Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 71-бабына түсініктеме. Жәбірленуші

1. Қылмыстық процесте қылмыстық құқық бұзушылықпен тікелей өзіне моральдық, дене немесе мүліктік зиян келтірілген деп пайымдауға негіздер бар тұлға жәбірленуші деп танылады.

1-1. Сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адам осы баптың бірінші бөлігінде көзделген жағдайларда тұлғаны дереу жәбірленуші деп тануға міндетті.

2. Тұлғаға Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексімен тыйым салынған, есі дұрыс емес адам жасаған іс-әрекетпен зиян келтірілген жағдайларда да ол жәбірленуші деп танылады.

3. Тұлға қылмыстық процесте тиісті қаулы шығарылғаннан кейін жәбірленуші деп танылады. Егер қылмыстық процесс барысында оның осы мәртебеде болуы үшін негіздердің жоқ екені анықталса, қылмыстық процесті жүргізетін орган өз қаулысымен тұлғаның жәбірленуші ретінде қатысуын тоқтатады.

4. Жәбірленушіге қылмыстық процесте азаматтық талап қою құқығы түсіндіріледі және қылмыстық құқық бұзушылықпен келтірілген мүліктік зиянның, сондай-ақ оның қылмыстық процеске қатысуына байланысты, оның ішінде өкілге жұмсаған шығыстарының осы Кодексте белгіленген қағидалар бойынша өтелуі қамтамасыз етіледі.

5. Жәбірленушінің моральдық зиянды өтеу туралы талабы қылмыстық процесте қаралады. Егер мұндай талап қойылмаса не қараусыз қалдырылса, жәбірленуші оны азаматтық сот ісін жүргізу тәртібімен қоюға құқылы.

6. Жәбірленушінің:

1) өзіне тағылған күдік пен айыптау туралы білуге;

2) айғақтарды ана тілінде немесе өзі білетін тілде беруге;

3) дәлелдемелер ұсынуға;

4) өтінішхаттар мен қарсылық білдірулер мәлімдеуге;

5) аудармашының тегін көмегін пайдалануға;

6) өкілі болуына;

7) қылмыстық қудалау органы дәлелдеу құралы ретінде өзінен алып қойған немесе өзі ұсынған мүлікті, сондай-ақ қылмыстық заңмен тыйым салынған іс-әрекетті жасаған адамнан алып қойылған өзіне тиесілі мүлікті алуға, өзіне тиесілі құжаттардың түпнұсқаларын алуға;

8) заңда көзделген жағдайларда күдіктімен, айыпталушымен, сотталушымен, оның ішінде медиация тәртібімен татуласуға;

8-1) қылмыстық теріс қылық немесе онша ауыр емес қылмыс туралы іс бойынша бұйрықтық іс жүргізуді қолдануға келісім білдіруге;

9) өзінің қатысуымен жүргізілетін тергеу әрекеттерінің хаттамаларымен танысуға және оларға ескертулер беруге;

10) тергеушінің немесе анықтаушының рұқсатымен өзінің немесе өкілінің өтінішхаты бойынша жүргізілетін тергеу әрекеттеріне қатысуға;

11) сотқа дейінгі тергеп-тексеру аяқталғаннан кейін істің барлық материалдарымен танысуға, мемлекеттік құпияларды құрайтын мәліметтерді қоспағанда, одан кез келген мәліметтерді және кез келген көлемде көшіріп алуға;

12) өзіне және отбасы мүшелеріне қатысты қауіпсіздік шараларын қолдану, жеке өмірінің мән-жайларын жария етпеу, күдіктіге жақындауға тыйым салуды қолдану туралы өтінішхаттар мәлімдеуге;

13) өзін жәбірленуші деп тану немесе одан бас тарту, сотқа дейінгі тергеп-тексеруді тоқтату туралы қаулылардың, айыптау актісінің, сондай-ақ бірінші, апелляциялық және кассациялық сатылардағы сот үкімдері мен қаулыларының көшірмелерін алуға;

14) істі бірінші, апелляциялық және кассациялық сатылардағы соттарда сот талқылауына қатысуға;

сот жарыссөздерінде сөз сөйлеуге;

15) мемлекеттік айыптаушы айыптаудан бас тартқан жағдайда да айыптауды қолдауға;

16) сот отырысының хаттамасымен танысуға, бұл ретте хаттаманың соңына, ал сот отырысы хаттамасының бір бөлігімен танысқан кезде осы бөліктің соңына өз қолтаңбасын қоюға; сот отырысын аудио-, бейнетіркеу қолданылған жағдайда хаттаманың соңына қол қоюға, хаттамаға ескертулер беруге;

17) қылмыстық процесті жүргізетін органның әрекеттеріне (әрекетсіздігіне) шағымдар келтіруге;

соттың үкімі мен қаулыларына шағым жасауға;

18) іс бойынша келтірілген шағымдар, прокурордың өтінішхаттары мен наразылықтары туралы білуге, оларға қарсылық білдіруге және оларды қарауға қатысуға;

19) өз құқықтары мен заңды мүдделерін заңға қайшы келмейтін өзге де тәсілдермен қорғауға;

20) тараптардың процестік келісім жасасу ниеті, оның талаптары мен салдары туралы білуге, қылмыспен келтірілген залалды өтеу жөнінде өз талаптарын ұсынуға не оны жасасуға қарсылық білдіруге;

21) Қазақстан Республикасының Жәбірленушілерге өтемақы қоры туралы заңнамасына сәйкес өтемақы алуға құқығы бар (ҚРЗПИ ескертпесі! 6-бөлікті 23) тармақшамен толықтыру көзделген, ҚР 2018 жылғы 10 қаңтардағы № 132-VI Заңына сәйкес (2018 жылғы 1 шілдеден бастап қолданысқа енгізіледі).

Осы Кодекстің 76-бабының екінші бөлігінде көзделген жағдайларда жәбірленушіге заң көмегі тегін көрсетіледі.

7. Жәбірленушінің, ал ол қайтыс болған жағдайда — оның құқық мирасқорларының, егер осындай қылмыс үшін сотталған адамның осы қылмыспен келтірілген залалды өтеуге жеткілікті мүлкі болмаса, аса ауыр қылмыспен келтірілген мүліктік зиян үшін бюджет қаражаты есебінен ақшалай өтемақы алуға құқығы бар. Бұл жағдайда бюджет қаражаты есебінен ақшалай өтемақы төлеу туралы мәселені үкім шығарған сот жәбірленушінің немесе оның құқық мирасқорының өтініші бойынша шешеді. Жәбірленуші көрсетілген жағдайларда, егер залал мөлшері жүз елу айлық есептік көрсеткіштен аспаса, залалдың толық көлемінде өтемақы алуға құқылы.

8. Жәбірленуші: қылмыстық процесті жүргізетін органның шақыруы бойынша келуге, іс бойынша өзіне белгілі барлық мән-жайларды шынайы хабарлауға және қойылған сұрақтарға жауап беруге; іс бойынша өзіне белгілі мән-жайлар туралы мәліметтерді жария етпеуге; тергеу әрекеттерін жүргізу кезінде және сот отырысы барысында белгіленген тәртіпті сақтауға міндетті.

