіктілер болмайды (ҚПК-нің 32-бабының 1-бөлігі, 64-бабының 1-бөлігі, 407–413-баптары). Қылмыстық істе күдіктінің пайда болуы бірнеше негіз бойынша жүзеге асады (ҚПК-нің 64-бабының 1-бөлігі).
ҚПК-нің 64-бабы 1-бөлігінің 1), 3) тармақтарында көрсетілген жағдайларда күдікті істің материалдарына негізделген процестік шешім ҚАБЫЛДАУ нәтижесінде пайда болады; ҚПК-нің 64-бабы 1-бөлігінің 2), 4) тармақтарында көзделген негіздер бойынша күдікті қылмыстық іс бойынша дәлелдемелерді пайдалану нәтижесінде, бірақ тергеу әрекеттерін жүргізу, ұстау немесе тұлғадан күдікті ретінде жауап алу арқылы пайда болады.
Аталған тізбенің өзінен-ақ айырмашылықтар көрінеді, бұлардан ҚПК-нің 64-бабы 1-бөлігінің 1–3) тармақтарындағы негіздер тұлғаға оның қылмыс жасағанына байланысты қолданылатыны, ал ҚПК-нің 64-бабы 1-бөлігінің 2), 4) тармақтарындағы негіздер тұлғаның қылмыстық теріс қылық жасауына байланысты күдіктінің пайда болуын белгілейтіні туындайды (ҚПК-нің 128-бабының 1-бөлігі).
Айырмашылықтардың негізінде қылмыстық іс бойынша сотқа дейінгі тергеп-тексерудің әртүрлі нысандары жатыр, олар күдікті тұлғасының пайда болуына өзіндік әсерін тигізеді.
Мысалы, қылмыстық теріс қылықтар туралы қылмыстық істер бойынша оларды жасаған тұлға, әдетте, ҚПК-нің 526–529-баптарының нормаларының мәні бойынша ұсталмайды.
Егер бұл орын алса, тұлға тек жасырынуға немесе неғұрлым ауыр іс-әрекет жасауға ниеттенген жағдайларда ғана ұсталуы мүмкін (ҚПК-нің 128-бабының 1-бөлігі). Әдетте, ісі бұйрықтық іс жүргізу тәртібімен жүргізілетін тұлға да ұсталуға жатпайды, алайда ол заңда көрсетілген негіздер бойынша ұсталуы мүмкін (ҚПК-нің 128-бабының 1-бөлігі, 629-1-бабының 6-бөлігі, 629-3-бабының 4-бөлігі).
«Ұсталған немесе қамауда отырған әрбір адамға қамауға алу, ұстау немесе қамауда ұстау сәтінде немесе одан кейін көп ұзамай қамауға алуға, ұстауға немесе қамауда ұстауға жауапты орган оның құқықтарын және осы құқықтарды қалай жүзеге асыра алатынын хабарлайды әрі түсіндіреді», – деп БҰҰ Бас Ассамблеясының 1988 жылғы 9 желтоқсандағы қарарымен бекітілген, қандай да бір нысанда ұсталуға немесе қамауда ұсталуға ұшыраған барлық адамдарды қорғауға арналған қағидаттар жинағының 13-қағидатында айтылған.
«Егер нақты деректер қылмыстық процеске қатысушы адамның құқықтары мен міндеттері туралы оған құқықтарын түсіндірмеу, толық түсіндірмеу немесе дұрыс түсіндірмеу салдарынан туындаған жаңылысуын пайдалану арқылы алынса, олар дәлелдемелер ретінде жол берілмейтін деп танылуға тиіс», – деп ҚПК-нің 112-бабы 1-бөлігінің 2) тармағында жалғастырылады.
Сондықтан осы мән-жайға үлкен маңыз бере отырып, ҚПК күдіктінің пайда болу сәтін белгілеп, оның құқықтарын кез келген жерде нақты ұсталған сәттен бастап және оның қатысуымен нақты процестік немесе тергеу әрекеттері жүргізіле бастағанға дейін дереу түсіндіруді басты орынға қояды (ҚПК-нің 64-бабының 2-бөлігі).