9. Жәбірленуші дәлелді себептерсіз шақыру бойынша келмеген жағдайда, осы Кодекстің 157-бабында көзделген тәртіппен мәжбүрлеп әкелуге ұшыратылуы және осы Кодекстің 160-бабында көзделген тәртіппен оған ақшалай өндіріп алу қолданылуы мүмкін.

10. Айғақтар беруден бас тартқаны және көрінеу жалған айғақтар бергені үшін жәбірленуші заңға сәйкес қылмыстық жауаптылықта болады.

11. Адамның қайтыс болуына әкеп соққан қылмыстар туралы істер бойынша осы бапта көзделген жәбірленушінің құқықтарын қайтыс болған адамның жақын туыстары, жұбайы (зайыбы) жүзеге асырады. Егер бірнеше адам жәбірленушінің құқықтарын беруді талап етсе және оларға қылмыстық құқық бұзушылықпен моральдық зиян келтірілсе, олардың барлығы жәбірленуші деп танылуы мүмкін немесе олардың арасындағы келісім бойынша солардың біреуі жәбірленуші деп танылады.

12. Қылмыстық құқық бұзушылықпен мүліктік зиян келтірілген заңды тұлға жәбірленуші деп танылуы мүмкін. Бұл жағдайда жәбірленушінің құқықтары мен міндеттерін заңды тұлғаның өкілі жүзеге асырады.

Ескертпе. 71-бапқа Қазақстан Республикасының мынадай заңдарымен өзгерістер енгізілген: 2015 жылғы 31 қазандағы № 378-V (2016 жылғы 1 қаңтардан бастап қолданысқа енгізіледі); 2017 жылғы 11 шілдедегі № 91-VI (алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі); 2017 жылғы 21 желтоқсандағы № 118-VI (алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі); 2018 жылғы 10 қаңтардағы № 132-VI (2018 жылғы 1 шілдеден бастап қолданысқа енгізіледі); 2019 жылғы 27 желтоқсандағы № 292-VI (қолданысқа енгізу тәртібін 2-баптан қараңыз).

Егер қылмыстық құқық бұзушылық фактісі орын алып, ол қылмыстық іс материалдарында тіркелген болса, оның субъектісінің белгілі немесе белгісіз болуының маңызы жоқ, өйткені мұндай қылмыстық процестік қатысушы — жәбірленушінің пайда болуы объективті түрде қажет, себебі кез келген іс-әрекет белгілі бір тұлғаға зиян келтіреді. Әдетте, «зиянсыз» іс-әрекеттер болмайды. Осыдан-ақ жәбірленушінің қылмыстық процестің негізгі процестік тұлғасы болып табылатыны және оның жеке басына қылмыстық процесті жүргізетін органдар тарапынан да, қылмыстық процестің өзге де қатысушылары тарапынан да мұқият қарауды талап ететіні айқын көрінеді. Дәл осы мән-жай ҚПК-де қылмыстық құқық бұзушылықтан немесе есі дұрыс емес адам жасаған іс-әрекеттен зардап шеккен тұлғаның құқық субъектілігіне арналған жеке жалпы баптың бөлінуін қажет етті (ҚПК-нің 71-бабының 1—2-бөліктері).

ҚПК-нің 71-бабының 1—2-бөліктерінің нормалары қылмыстық құқық бұзушылықпен жәбірленушіге келтірілетін, бір мезгілде немесе әртүрлі үйлесімде туындауы мүмкін зиянның үш түрін ажыратады: моральдық, дене және мүліктік; моральдық және мүліктік; моральдық және дене; дене және мүліктік; моральдық. Мысалы, есі дұрыс адам да, есі дұрыс емес адам да жасаған қарақшылықтан жәбірленушіге бір мезгілде зиянның барлық үш түрі келтірілуі мүмкін: моральдық (адамгершілік, ішкі жан дүниесіне, рухани күйіне келтірілген); дене (ағза мен оның мүшелерінің зақымдануы); мүліктік (мүліктің бүлінуі, жойылуы, ұрлануы).

3. Тұлғаны жәбірленуші деп тану үшін қылмыстық іс материалдарында бекітілген белгілі бір дәлелдемелер көлемі болуы қажет. Бұл тұлға, оған келтірілген зиянның сипаты мен мөлшері туралы мәліметтер қылмыстық құқық бұзушылық туралы арыздарда немесе хабарламаларда, сондай-ақ кідіртуге болмайтын тергеу әрекеттерінің хаттамаларында: күдіктіні ұстау және одан жауап алу, куәлардан жауап алу, оқиға болған жерді қарап-тексеру және т.б. қамтылуы мүмкін. Жәбірленуші деп танылуға тиіс тұлғаны қажетті тереңдікпен және дәлдікпен көрсететін дәлелдемелер жиналғаннан кейін ғана, сондай-ақ оны жәбірленуші деп тану туралы қаулы шығарылған соң ғана бұл тұлға процестік құқықтарға ие болады және оған процестік міндеттер жүктеледі. Қаулы шығарылған кезде жәбірленушіге оның құқықтары мен міндеттері, оның ішінде білікті заң көмегін алу құқығы, ал ҚПК-нің 76-бабының 2-бөлігінде көзделген жағдайларда мұндай көмекті тегін алу құқығы міндетті түрде түсіндіріледі.

Осыған байланысты Жоғарғы Сот тұлғаны жәбірленуші деп тану туралы қаулы шығару және оның құқық субъектілігін құқықтарын толық әрі уақтылы іске асыру мақсатында түсіндіру дереу жүзеге асырылуға тиіс екенін атап көрсетті. Тұлғаны жәбірленуші деп тану туралы қаулыда оған қандай зиян келтірілгені көрсетілуі керек. Зиянның бірнеше түрі келтірілген жағдайда, бұл мән-жай қаулыда көрсетілуге тиіс (Жоғарғы Соттың 1992 жылғы 24 сәуірдегі № 2 «Қылмыстық құқық бұзушылықтардан зардап шеккен адамдардың құқықтары мен міндеттерін реттейтін заңнаманы қолдану практикасы туралы» нормативтік қаулысының 4-тармағы, ҚПК-нің 71-бабының 1-1-бөлігі).

Жәбірленуші деп кімнің танылуы мүмкін екендігі туралы мәселені жалғастыра отырып, Жоғарғы Сот жоғарыда аталған нормативтік қаулыда жәбірленуші деп қоғамдық қауіпті іс-әрекетпен тікелей моральдық, дене немесе мүліктік зиян келтірілген тұлға, бұл іс-әрекетті жасаған адамның анықталғанына немесе жауаптылыққа тартылғанына қарамастан, танылатынын түсіндірді. Қылмыстық әрекеттің аяқталмаған түрлері (қылмысқа дайындалу, қылмысқа оқталу) туралы істер бойынша тұлғаны жәбірленуші деп тану оған моральдық, дене немесе мүліктік зиян нақты келтірілген жағдайда жүзеге асырылады. Егер моральдық, дене немесе мүліктік зиян зиян келтіруге ерікті түрде келісім беру нәтижесінде туындаса, тұлға жәбірленуші деп таныла алмайды (мысалы, қылмыстық түсік жасатуға жүгінген, пара берген және т.б. жағдайларда). Қылмыспен мүліктік зиян келтірілген заңды тұлға жәбірленуші деп танылуы мүмкін. Бұл жағдайда жәбірленушінің құқықтары мен міндеттерін заңды тұлғаның өкілі жүзеге асырады (Жоғарғы Соттың 1992 жылғы 24 сәуірдегі № 2 «Қылмыстық құқық бұзушылықтардан зардап шеккен адамдардың құқықтары мен міндеттерін реттейтін заңнаманы қолдану практикасы туралы» нормативтік қаулысының 3-тармағы).

Алайда заңды тұлғаның моральдық зиянды өтеуді талап етуге құқығы бар-жоғы туралы мәселені тағы да нақтылау қажет: жоқ, мұндай құқығы жоқ, азаматтық заңнама заңды тұлғаға моральдық зиянды өтеуді көздемейді және соттар заңды тұлғалардың моральдық зиянды өтеу туралы талап қою арыздарын қабылдаудан бас тартуға тиіс, ал талап қою арызы қабылданған жағдайда іс бойынша іс жүргізу тоқтатылуға жатады. Сонымен бірге бұл мәселеде азаматтың іскерлік беделін қорғау туралы талаптардың заңды тұлғаның іскерлік беделін қорғауға да қолданылатынын, моральдық зиянды өтеу туралы талапты қоспағанда, ескеру қажет. Заңды тұлғаның іскерлік беделін қорғауға ҚР АК-нің 9-бабының 1, 4-тармақтарында белгіленген тәртіппен залалдарды өтеу туралы қағидалар қолданылады (Жоғарғы Соттың 2015 жылғы 27 қарашадағы № 7 «Соттардың моральдық зиянды өтеу туралы заңнаманы қолдануы туралы» нормативтік қаулысының 17-тармағы). Осыған байланысты, менің пайымдауымша, Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2015 жылғы 27 қарашадағы № 7 нормативтік қаулысының 17-тармағы ҚПК-нің 71-бабының 12-бөлігінің «Қылмыстық құқық бұзушылықпен мүліктік зиян келтірілген заңды тұлға жәбірленуші деп танылуы мүмкін» деген талаптарына сәйкес келеді (ҚПК-нің 40—41-баптарының нормаларына түсініктемені қараңыз).

Бұл мәселелерге назар аудару қажеттілігі іс бойынша іс жүргізу барысында тұлғаны қоғамдық қауіпті іс-әрекеттен зардап шеккен жәбірленуші деп тану туралы бұрын шығарылған қаулының күшін жоюды талап ететін негіздердің пайда болуы мүмкін екендігімен байланысты, мұндай жағдайда қаулының күші жойылуға тиіс (ҚПК-нің 71-бабының 3-бөлігі). Олардың кейбіреулері Жоғарғы Соттың аталған нормативтік қаулысында келтірілген (ҚПК-нің 71-бабына түсініктеменің 4-тармағын қараңыз). Мысалы, қылмысқа дайындалу немесе қылмысқа оқталу кезінде зиян келтірілмеуі мүмкін деген тұжырым (бұл даулы мәселе) іс жүзінде мұндай істер бойынша жәбірленушінің жоқ екенін білдіреді, ал болжамды жәбірленуші мұндай істер бойынша куә ретінде өтеді. Жоғарғы Сот осы тақырыпқа қатысты мәселелерді қарастыра отырып, мұндай істерде зиянның кез келген түрінің нақты болғанын дәлелдеуге назар аударуы кездейсоқ емес.

Кең мағынада қылмыстық құқық бұзушылықтан жәбірленуші деп қоғамдық қауіпті іс-әрекетпен зиян келтірілген тұлға ғана емес, өзге де тұлғалар танылуы мүмкін. Жоғарғы Соттың жоғарыда аталған 1992 жылғы нормативтік қаулысында іс бойынша тұлғаны жәбірленуші деп танудың басқа да жағдайлары белгіленген: «Адамның қайтыс болуына әкеп соққан қылмыстық құқық бұзушылықтар туралы істер бойынша заңда көзделген жәбірленушінің құқықтарын оның жақын туыстары, жұбайы (зайыбы), асырап алушылары, асырап алынған балалары жүзеге асырады, олардың арасындағы қол жеткізілген келісімді ескере отырып, солардың біреуі жәбірленушінің өкілі емес, жәбірленуші деп танылады. Егер көрсетілген адамдардың бірнешеуі жәбірленуші құқықтарын беруді талап етсе, олар да жәбірленуші деп танылуы мүмкін. Қайтыс болған адамға жақын адамдардың көзінше жасалған қасақана кісі өлтіру істері бойынша осы адамдар жәбірленуші деп танылуға тиіс.

Жәбірленуші қайтыс болған және оның жақын туыстары, жұбайы (зайыбы), асырап алушылары, асырап алынған балалары болмаған жағдайда, оның құқықтарын қылмыстық сот ісін жүргізу барысында қамқоршылары, қорғаншылары, ол қамқорлығында немесе асырауында болған мекемелердің, ұйымдардың және адамдардың өкілдері білдіре алады. ҚПК-нің 7-бабының 11) тармағына сәйкес жақын туыстарға ата-аналары, балалары, асырап алушылары, асырап алынғандар, туған және туыстығы бір емес аға-інілері мен апа-сіңлілері, атасы, әжесі, немерелері жатады» (6-тармақ).

Әдетте, тұлғаны іс бойынша жәбірленуші деп тану онымен бір мезгілде немесе одан кейін азаматтық талапкер деп тануға әкеп соғады, өйткені қылмыстық іс бойынша азаматтық талап қою құқығы жәбірленушінің құқықтарының жалпы көлеміне кіреді. Осыған байланысты қылмыстық процесті жүргізетін органның жеке қаулысы шығарылады және қылмыстық іс бойынша азаматтық талапкердің құқықтарының көлемі түсіндіріледі (ҚПК-нің 71-бабының 3-бөлігі, 73, 76-баптары). Жоғарғы Сот жәбірленушінің азаматтық талап қою құқығы туралы норманың (ҚПК-нің 71-бабының 4-бөлігі) мәнін түсіндіре отырып, материалдық залалды, оның ішінде асыраушысынан айырылуына, мертігуіне немесе денсаулығына өзге де зақым келуіне байланысты келтірілген залалды өтеу, жерлеуге жұмсалған шығыстарды өтеу, моральдық зиянды ақшалай нысанда өтеу және басқа да талаптар қойған жәбірленушінің азаматтық талапкер ретінде де танылуға тиіс екенін көрсетті. Заңды негізде меншік иесінің иелігінде болған (жалға алушы, сақтаушы және т.б.) материалдық құндылықтар ұрланған, бүлінген немесе жойылған жағдайда азаматтық талапты осы құндылықтардың меншік иесі де, иеленушісі де қоюға құқылы. Азаматтық талапкер деп танылған жәбірленуші прокурордың іске қатысуына қарамастан, азаматтық талапкердің құқықтары негізінде сот жарыссөздеріне қатысуға құқылы (Жоғарғы Соттың 1992 жылғы 24 сәуірдегі № 2 «Қылмыстық құқық бұзушылықтардан зардап шеккен адамдардың құқықтары мен міндеттерін реттейтін заңнаманы қолдану практикасы туралы» нормативтік қаулысының 5-тармағы).