Нақты ұсталған сәтте күдіктіге жарияланатын, бір рет және тек осы жағдайда ғана түсіндірілетін оның құқықтарының көлемін тағы бір рет қайталау артық болмайды:
«Қылмыстық құқық бұзушылық жасады деген күдікпен тұлғаны ұстау кезінде қылмыстық қудалау органының лауазымды адамы тұлғаға қандай қылмыстық құқық бұзушылық жасады деген күдікпен ұсталғанын ауызша жариялайды, оған қорғаушыны шақыру құқығын, үндемеу құқығын және оның айтқандары сотта өзіне қарсы пайдаланылуы мүмкін екенін түсіндіреді.
Егер ұсталған адам қазақ және (немесе) орыс тілдерін меңгермесе, оның құқықтарын түсіндіру күдікті ретінде жауап алу басталғанға дейін аудармашы мен қорғаушының қатысуымен жүзеге асырылады, бұл туралы жауап алу хаттамасында белгі жасалады» (ҚПК-нің 131-бабының 1-бөлігі).
Бұл құқықтарды күдіктіге жай ғана жариялау маңызды емес, олардың мәні мен оның болашақтағы тағдыры үшін салдарын түсіндіру маңызды (ҚПК-нің 64-бабының 6-бөлігі).
Бұл ретте ауызша жариялау кезінде аталған құқықтарды қандай да бір қысқартуға немесе оларды өзгеше түсіндіруге жол берілмейді.
З. «Ұсталған немесе қамауда отырған адамға өз адвокатымен кеңес өткізу үшін қажетті уақыт пен жағдайлар беріледі», – делінген жоғарыда аталған Қағидаттар жинағының 18-қағидатының 2-тармағында.
Сонымен қатар, «Ұсталған немесе қамауда отырған адамның өз адвокаттарымен кездесуі құқық қорғау органдарының лауазымды адамы оларды көре алатын, бірақ ести алмайтын жағдайларда өткізілуі мүмкін», – деп осы Қағидаттың 4-тармағында жалғастырылады.
Сондықтан күдіктіге құқықтарын түсіндірумен қатар ҚПК ұсталған және бұл туралы хаттама жасалғаннан кейінгі алғашқы тәулікте күдікті деп танылған адаммен жұмыс істеуге, атап айтқанда: қорғаушыны дереу шақыруға, күдіктінің осы мәртебедегі алғашқы жауап алуына дейін онымен қарым-қатынас жасауына бірінші кезектегі мән береді және оны егжей-тегжейлі реттейді.
«Ұсталған немесе қамауда отырған адам өзінің отбасы мүшелеріне немесе өзі таңдаған басқа да тиісті адамдарға өзінің қамауға алынғаны, ұсталғаны немесе қамауда отырғаны не басқа жерге ауыстырылғаны және оның қай жерде ұсталып отырғаны туралы хабарлауды құзыретті органнан сұрауға құқылы» (1-тармақ);
«Кез келген хабарлама ... құзыретті орган тарапынан кідіріссіз жіберілуге немесе жіберілуіне рұқсат етілуге тиіс.
Алайда, егер тергеп-тексерудің ерекше мән-жайлары талап етсе, құзыретті орган хабарлауды ақылға қонымды мерзімге кейінге қалдыруы мүмкін» (16-тармақ), – деп жоғарыда аталған Қағидаттар жинағының 16-қағидатының нормаларында айтылған.
«16-қағидаттың 4-тармағында қамтылған ерекшеліктерге қарамастан, ұсталған немесе қамауда отырған адамға сыртқы ортамен, атап айтқанда, өз отбасымен немесе адвокатымен байланысу құқығы бірнеше күннен аспайтын кезеңге шектелуі мүмкін», – деп Қағидаттар жинағының 15-қағидаты нақтылайды әрі бекітеді.
Осыған байланысты ҚПК-нің 64-бабының 3-бөлігі қылмыстық процесті жүргізетін органды күдіктіні ұстау фактісі туралы оның отбасы мүшелеріне, жақын туыстарына хабарлау уақыты мен тәсілін ұстау хаттамасында тіркеуге міндеттейді.
Іс бойынша жүргізілу қажеттілігі барлық жағдайларда міндетті болып табылатын күдіктіден жауап алу оның өзін қорғау үшін келтірген уәждерін тексеруге және қылмыстық істің одан әрі қозғалысына негіз болады (ҚПК-нің 64-бабының 4–6-бөліктері). Күдікті ретінде жауап алынбайынша, қылмыстық істі прокурорға беруге болмайды.