Егер тұлға талап қоймағанымен, іс материалдарымен оған зиян келтірілгені нақты дәлелденсе, сот үкім шығару кезінде қылмыстық құқық бұзушылықпен келтірілген мүліктік зиянның өтелуге жататынын талқылауға міндетті. Көрсетілген мәселе оң шешілген жағдайда сот ҚПК-нің 166-бабының 3-бөлігіне сәйкес жәбірленушінің азаматтық сот ісін жүргізу тәртібімен талапты қанағаттандыру құқығын таниды (Жоғарғы Соттың 1992 жылғы 24 сәуірдегі № 2 нормативтік қаулысының 16-тармағы; Жоғарғы Соттың 2005 жылғы 20 маусымдағы № 1 «Қылмыстық процесте азаматтық талап қоюды қарау туралы» нормативтік қаулысының 3-тармағы).

Жәбірленушінің қылмыстық процеске қатысуына байланысты, оның ішінде өкілге жұмсаған шығыстарын өтеу құқығына (ҚПК-нің 71-бабының 4-бөлігі, ҚПК-нің 175—176-баптары) жеке тоқталған жөн. Осы мәселелерді шешу тәртібі Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2014 жылғы 9 қазандағы № 1070 «Қылмыстық іс бойынша іс жүргізу кезінде адамдардың шеккен шығыстарын өтеудің кейбір мәселелері туралы» қаулысымен, Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2018 жылғы 13 желтоқсандағы № 834 «Адвокат көрсететін мемлекет кепілдік берген заң көмегіне ақы төлеу және құқықтық консультация беру, қорғау мен өкілдік ету, сондай-ақ татуластыру рәсімдерін жүргізуге байланысты шығыстарды өтеу мөлшерін бекіту туралы» қаулысымен, Қазақстан Республикасы Әділет министрінің 2018 жылғы 28 қыркүйектегі № 1462 бұйрығымен бекітілген Адвокат көрсететін мемлекет кепілдік берген заң көмегіне ақы төлеу және құқықтық консультация беру, қорғау мен өкілдік ету, сондай-ақ татуластыру рәсімдерін жүргізуге байланысты шығыстарды өтеу қағидаларымен реттеледі. Бұл шығыстар негізінен мемлекет мойнына жүктеледі (республикалық бюджет есебінен төленеді). Іс бойынша іс жүргізу кезінде жәбірленуші шеккен барлық заңды шығыстарды мемлекет өтейді. Әңгіме жәбірленушінің өкілінің (адвокаттың) еңбегіне ақы төлеу туралы болғанда, мұнда екі нұсқа болуы мүмкін: біріншісі — егер жәбірленушінің немесе оның заңды өкілінің өкіл тарапынан заң көмегін көрсету үшін қажетті ақшалай қаражаты болмаса, өкілге жұмсалған шығыстарды мемлекет өтейді; екіншісі — өкілдің қатысуына байланысты шығыстарды жәбірленушінің немесе оның заңды өкілінің өзі өтейді (ҚПК-нің 76-бабының 2-бөлігі).

9. Жәбірленушінің қылмыстық сот ісін жүргізу барысында өзі жеке шеккен, оның іске өкілінің қатысуына байланысты емес шығыстарын өтеу Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2014 жылғы 9 қазандағы № 1070 «Қылмыстық іс бойынша іс жүргізу кезінде адамдардың шеккен шығыстарын өтеудің кейбір мәселелері туралы» қаулысына сәйкес жүзеге асырылады, онда қылмыстық іс бойынша іс жүргізу кезінде адамдар шеккен шығыстарды төлеудің тиісті қағидалары бекітілген (бұдан әрі — Қағидалар) (сондай-ақ Жоғарғы Соттың 2018 жылғы 29 маусымдағы № 10 «Қылмыстық істер бойынша процестік шығындарды өндіріп алу туралы» нормативтік қаулысының 1, 3—7, 16—17-тармақтарын қараңыз).

Правила Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 176-бабының 4-бөлігі негізінде әзірленген және қылмыстық іс бойынша іс жүргізу кезінде адамдар шеккен шығыстарды өтеу, қылмыстық іс бойынша іс жүргізу кезінде тиісті жұмыстарды орындайтын адамдарға сыйақы төлеу тәртібін айқындайды.

Қағидалардың 2-тармағына сәйкес, қылмыстық сот ісін жүргізу шеңберінде жәбірленушінің, азаматтық талапкердің, олардың заңды өкілдерінің, куәгердің, аудармашының, маманның, сарапшының, куәнің, сотқа шақырылған, бірақ алқабилер алқасының құрамына іріктелмеген алқабиге кандидаттың мынадай шығыстары бюджет қаражаты есебінен өтелуге жатады:

қылмыстық процесті жүргізетін органның шақыруы бойынша келуге байланысты шығыстар: теміржол, су, автомобиль (таксиден басқа) көлігімен және осы жерде бар көліктің басқа да түрлерімен жол жүру құны, ал қылмыстық процесті жүргізетін органның келісімімен — әуе көлігімен жол жүру құны; егер бұл шығыстар ұйым, жұмыс беруші тарапынан өтелмейтін болса, қызметтік іссапарларға ақы төлеу үшін қабылданған нормалар бойынша тұрғын үй-жайды жалдау құны;

егер осы адамдар қылмыстық процесті жүргізетін органның талабы бойынша тұрақты тұрғылықты жерінен тыс жерде тұруға мәжбүр болса және тәуліктік шығыстар ұйым, жұмыс беруші тарапынан өтелмейтін болса, тәуліктік шығыстар;

қылмыстық процесті жүргізетін органның талабы бойынша қылмыстық іс бойынша іс жүргізуге қатысуға жұмсалған барлық уақыт үшін орташа жалақы, орташа жалақы ұйым, жұмыс беруші тарапынан сақталатын жағдайларды қоспағанда;

қылмыстық процесті жүргізетін органның талабы бойынша тергеу немесе өзге де процестік әрекетке қатысу нәтижесінде сапасы жоғалған немесе жоғалған мүлікті қалпына келтіруге немесе сатып алуға жұмсалған шығыстар.

ҚПК-нің 176-бабының 2-бөлігіне сәйкес мемлекеттік органдар мен ұйымдар жәбірленушінің, оның заңды өкілінің, куәгердің, аудармашының, маманның, сарапшының, куәнің, сотқа шақырылған, бірақ алқабилер алқасының құрамына іріктелмеген алқабиге кандидаттың қылмыстық процесті жүргізетін органның талабы бойынша қылмыстық сот ісін жүргізуге қатысуға жұмсаған барлық уақыты үшін орташа жалақысын сақтауға міндетті (3-тармақ). Орташа жалақы тұрақты жұмыс орны бойынша белгіленген кестеге сәйкес аптаның барлық жұмыс күндері үшін сақталады (4-тармақ).

Маман мен сарапшыға өздері тапсырылған жұмысты орындау кезінде жұмсаған өздеріне тиесілі химиялық реактивтер мен басқа да шығыс материалдарының құны, сондай-ақ жұмысты орындау үшін жабдықты пайдаланғаны, коммуналдық қызметтер мен машиналық уақытты тұтынғаны үшін өздері төлеген ақы да өтеледі (5-тармақ).