Тіпті тергеп-тексеру орнында әртүрлі себептермен күдікті болмаған жағдайда да, оның жауап алуы сотқа дейінгі тергеп-тексеру мерзімін үзуге негіз болған мән-жайлар жойылғаннан кейін барлық жағдайларда жүргізіледі (ҚПК-нің 45-бабының 7–9-бөліктері). ҚПК-нің 128-бабының 1-бөлігіне сәйкес, қылмыстық құқық бұзушылық жасады деген күдіктіні ұстау қылмыстық қудалау органы қылмысты тоқтату және оған күзетпен ұстау түріндегі бұлтартпау шарасын қолдану туралы мәселені шешу немесе тұлғаның жасырынуы не неғұрлым ауыр іс-әрекет жасауы мүмкін деп пайымдауға негіздер бар қылмыстық теріс қылық бойынша іс жүргізуді қамтамасыз ету мақсатында қолданатын процестік мәжбүрлеу шарасы болып табылады.
Бұл мән-жай ұсталған адамға күзетпен ұстау және басқа да процестік мәжбүрлеу шаралары қолданылуы мүмкін деп пайымдауға мүмкіндік береді, ал күдік расталмаған жағдайда олар ҚПК-де көзделген тәсілдермен дереу жойылады (ҚПК-нің 64-бабының 7-бөлігі, 133, 139-баптары).
Күдіктінің процестік мәртебесінің айыпталушы мәртебесіне өзгеруі бес жағдайда, оның ішінде прокурордың мынадай құжаттарды бекітуімен туындайды: айыптау актісін (ҚПК-нің 302-бабы 1-бөлігінің 1) тармағы), онша ауыр емес қылмыстар туралы істер бойынша бұйрықтық іс жүргізуді қолдану туралы қаулыны (ҚПК-нің 629-3-бабы 4-бөлігінің 1) тармағы), қылмыстық істі тоқтату туралы қаулыны (ҚПК-нің 64-бабының 8-бөлігі, 290-бабының 1), 3) тармақшалары), сондай-ақ процестік келісім жасасу арқылы (ҚПК-нің 65-бабының 1-бөлігі), және анықтау органы бастығының қылмыстық теріс қылық туралы іс бойынша бұйрықтық іс жүргізуді қолдану туралы қаулыны бекітуімен (ҚПК-нің 629-3-бабы 1-бөлігінің тиісті тармағы).
Қылмыстық процесті жүргізетін органдардан ҚПК-нің 64-бабының 9-бөлігінде көзделген күдіктінің құқықтарын түсіндіру ерекше мұқияттылықты талап етеді.
Заң күдіктіге ешқандай міндет жүктемейтінін атап өтейік, оған қатысты белгілі бір міндеттер жүктеумен байланысты жекелеген процестік мәжбүрлеу шараларын қолдану жағдайларын қоспағанда. Мысалы, елден кетпеу және тиісті мінез-құлық туралы қолхат, кепіл, үйқамақ, келу туралы міндеттеме, жақындауға тыйым салу түріндегі бұлтартпау шараларын қолдану шеңберінде (ҚПК-нің 4-бөлімі).
ҚПК-нің 64-бабы 9-бөлігінің 1) тармағының мағынасы бойынша күдіктіге құқықтарын түсіндіру ҚПК-нің 64-бабының 9-бөлігінде, 131, 216-баптарында көрсетілген оның барлық құқықтарын қамтиды:
тұлға нақты ұсталған сәттен бастап, бұл әрекет ұстау хаттамасында көрсетіле отырып жүзеге асырылады; күдікті ретінде жауап алу басталар алдында;
күдікті деп тану туралы қаулыны жариялау алдында;
күдіктінің іс-әрекетін саралау туралы қаулыны жариялау алдында және оның қатысуымен басқа да процестік немесе тергеу әрекеттерін жүргізу кезінде жүзеге асырылады.
Күдіктің мәнін түсіндіру (ҚПК-нің 64-бабы 9-бөлігінің 2) тармағы) мынадай тәртіппен жүзеге асырылады:
— тұлғадан күдікті ретінде алғашқы жауап алу басталғанға дейін және күдіктіге қандай қылмыстық жазаланатын іс-әрекетті жасағаны бойынша күдік келтіріліп отырғаны хабарланғаннан кейін, сондай-ақ оған ҚПК-нің 64-бабының 9-бөлігінде көзделген құқықтары, оның ішінде айғақтар беруден бас тарту құқығы түсіндірілгеннен кейін (ҚПК-нің 216-бабының 1–2-бөліктері).
— сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын тұлға күдіктінің жеке басын және қорғаушының қорғауды жүзеге асыру жөніндегі тапсырмасын тексергеннен кейін күдіктіге және оның қорғаушысына күдіктінің іс-әрекетін саралау туралы қаулыны жариялағаннан кейін (ҚПК-нің 206-бабының 3–4-бөліктері).
Күдіктің мазмұнын түсіндіру мыналарды қамтиды: қылмыстық құқық бұзушылықтың саралануын, баптың нөмірін, атауын, баптың бөлігін, тармағын көрсете отырып жариялау; қылмыс құрамының объективтік және субъективтік белгілерін, оны жасағаны үшін көзделген жазаның түрлері мен мөлшерін түсінікті түрде түсіндіру.
Күдікті тұлғасымен ҚПК-нің 67-бабының 1-бөлігінде көзделген қорғаушының міндетті түрде қатысу жағдайлары тығыз байланысты (ҚПК-нің 64-бабы 9-бөлігінің 3-тармағы).
Сондықтан ҚПК-нің 64-бабының 1-бөлігінде көрсетілген негіздер бойынша тұлғаны күдікті деп тану, әдетте, сотқа дейінгі тергеп-тексеру тараптарының бастамасы бойынша іске тартылатын қорғаушының міндетті түрде қатысуын көздейді.
Көбінесе күдікті бір мезгілде іс бойынша азаматтық жауапкер ретінде де қатысады (ҚПК-нің 64-бабы 9-бөлігінің 4-тармағы), осыған байланысты ол ҚПК-нің 74-бабында көзделген азаматтық жауапкердің өз бетінше немесе өкілінің қатысуымен жүзеге асырылатын құқықтары мен міндеттерінің жиынтығына ие болады.
ҚПК-нің 64-бабы 9-бөлігінің 5-тармағындағы қағида классикалық сипатқа ие және күдіктінің іс бойынша құқықтық консультациялар алу мақсатында қорғаушысымен құпиялылық жағдайында тұрақты байланыста болуына қатысты ҚПК-нің 64-бабы 3-бөлігінің нормасын қайталайды.
Күдікті ҚПК-нің 69-бабында көрсетілген жағдайларды қоспағанда, қорғаушының қатысуынан бас тартуға құқылы.
Егер ол қорғаушының іске қатысуынан бас тартпаса, онда бұл жағдай қорғаушының күдіктіні жауап алу кезінде ғана емес, оның қатысуымен жүргізілетін барлық өзге де процестік және тергеу әрекеттері кезінде міндетті түрде қатысуын білдіреді (ҚПК-нің 64-бабы 9-бөлігінің 6-тармағы).
ҚПК-нің 64-бабы 9-бөлігінің 7-тармағындағы қағида сотқа дейінгі тергеп-тексеру барысында қорғануды жүзеге асыру үшін күдіктіге көшірмелері міндетті түрде табыс етілетін негізгі тоғыз процестік құжатты тізбелейді.
Оның өтінішхаты бойынша тергеп-тексеру барысында оған өзге де процестік және тергеу құжаттарының көшірмелері берілуі мүмкін, ал іс материалдарымен танысу кезеңінде мемлекеттік құпияларды немесе заңмен қорғалатын өзге де құпияны қамтитын мәліметтерді қоспағанда, құжаттардан, оның ішінде ғылыми-техникалық құралдардың көмегімен көшірмелер түсіруге құқылы (ҚПК-нің 296-бабының 2-бөлігі).
Айғақтар беруден бас тарту (ҚПК-нің 64-бабы 9-бөлігінің 8-тармағы) іс жүзінде күдіктінің өзінің қатысуын талап ететін басқа да тергеу әрекеттеріне қатысудан бас тартуын білдіреді.