Қағидалардың 2-тармағында көрсетілген адамдардың шақыру орнына дейін және тұрақты тұрғылықты жеріне кері жол жүру шығыстары Қазақстан Республикасының мемлекеттік бюджет қаражаты есебінен ұсталатын мемлекеттік мекемелердің қызметкерлерін Қазақстан Республикасының шегінде қызметтік іссапарларға жіберу кезінде шығыстарды өтеу үшін заңнамада белгіленген тәртіппен және шарттармен төленуге жатады (6-тармақ).

Қылмыстық процесті жүргізетін орган шақырған күндер үшін, оның ішінде демалыс және мереке күндері, сондай-ақ жолда болған күндер үшін, соның ішінде жолда мәжбүрлі түрде тоқтаған уақыт үшін шақырылған адамдарға кідіріс фактісін растайтын тиісті құжаттарды ұсынған жағдайда, Қазақстан Республикасының мемлекеттік бюджет қаражаты есебінен ұсталатын мемлекеттік мекемелер қызметкерлерінің Қазақстан Республикасының шегіндегі қызметтік іссапар шығыстарын өтеу туралы заңнамада белгіленген тәртіпке сәйкес мөлшерде тәуліктік шығыстар төленеді және тұрғын үй-жайды жалдау шығыстары өтеледі, бұл ретте аталған шығыстар ұйым, жұмыс беруші тарапынан өтелмеуге тиіс (7-тармақ).

Қылмыстық іс бойынша іс жүргізу кезінде шеккен шығыстар Қағидалардың 2, 5-тармақтарында көрсетілген адамдардың өтініші бойынша қылмыстық процесті жүргізетін органның қаулысы негізінде өтеледі (8-тармақ).

Келуіне байланысты адамға төленуге жататын сомалар аталған адамдар өз міндеттерін орындағаннан кейін оларды шақырған орган тарапынан қылмыстық істер бойынша сот шығындарының сотталғандардан нақты алынғанына және өндірілгеніне қарамастан дереу төленеді (9-тармақ).

Қағидалардың 5, 6, 7-тармақтарында көзделген сомаларды қылмыстық істер бойынша шақыруды жүзеге асыратын қылмыстық процесті жүргізетін органның қаржы қызметі (бухгалтериясы) осы мақсаттарға бюджеттен арнайы бөлінетін және тиісті қаржыландыру жоспарларында көзделген қаражат есебінен төлейді (10-тармақ).

Анықтау, алдын ала тергеу органдарында, прокуратурада немесе сотта сараптама жүргізу, қорытынды беру, аударма жасау жөніндегі жұмыстарды орындайтын сарапшы, маман, аудармашы республикалық бюджет қаражаты есебінен сыйақы алады (11-тармақ).

Сарапшыларға, мамандарға және аудармашыларға, егер қылмыстық іс бойынша іс жүргізу кезінде тиісті жұмыстар олардың лауазымдық міндеттерінің аясына кірсе және жұмыс уақытынан тыс уақытта орындалса, сыйақы төленбейді (12-тармақ).

Сарапшыларға, мамандарға, аудармашыларға сыйақыларды қылмыстық істер бойынша шақыруды жүзеге асыратын қылмыстық процесті жүргізетін органның қаржы қызметі (бухгалтериясы) осы мақсаттарға бюджеттен арнайы бөлінетін және тиісті қаржыландыру жоспарларында көзделген қаражат есебінен төлейді (13-тармақ).

Қаулымен қылмыстық іс бойынша іс жүргізу кезінде тиісті жұмыстарды орындағаны үшін жоғарыда аталған адамдарға төленетін сыйақы мөлшерлемелері бекітілген.

Мәселен, мамандарға, сарапшыларға сыйақы сағатына бір айлық есептік көрсеткіштен аспайтын мөлшерде төленеді.

Аудармашыларға жазбаша аударманың бір беті (2000 таңбаға дейін) немесе ауызша аударманың бір сағаты есебінен мынадай мөлшерде сыйақы белгіленеді:

орыс тілінен қазақ тіліне (және керісінше) — айлық есептік көрсеткіштің жартысынан аспайтын мөлшерде;

батысеуропалық, түркі және басқа тілдерден орыс немесе қазақ тілдеріне (және керісінше) — бір айлық есептік көрсеткіштен аспайтын мөлшерде.

Іске жәбірленушінің өкілін адвокат тұлғасында тарту үшін негіздер болған жағдайда (ҚПК-нің 76-бабының 2-бөлігі), оның еңбегіне ақы төлеу Қазақстан Республикасы Әділет министрінің 2018 жылғы 28 қыркүйектегі № 1462 жоғарыда аталған бұйрығы негізінде жүзеге асырылады (сондай-ақ 2018 жылғы 29 маусымдағы № 10 «Қылмыстық істер бойынша процестік шығындарды өндіріп алу туралы» ҚР Жоғарғы Соты нормативтік қаулысының 1, 3—7, 16—17-тармақтарын қараңыз).

Жоғарыда аталған нормативтік құқықтық актінің (Қазақстан Республикасы Әділет министрінің бұйрығының) толық мәтіні ҚПК-нің 68-бабының 5—6-бөліктеріне түсініктеме беру кезінде келтірілген.

Жәбірленушіні не өзге де адамды қылмыстық іс бойынша азаматтық талапкер деп тану оларға қылмыстық немесе азаматтық процесс шеңберінде мүліктік және қосымша моральдық зиянды ақшалай нысанда өтеуді талап ету құқығын береді (басшылыққа алу үшін: Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2015 жылғы 27 қарашадағы № 7 «Соттардың моральдық зиянды өтеу туралы заңнаманы қолдануы туралы» нормативтік қаулысы, 2005 жылғы 20 маусымдағы № 1 «Қылмыстық процесте азаматтық талап қоюды қарау туралы» нормативтік қаулысы, ҚПК-нің 166—173-баптары).

Жәбірленушінің негізгі әрі нақты құқықтары ҚПК-нің 71-бабы 6-бөлігінде келтірілген, оларды түсіндіру төменде беріледі.

ҚПК-нің 71-бабы 6-бөлігінің 1-тармағының қағидасы жәбірленушінің жеке өзі не оның өкілі арқылы адамды күдікті деп тану туралы қаулының, күдіктінің іс-әрекетін саралау туралы қаулының, адамды ақтамайтын негіздер бойынша қылмыстық істі тоқтату туралы қаулының, айыптау актісінің, қылмыстық теріс қылық туралы хаттаманың, бұйрықтық іс жүргізуді қолдану туралы қаулының, процестік келісімнің, басты сот талқылауын тағайындау туралы қаулының, соттың айыптау үкімінің және іс бойынша айыптау көлемі тіркелген өзге де сот шешімдерінің көшірмелерін алуын білдіреді. Бұл жәбірленушінің өз құқықтары мен мүдделерін істе толыққанды қорғауы мақсатында күдік пен айыптаудың көлемін білуі үшін қажет.

ҚПК-нің 71-бабы 6-бөлігінің 2-тармағының қағидасы сот ісін жүргізу тілімен тікелей байланысты және оны қандай да бір нысанда төмендетуге жол берілмейді. Қылмыстық іс бойынша іс жүргізу кезінде жәбірленушінің ана тілін немесе өзі меңгерген тілді пайдалану не аудармашының қызметтерін пайдалану құқығын бұзу үкімнің сөзсіз күшін жоюына негіз болып табылады (ҚПК-нің 436-бабы 3-бөлігінің 5-тармағы және т.б.).