Алайда бұл күдіктіден мәжбүрлеп үлгілер алу жағдайларына (ҚПК-нің 268-бабының 1-бөлігі), сондай-ақ күзетпен ұсталмайтын күдіктіні соттың шешімі бойынша ғана жол берілетін сот-психиатриялық және (немесе) сот-медициналық сараптамалар жүргізу үшін медициналық ұйымға мәжбүрлеп жіберу жағдайларына қолданылмайды (ҚПК-нің 14-бабының 2-бөлігі, 279-бабының 2-бөлігі).
Күдікті айғақтар беруден бас тартқан жағдайда оған айғақтардың қылмыстық істі дұрыс шешу үшін маңызын түсіндіру қажет.
Бұл бөлікте ҚПК-нің 216-бабының 2-бөлігін күдіктінің айғақтар беруден бас тартуымен шатастырмау маңызды.
ҚПК-нің 216-бабының 2-бөлігінде:
«Күдіктің мәнін түсіндіргеннен кейін сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын тұлға күдіктіден өзінің қылмыстық құқық бұзушылық жасаудағы кінәсін толық немесе ішінара мойындайтынын не кінәсін жоққа шығаратынын анықтайды.
Күдіктінің жауап беруден бас тартуы оның өз кінәсін мойындамауы ретінде бағаланады».
Яғни жауап алу кезінде тікелей жауап бермеген күдікті өз іс-әрекетін саралау туралы қаулыда көрсетілген өзіне тағылған күдікке қатысты дәлелдерін келтіре алады.
ҚПК-нің 64-бабы 9-бөлігінің 9-тармағындағы қағида сотқа дейін бас бостандығынан айырумен байланысты емес процестік мәжбүрлеу шараларына қатысты. Сондықтан бұл шараларды қамауда ұстау түрінде қолданар алдында олардың шарттарын, негіздерін, бірізділігін және қолдану тәртібін түсіндіру қылмыстық қудалау органының міндеті болып табылады.
ҚПК-нің 64-бабы 9-бөлігінің 10-тармағындағы қағида кінәсіздік презумпциясы қағидатының қолданылуына, іс бойынша анықталуға жататын мән-жайларды дәлелдеу процесіне және дәлелдемелерді жинау қағидаларына қайшы келмейді (ҚПК-нің 19, 121-баптары, 122-бабының 4-бөлігі).
Заңда ешкімнің өзінің кінәсіздігін дәлелдеуге міндетті еместігі және қылмыстық жауаптылықтың негіздері мен күдіктінің, айыпталушының кінәсін дәлелдеу міндеті айыптаушыға жүктелетіні туралы ережелерге қарамастан, күдікті қылмыстық іске дәлелдемелер ретінде қоса тіркеу үшін ауызша да, жазбаша да мәліметтерді, сондай-ақ заттар мен құжаттарды ұсынуға құқылы (ҚПК-нің 122-бабының 4-бөлігі).
ҚПК-нің 64-бабы 9-бөлігінің 11-тармағындағы қағидалар іс бойынша күдікті пайда болған кезден бастап және сотқа дейінгі тергеп-тексерудің бүкіл кезеңі бойы қолданылады.
Бұл тергеп-тексеріліп жатқан іс бойынша әртүрлі мәселелерге, оның ішінде өзіне қатысты қауіпсіздік шараларын қолдану туралы күдіктінің өтінішхаттарына қатысты.
Олардың кейбіреулері ҚПК-нің 64-бабының 9-бөлігінің нормаларында көрініс тапқан. Кейіннен бұл және өзге де өтінішхаттар айыпталушы, сотталушы тарапынан қылмыстық процестің кез келген сатысында мәлімделуі мүмкін (ҚПК-нің 86-бабы).
Қауіпсіздік шаралары қылмыстық процесте маңызды орын алады, ал оларды жария ету қылмыстық заң бойынша жазаланады (ҚПК-нің 95–97-баптары, ҚК-нің 424-бабы). Тергеу судьясына, прокурорға, анықтаушыға, тергеушіге қарсылық білдіру — күдіктінің тікелей құқығы, бұл қарсылықтар дәлелді болуға тиіс (ҚПК-нің 87-бабының 1-бөлігі, 88–89-баптары).
ҚПК-нің 64-бабы 9-бөлігінің 12–13-тармақтарындағы қағидалар сот ісін жүргізу тілі қағидатының қолданылуын білдіреді, оған түсініктемені біз жоғарыда бергенбіз (ҚПК-нің 30-бабын қараңыз).
Сот ісін жүргізу тілінің сақталмауы барлық соттар тарапынан ҚПК нормаларының елеулі бұзылуы және үкімнің сөзсіз күшін жоюға негіз ретінде қарастырылады (ҚПК-нің 436-бабы 3-бөлігінің 5-тармағы және т.б.).
ҚПК-нің 64-бабы 9-бөлігінің 13-1-тармағындағы қағидалар күдіктінің Қазақстан Республикасының 2016 жылғы 30 желтоқсандағы «Пробация туралы» Заңында көзделген сотқа дейінгі пробацияны ерікті негізде өзіне қатысты жүргізу құқығын іске асырады.
Заңға сәйкес, сотқа дейінгі пробация осы Заңның 13-бабының 1-тармағында көрсетілген тұлғаның жазбаша өтініші бойынша, ол өтініш білдірген кезден бастап жүзеге асырылады. Сотқа дейінгі пробация кезіндегі әлеуметтік-құқықтық көмек көрсету аталған Заңның 6-бабында санамаланған шаралардан тұрады.
Пробация қызметі тұлғаға қатысты әлеуметтік-құқықтық көмек көрсетудің жеке бағдарламасын жасайды және оның іске асырылуын қамтамасыз етеді.
Көрсетілген бағдарламаны іске асыру нәтижелері бойынша, сондай-ақ аталған Заңның 9-бабы 2-тармағының 9) тармақшасында көзделген тәртіппен алынған мәліметтер негізінде пробация қызметі сот талқылауы басталғанға дейін сотқа дейінгі пробация қолданылатын тұлғаға ұсынылатын сотқа дейінгі баяндаманы жасайды.
Аталған тұлға сотқа дейінгі баяндаманы дайындауға қатыса алады және оның мазмұны бойынша өз пікірін білдіруге құқылы, бұл пікір сотқа дейінгі баяндамада көрсетілуге тиіс. Қылмыстық іс сотқа дейінгі тергеп-тексеру сатысында тоқтатылған жағдайда пробация қызметі сотқа дейінгі пробацияны тоқтатады.
Бұл ретте тұлғаға әлеуметтік-құқықтық көмек көрсету әлеуметтік-құқықтық көмек көрсетудің жеке бағдарламасына сәйкес жалғастырылады («Пробация туралы» Заңның 13-бабының 2–5-тармақтары, 14-бабы).
Күдікті қорғау тарапы бастамашылық жасаған және қылмыстық қудалау органының рұқсаты болған жағдайда ғана тергеу әрекеттеріне қатысуға құқылы (ҚПК-нің 64-бабы 9-бөлігінің 14, 17-тармақтары). Тергеу әрекетінің барысы, мазмұны мен нәтижелері, оның қатысушыларының, оның ішінде күдіктінің жасаған мәлімдемелері мен ескертулері хаттамаға қол қойылғанға дейін енгізіледі (ҚПК-нің 199-бабы).
Тергеу әрекетінің хаттамасының маңыздылығы даусыз, өйткені ол қылмыстық іс бойынша дәлелдемелердің көзі болып табылады (ҚПК-нің 11-бабының 2-бөлігі).
Сондықтан тергеу әрекетінің хаттамасын жасауға қойылатын талаптар ҚПК-нің жеке бабында көрсетіліп, оның кіріспе, сипаттау және қорытынды бөліктерін рәсімдеу кезінде сақталуға тиіс нормалар бекітілген (ҚПК-нің 199-бабы).
Күдіктінің жәбірленушімен, оның ішінде медиация тәртібімен татуласуының шарттары, негіздері, бірізділігі мен тәртібі ҚК-нің 68-бабымен реттеледі (ҚПК-нің 64-бабы 9-бөлігінің 15-тармағы).
Татуласу, оның ішінде медиация тәртібімен татуласу, абайсызда адам өліміне немесе екі және одан да көп адамның өліміне әкеп соққан қылмыстарды, сыбайлас жемқорлық қылмысты, террористік қылмысты, экстремистік қылмысты, қылмыстық топ құрамында жасалған қылмысты, кәмелетке толмағандардың жыныстық тиіспеушілігіне қарсы қылмыстарды жасаған адамдарға қолданылмайды (ҚК-нің 68-бабының 4-бөлігі).