ҚПК-нің 71-бабы 6-бөлігінің 3-тармағының қағидасы жәбірленушінің іс бойынша іс жүргізудің бүкіл кезеңінде дәлелдеу процесіне белсенді қатысушы болуына мүмкіндік беретін ҚПК нормаларының жиынтығымен реттеледі: айғақтар беру, іске қатысы бар мәліметтерді, заттарды, құжаттарды ұсыну, бірінші және апелляциялық сатыдағы сотта дәлелдемелерді зерттеуге қатысу, сот жарыссөздерінде сөз сөйлеу және т.б. құқығы.

ҚПК-нің 71-бабы 6-бөлігінің 4-тармағының қағидасы жәбірленушінің қатысуымен іс бойынша қылмыстық процестің жоғары объективтілігін қамтамасыз етуге негізделген, ол өзі немесе өкілі арқылы заңда көрсетілген негіздер бойынша өтінішхаттар не қарсылық білдірулер мәлімдеуге құқылы (ҚПК-нің 86—93, 99-баптары).

ҚПК-нің 71-бабы 6-бөлігінің 5-тармағының қағидасы ҚПК-нің 71-бабы 6-бөлігінің 2-тармағының қағидасымен тығыз байланысты. Аудармашының еңбегіне ақы төлеу мәселесі Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2014 жылғы 9 қазандағы № 1070 «Қылмыстық іс бойынша іс жүргізу кезінде адамдар шеккен шығыстарды өтеудің кейбір мәселелері туралы» қаулысына сәйкес шешіледі, осы қаулымен қылмыстық іс бойынша іс жүргізу кезінде адамдар шеккен шығыстарды төлеу қағидалары бекітілген.

ҚПК-нің 71-бабы 6-бөлігінің 6-тармағы, 22-тармағының 2-абзацының қағидасы ҚПК-нің 76-бабымен реттеледі, оған сәйкес жәбірленушінің өкілдері адвокаттар және заңға сәйкес қылмыстық процесте жәбірленушінің, азаматтық талапкердің және жеке айыптаушының заңды мүдделерін білдіруге құқылы және қылмыстық процесті жүргізетін органның қаулысымен оған қатысуға жіберілген өзге де адамдар бола алады. Кәмелетке толмаған немесе сот ісін жүргізу тілін меңгермеген не өзінің дене немесе психикалық жай-күйіне байланысты өз құқықтары мен заңды мүдделерін өз бетінше қорғау мүмкіндігінен айырылған жәбірленушілердің құқықтары мен заңды мүдделерін қорғау үшін процеске олардың заңды өкілдері мен өкілдері де міндетті түрде қатыстырылады. Мұндай жағдайларда жәбірленушінің өкілі ретінде тек қана жәбірленуші немесе оның заңды өкілі таңдаған адвокат жіберіледі. Осы талап бұзылған жағдайда, — деп түсіндіреді Жоғарғы Сот, — үкім, сот қаулысы кез келген жағдайда күшін жоюға жатады (Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 1992 жылғы 24 сәуірдегі № 2 «Қылмыстық құқық бұзушылықтардан зардап шеккен адамдардың құқықтары мен міндеттерін реттейтін заңнаманы қолдану практикасы туралы» нормативтік қаулысының 7-тармағы).

Егер адвокатты жәбірленушінің өзі немесе оның заңды өкілі шақырмаса, адвокаттың қатысуын қылмыстық процесті жүргізетін орган адвокаттар кәсіптік ұйымы немесе оның құрылымдық бөлімшесі үшін міндетті болып табылатын қаулы шығару арқылы қамтамасыз етеді. Қылмыстық процесті жүргізетін орган қорғаушы ретінде нақты бір адвокатты шақыруды ұсынуға құқылы емес. Жәбірленушінің немесе оның заңды өкілінің қаражаты болмаған жағдайда адвокаттың еңбегіне ақы төлеу бюджет қаражаты есебінен жүргізіледі.

ҚПК-нің 71-бабы 6-бөлігінің 7-тармағының қағидалары жәбірленушінің мүлкі мен құжаттарына қатысты, олар іс бойынша іс жүргізуге байланысты (алып қоюды жүзеге асыру) заңды түрде және қылмыстық құқық бұзушылық жасаумен байланысты заңсыз түрде оның иелігінен шыққан және барлық жағдайларда оған қайтарылуға жатады.

ҚПК-нің 71-бабы 6-бөлігінің 8-тармағының қағидалары Қылмыстық кодекстің «Татуласуға байланысты қылмыстық жауаптылықтан босату» деп аталатын 68-бабымен реттеледі. Татуласу процесіне адам күдікті, айыпталушы, сотталушы деп танылған сәттен бастап және сот үкім шығару үшін кеңесу бөлмесіне кеткенге дейін жол беріледі. Егер қылмыстық құқық бұзушылық субъектісінің жәбірленушімен не, керісінше, жәбірленушінің онымен татуласуы ҚК-нің 68-бабының 1-бөлігінде көрсетілген шарттар болған кезде адамды ҚПК-де көзделген нысандарда қылмыстық жауаптылықтан сөзсіз босатуға негіз болып табылса, ҚК-нің 68-бабының 2—3-бөліктерінде көрсетілген негіздер бойынша тараптардың татуласуы кезінде адамды қылмыстық жауаптылықтан босату қылмыстық процесті жүргізетін органның құқығы болып қалады. Татуласу бастамасы қылмыстық құқық бұзушылық субъектісінен де, жәбірленушіден де шығуы мүмкін. Татуласу процесіне медиатор да тартылып, оны жүргізе алады (ҚПК-нің 85-бабы).

ҚПК-нің 71-бабы 6-бөлігінің 8-1-тармағының қағидалары қылмыстық теріс қылық немесе онша ауыр емес қылмыс туралы іс бойынша бұйрықтық іс жүргізуді қолдануға жәбірленушінің нақты білдірілген келісімінсіз мұндай сотқа дейінгі іс жүргізу жүзеге асырылмайтынын білдіреді (ҚПК-нің 629-1-бабы 2-бөлігінің 4-тармағы).

ҚПК-нің 71-бабы 6-бөлігінің 9-тармағының қағидалары жәбірленушінің барлық тергеу әрекеттеріне (жауап алу, беттестіру, тану үшін көрсету және т.б.) қатысу жағдайларына қатысты және оның тергеу әрекеттерінің хаттамаларына қол қоймас бұрын олардың мазмұнымен танысуға және оларға ескертулер беруге құқылы болуы толық қисынды.

ҚПК-нің 71-бабы 6-бөлігінің 10-тармағының қағидалары ҚПК-нің 71-бабы 6-бөлігінің 4, 9-тармақтарының қағидаларымен, сондай-ақ ҚПК-нің 23—24-баптарында регламенттелген қылмыстық процесс қағидаттарының қолданылуымен байланысты және қылмыстық қудалау органының хабардар болуымен не тергеу судьясының өкілеттіктерін пайдалану арқылы (жәбірленушінің айғақтарын депонирлеу) іске асырылуы мүмкін.

ҚПК-нің 71-бабы 6-бөлігінің 11-тармағының қағидалары — жәбірленушінің қылмыстық процестің сот сатыларында өз құқықтары мен мүдделерін қорғауы үшін қажетті негізгі құқықтарының бірі. Әсіресе, егер ол ҚПК бойынша сот тергеуі мен сот жарыссөздерінің белсенді қатысушысы ретінде түсінілсе, бұл аса өзекті болып табылады.