ҚПК-нің 64-бабы 9-бөлігінің 16-тармағындағы қағида кінәні мойындау туралы мәміле нысанында не ынтымақтастық туралы келісім нысанында келісім жасасуға қатысты, олар ҚПК-нің 612–629-баптарымен реттеледі. Қылмыстық процестің осы институттарына ҚПК-нің 13-бөлімінің нормаларына түсініктеме беру кезінде толығырақ тоқталамыз.
Қысқаша айтқанда, жасалған процестік келісім шеңберінде қылмыстық істерді тергеп-тексеру:
кінәні мойындау туралы мәміле нысанында — күдіктінің, айыпталушының күдікпен, айыптаумен келісуі жағдайында онша ауыр емес, ауырлығы орташа немесе ауыр қылмыстар бойынша;
ынтымақтастық туралы келісім нысанында — қылмыстық топ жасаған қылмыстарды, басқа адамдар жасаған аса ауыр қылмыстарды, сондай-ақ экстремистік және террористік қылмыстарды ашуға және тергеп-тексеруге жәрдемдескен жағдайда қылмыстардың барлық санаттары бойынша жүргізіледі.
Қылмыстық заңмен тыйым салынған іс-әрекетті есі дұрыс емес күйде жасаған немесе қылмыс жасағаннан кейін психикасының бұзылуымен ауырған адамдармен процестік келісім жасалмайды.
Процестік келісім жасасу жәбірленуші деп танылған адамдар мен азаматтық талапкер алдындағы азаматтық-құқықтық жауаптылықтан босатуға негіз болып табылмайды (ҚПК-нің 612-бабы).
Күдікті, айыпталушы, сотталушы, прокурор қылмыстық іс бойынша сотқа дейінгі және сот өндірісінің кез келген сәтінде, бірақ үкім шығару үшін соттың кеңесу бөлмесіне кетуіне дейін кінәні мойындау туралы мәміле нысанында процестік келісім жасасу туралы өтінішхат мәлімдеуге құқылы (ҚПК-нің 622-бабы).
ҚПК-нің 64-бабы 9-бөлігінің 16-1-тармағындағы қағидалар күдікті өтінішхат мәлімдеген, ал жәбірленуші, сондай-ақ азаматтық талапкер мен азаматтық жауапкер (егер олар іске қатысса) дәлелдемелерді зерттемей, өздерін шақырмай және сот талқылауына қатыстырмай, істі бұйрықтық іс жүргізу тәртібімен қарауға келісім берген жағдайда, қылмыстық теріс қылықтар мен онша ауыр емес қылмыстар бойынша істің бұйрықтық іс жүргізу тәртібімен қаралуға жататыны туралы қағидалармен табиғи түрде байланысты (ҚПК-нің 629-1-бабы 2-бөлігінің 4-тармағы).
Қылмыстық процесті жүргізетін органдардың әрекеттері мен шешімдеріне шағымдану еркіндігі — қылмыстық процестің қағидаты және қылмыстық іс бойынша тергеу мен сот қателіктерін түзету әдістерінің бірі болып табылады (ҚПК-нің 31-бабы).
Сондықтан сотқа дейінгі тергеп-тексеру барысында қылмыстық процесті жүргізетін органдардың кез келген әрекеттері мен шешімдеріне, оның ішінде прокурордың немесе тергеу судьясының әрекеттері мен шешімдеріне сот тәртібімен де әртүрлі процестік нысандарда шағым жасалуы мүмкін (ҚПК-нің 64-бабы 9-бөлігінің 18-тармағы, 100–107-баптары).
ҚПК-нің 64-бабы 9-бөлігінің 19-тармағындағы қағида күдіктінің басқа құқықтарын талдау барысында жалпы сипатталған, ал егжей-тегжейлі түрде оның қатысуымен жүргізілетін әрбір процестік, тергеу әрекетінде көрініс табады.
ҚПК-нің 274 және 286-баптарының нормалары тиісінше сотқа дейінгі тергеп-тексеру барысында сараптама тағайындау және жүргізу кезінде, сондай-ақ сарапшының қорытындысымен, сарапшыдан жауап алу хаттамасымен және мұндай қорытынды берудің мүмкін еместігі туралы хабарламамен міндетті түрде таныстыру нәтижелері бойынша күдіктінің құқықтарын бекітеді (ҚПК-нің 64-бабы 9-бөлігінің 20-тармағы).
ҚПК-нің 64-бабы 9-бөлігінің 21-тармағындағы қағидалар күдікті мен оның қорғаушысының істің барлық материалдарымен танысуы, сондай-ақ материалдармен танысу аяқталғаннан кейін мәлімделген өтінішхаттарды қарау және шешу кезіндегі күдіктінің құқықтарын көрсетеді (ҚПК-нің 296–297-баптары).
ҚПК-нің 64-бабы 9-бөлігінің 22-тармағындағы қағида күдіктінің ақтамайтын негіздер бойынша қылмыстық істі тоқтату алдында пайдалануға құқылы негізгі құқықтарының біріне қатысты. Бұл құқықты пайдалану арқылы ол аталған негіздермен келіспейтінін білдіріп, қылмыстық процесті оның түпкілікті аяқталуына дейін жалғастыра алады (ҚПК-нің 35-бабының 4-бөлігі, 36-бабының 1, 5-бөліктері).
ҚПК-нің 64-бабы 9-бөлігінің 23-тармағындағы қағидалар қылмыстық процесті жүргізетін органдарды барлық жағдайларда, заңда көзделген ерекшеліктерді қоспағанда, күдіктіге оның құқық субъектілігіне әсер ететін процестік шешімдер туралы хабардар етуге міндеттейтін объективті құқықтық ереже болып табылады.
Олай болмаған жағдайда осындай шешімдер шеңберінде жүргізілген әрекеттер мен шешімдердің өздері сотқа дейінгі тергеп-тексеру барысында да, сот сатыларында да қылмыстық-процестік заңның елеулі бұзылуы негіздері бойынша күшін жоюы немесе заңдық күші жоқ деп танылуы мүмкін.
ҚПК-нің 64-бабы 9-бөлігінің 24-тармағындағы қағидаларды ҚПК-нің 64-бабы 9-бөлігінің 14-тармағындағы қағидалардың және күдіктінің өтінішхаттарын қанағаттандыру арқылы дәлелдемелер жинаудың жеке жағдайы ретінде қарастыру қажет (ҚПК-нің 122-бабының 2-бөлігі). Бұдан басқа, аталған қағидалар ҚПК-нің қосымша жауап алуға (211-бап), белгілі бір адамдардан куә ретінде жауап алуға (214-бап) және сотқа дейінгі тергеп-тексерудің бұрын жауап алынған қатысушылары арасында беттестіру жүргізуге (218-бап) қатысты талаптарына сәйкес келеді.
ҚПК-нің 64-бабының 10-бөлігінің қағидасы жинақталған түрде күдіктінің ҚПК-нің 64-бабының 9-бөлігінде санамаланған құқықтарын олардың қорғаушылары мен заңды өкілдерінің бірге жүруі себебінен ғана еркін түсіндіруге, әлсіретуге немесе кемсітуге кез келген жолмен тыйым салады.
Тіпті олардың өздеріне де заң бойынша қорғауындағы адамның мүдделеріне қарсы әрекеттер жасауға жол берілмейді (ҚПК-нің 70-бабының 5-бөлігі, 537-бап).
Баяндалған мәнмәтінде заң шығарушының күдіктіден куә ретінде алдын ала жауап алу барысында алынған айғақтар дәлелдемелер деп танылмайтынына және айыптау негізіне жатқызылмайтынына қатысты ескертуі маңызды (ҚПК-нің 112-бабының 3-бөлігі).
Бұдан, егер нақты бір адамға қатысты ҚПК-нің 64-бабының 1-бөлігінде көрсетілген оны күдікті деп тану негіздері болмаса, бұл адам ешбір жағдайда күдікті ретінде жауап алынбауға тиіс деген қорытынды туындайды.
Егер куә қорғауға құқығы бар куә болмаса (ҚПК-нің 78-бабының 5–6-бөліктері), ол стандартты куә ретінде, оған әшкерелеуші, айыптаушы сипаттағы сұрақтар қойылмай, куә ретінде жауап алынуға тиіс.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексіне 2020 жылғы түсініктеме, заң ғылымдарының докторы, Қазақстанның құрметті заңгері, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері, профессор Марат Чекишұлы Қоғамовтың авторлығымен.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы заңгері Заң қызметі Құқықтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Ережелер Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Ережелер