ҚПК-нің 71-бабы 6-бөлігінің 12-тармағының қағидалары ҚПК-нің 13, 15, 16, 29-баптарында регламенттелген қылмыстық процесс қағидаттарының қолданылуымен байланысты, жәбірленушіге және оның отбасы мүшелеріне тікелей қатысты, жеке өмір туралы мәліметтерді қорғау, кінәлі адамдардың оларға қатысты құқыққа қайшы әрекеттерінің алдын алу мақсатында туындаған. Осыған байланысты күдіктінің жәбірленушіге және оның отбасы мүшелеріне жақындауына тыйым салуды процестік мәжбүрлеу шарасы бола отырып, қылмыстық процесте аталған адамдардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету шараларының бірі ретінде қарастыру қажет (ҚПК-нің 165-бабы). Жоғарыда баяндалғандар тұрғысынан алғанда, жәбірленушінің қауіпсіздігін қамтамасыз етудің тиімді құралдарының бірі электрондық бақылау құралдары болуы мүмкін, олар күдіктінің оған жақындағаны туралы жәбірленушіге алдын ала хабарлап, тиісті шаралар қабылдауына мүмкіндік береді.

ҚПК-нің 71-бабы 6-бөлігінің 13-тармағының қағидалары жәбірленушінің құқықтарына байланысты және қылмыстық процестің тиісті сатыларында оған өзі меңгерген тілде табыс етілуге жататын іс бойынша негізгі сотқа дейінгі және сот процестік шешімдерінің тізбесін белгілейді. Бұл қағида белгілі бір бөлігінде ҚПК-нің 71-бабы 6-бөлігінің 1-тармағының қағидасымен сәйкес келеді. Жәбірленуші негіздер болған кезде қолында бар шешімдерге сүйене отырып, оларды ҚПК-де белгіленген тәртіппен шағымдануға құқылы.

ҚПК-нің 71-бабы 6-бөлігінің 14-тармағының қағидалары Конституцияның 77-бабы 3-тармағының 4) тармақшасында, ҚПК-нің 11, 12, 21, 22, 23, 24, 29-баптарында көзделген сот төрелігі мен қылмыстық процесс қағидаттарының қолданылуымен байланысты және жәбірленушінің тиісті сот сатыларына жеке қатысу құқығын әрі онда тыңдалу құқығын көздейді (ҚПК-нің 338-бабы және т.б.).

ҚПК-нің 71-бабы 6-бөлігінің 15-тармағының қағидалары алдыңғы қағидалармен байланысты және жәбірленушінің іс бойынша анықталуға жататын мән-жайлардың дәлелденгендігі, адамның қылмыстық құқық бұзушылық жасаудағы кінәсі, қылмыстық құқық бұзушылықтың саралануы, қылмыстық жазаның түрі мен мөлшері туралы пікірін ескеруді көздейді. Жәбірленуші өз ұстанымын сот тергеуі барысында айғақтар беру және басты сот талқылауында сот жарыссөздерінде сөз сөйлеу кезінде сотқа және тараптарға жеткізеді.

ҚПК-нің 71-бабы 6-бөлігінің 16-тармағының қағидасы қылмыстық процесс қағидаттарының және басты сот талқылауының жалпы шарттарының (ҚПК-нің 23-бабының 9-бөлігі, 337-бабының 7-бөлігі) қолданылуымен байланысты және сотқа берілген айыптау бойынша жәбірленушінің айыптауға қатысты дербес ұстанымын білдіреді. Жария қудалау және айыптау істерінен айырмашылығы, жеке қудалау және айыптау істері бойынша жәбірленуші бір мезгілде жеке айыптаушы болып табылады және іс бойынша айыптауды өзі қолдайды (ҚПК-нің 408-бабының 6-бөлігі).

ҚПК-нің 71-бабы 6-бөлігінің 17-тармағының қағидасы жәбірленушінің сот отырысының хаттамасы бойынша сот процесінің барысын, мазмұнын және нәтижелерін қадағалау құқығының көрінісі болып табылады, онда қаралып жатқан іс бойынша соттың барлық әрекеттері мен шешімдері, сондай-ақ қылмыстық процеске қатысушылардың әрекеттері тіркеледі. Осыған байланысты жәбірленуші хаттаманың тиісті бөлігіне қол қою және оған қарсылық білдіру құқығына ие. Сонымен қатар сот отырысының хаттамасындағы мәліметтерді жәбірленуші үкімге, сот қаулысына ҚПК-де белгіленген тәртіппен шағымдану кезінде пайдалана алады.

ҚПК-нің 71-бабы 6-бөлігінің 18, 19, 20-тармақтарының қағидалары қылмыстық процесс қағидаттарына (ҚПК-нің 12, 21, 23, 24, 31-баптары) негізделеді және қылмыстық процестің сатыларында әртүрлі көрініс табады. Мысалы, 18-тармақтың қағидасын жәбірленуші тергеу судьясы арқылы іске асыра алады (ҚПК-нің 55-бабы 2-бөлігінің 2-тармағы, 100—107-баптары), 19-тармақтың қағидасын — апелляциялық, кассациялық тәртіппен (ҚПК-нің 108-бабы), ал 20-тармақтың қағидасы қылмыстық процесті жүргізетін органдарға бағытталған, олар жәбірленушінің жеке өзі немесе өкілі арқылы өз құқықтарын қорғауы не қылмыстық процесті жүргізетін органдардың өкілеттіктерін пайдалануы үшін іс бойынша келіп түскен шағымдар, өтінішхаттар және прокурордың наразылықтары туралы оны хабардар етуге міндетті.

ҚПК-нің 71-бабы 6-бөлігінің 21-тармағының қағидасы жеткілікті түрде кең ауқымды және әрбір нақты жағдайда қылмыстық істің мән-жайларына, қылмыстық құқық бұзушылықтың сипатына және онымен байланысты сот ісін жүргізу тәртібіне (жеке, жекеше-жариялы, жариялы айыптау ісі), өкілдің, заңды өкілдің қатысуына, жәбірленушінің іске жеке қатысу қажеттілігіне және т.б. байланысты болады. Мысалы, жәбірленуші ҚПК-нің 36-бабы 1-бөлігінде көзделген адамды ақтамайтын негіздер бойынша қылмыстық істі тоқтатуға қарсылық білдіруге құқылы; жәбірленуші немесе оның өкілі сотталған адамды жазадан шартты түрде мерзімінен бұрын босату немесе жазаның өтелмеген бөлігін неғұрлым жеңіл жаза түрімен ауыстыру туралы мәселені шешу кезінде сотқа қатысуға құқылы (ҚПК-нің 478-бабының 9-бөлігі, 480-бабының 5-бөлігі) және т.б.

ҚПК-нің 71-бабы 6-бөлігінің 22-тармағының қағидалары қылмыс субъектісінің іс бойынша кінәні мойындау туралы нысанда процестік келісім жасасу құқығымен байланысты, оның мазмұнын жәбірленуші өз құқықтарын қорғау үшін толық көлемде білуге тиіс (ҚПК-нің 64-бабы 9-бөлігінің 16-тармағы, 65-бабы 5-бөлігінің 5-тармағы, 615—616-баптары). Жәбірленуші оның шарттары мен салдары, соның ішінде қылмыстың саралануы, жазаның түрі мен мөлшері, залалдың сипаты мен мөлшері, оны өтеу мерзімдері мен тәртібі туралы өз ұстанымын білдіруге немесе процестік келісім жасасуға қарсылық білдіруге тиіс.

Поскольку законом не установлено иное, необходимо иметь в виду, что учет мнения потерпевшего исключается в процессе заключения и выполнения прокурорами условий соглашения о сотрудничестве через соответствующие суды, в том числе суды на стадии исполнения приговора (ст. ст. 618—621 УПК).

Правила пп. 23 ч. 6 ст. 71 УПК регламентируют право потерпевшего (по отдельным составам уголовных правонарушений) в случаях и порядке, предусмотренных законодательством Республики Казахстан о Фонде компенсации потерпевшим, на получение компенсации (ст. 173 УПК, Закон Республики Казахстан от 10 января 2018 года «О Фонде компенсации потерпевшим»).

Часть 7 ст. 71 УПК закрепляет особенности порядка возмещения имущественного вреда, если он причинен в результате совершения особо тяжкого преступления и у осужденного отсутствует имущество, достаточное для его возмещения. В этом случае суд при удовлетворении гражданского иска по заявлению потерпевших либо их правопреемников выносит постановление о выплате каждому из них денежной компенсации за счет средств республиканского бюджета в полном объеме, но не свыше 150 месячных расчетных показателей. Указанное постановление суда подлежит принудительному исполнению в порядке, установленном законодательством об исполнительном производстве (п. 5-1 НП ВС от 24 апреля 1992 года № 2 «О практике применения законодательства, регламентирующего права и обязанности лиц, потерпевших от уголовных правонарушений»).

Кроме совокупности прав, на потерпевшего возлагаются соответствующие обязанности, которым посвящены нормы ч. ч. 8—10 ст. 71 УПК. Данные обязанности связаны: со случаями его вызова на допрос (ст. 208 УПК); с недопустимостью разглашения им данных досудебного расследования (ст. 201 УПК); с необходимостью соблюдения правил производства следственных действий (ст. ст. 208—211, 213—215, 217—218, 220, 223, 230, 257—258, 265, 278—279 УПК) и порядка в главном судебном разбирательстве (ст. 345 УПК).

Так, за неисполнение процессуальных обязанностей при производстве по делу и нарушение порядка в судебном заседании на потерпевшего может быть наложено денежное взыскание соответственно следственным судьей либо судьей по делу в размере и порядке, которые установлены ст. 160 УПК (ст. 159 УПК).

В случае неявки по вызову без уважительных причин потерпевший может быть по мотивированному постановлению органа, ведущего уголовный процесс, подвергнут приводу. Не подлежат приводу несовершеннолетние в возрасте до четырнадцати лет, а лица, не достигшие восемнадцати лет, — без уведомления их законного представителя, беременные женщины, а также больные, которые по состоянию здоровья не могут или не должны покидать место своего пребывания, что подлежит удостоверению врачом. Постановление суда о приводе исполняется судебным приставом, органом внутренних дел; постановление прокурора, дознавателя, следователя — органом, ведущим дознание, предварительное следствие, или органом внутренних дел (ст. 157 УПК).

Дача заведомо ложных показаний и отказ потерпевшего от дачи показаний влекут его уголовную ответственность по ст. ст. 420—421 УК. Отказ потерпевшего от дачи показаний (при отсутствии оснований для этого) должен получить отражение в протоколе его допроса и служить основанием для начала досудебного расследования. Однако отказ потерпевшего от дачи показаний против самого себя, супруга (супруги) или своих близких родственников исключает его уголовную ответственность (см. Примечание к ст. 321 УК).

Ложность показаний потерпевшего, установленная вступившим в отношении него в законную силу приговором суда, является основанием для возобновления производства по делу ввиду вновь открывшихся обстоятельств (п. 1 ч. 2 ст. 499 УПК).

Смерть лица от преступления не служит основанием для прекращения защиты его прав и интересов по делу, — об этом свидетельствуют нормы ч. 11 ст. 71 и ст. 109 УПК. Верховный Суд по этому поводу дал следующее разъяснение: «По делам об уголовных правонарушениях, последствием которых явилась смерть человека, предусмотренные законом права потерпевшего имеют его близкие родственники, супруг (супруга), усыновители, усыновленные, один из которых с учетом достигнутой между ними договоренности признается потерпевшим, а не представителем потерпевшего. Если на предоставлении прав потерпевшего настаивают несколько из указанных лиц, они также могут быть признаны потерпевшими. По делам об умышленном убийстве, совершенном в присутствии близких погибшему лиц, эти лица должны быть признаны потерпевшими.

В случае смерти потерпевшего и при отсутствии у него близких родственников, супруга (супруги), усыновителей, усыновленных его права в уголовном судопроизводстве могут представлять опекуны, попечители, представители тех учреждений, организаций и лиц, на попечении или иждивении которых он находился. Близкими родственниками, согласно п. 11 ст. 7 УПК, являются родители, дети, усыновители (удочерители), усыновленные (удочеренные), полнородные и неполнородные братья и сестры, дедушка, бабушка, внуки» (п. 6 НП ВС от 24 апреля 1992 года № 2 «О практике применения законодательства, регламентирующего права и обязанности лиц, потерпевших от уголовных правонарушений»).

Потерпевшим по делу может быть и юридическое лицо, которому уголовным правонарушением причинен имущественный вред, о чем мы писали выше в п. 4 комментария к ст. 71 УПК (ч. 12 ст. 71, ст. 6 УПК; п. 7 ст. 3 ГК и т. д.).

Дела юридических лиц, потерпевших от преступления и признанных гражданскими истцами по уголовному делу, ведут в органах, ведущих уголовный процесс, их органы, действующие в пределах полномочий, предоставленных им законом, иными нормативными правовыми актами или учредительными документами, и их представители, наделенные соответствующими полномочиями. Руководители юридических лиц представляют суду документы, удостоверяющие их служебное положение или полномочия. Орган юридического лица может участвовать в деле наряду с другим представителем, наделенным соответствующими полномочиями. Представителем в суде может быть любое дееспособное лицо, имеющее надлежащим образом оформленные полномочия на ведение дела в суде, основанные на доверенности, законодательстве, решении суда либо административном акте (ст. ст. 57—58 ГПК). Полномочия на ведение дела в суде дают представителю право на совершение от имени представляемого всех процессуальных действий, кроме подписания искового заявления, передачи дела в арбитраж, заключения мирового соглашения, соглашения об урегулировании спора (конфликта) в порядке медиации или соглашения об урегулировании спора в порядке партисипативной процедуры, полного или частичного отказа от иска или признания иска, увеличения или уменьшения предмета исковых требований, изменения предмета или основания иска, передачи полномочий другому лицу (передоверия); обжалования судебного акта в апелляционном, кассационном порядках, подачи заявления о пересмотре судебного акта по вновь открывшимся или новым обстоятельствам, требования принудительного исполнения судебного акта, получения присужденного имущества, отказа от апелляционной жалобы, ходатайства. Полномочия представителя на каждое из указанных выше действий должны быть специально предусмотрены в доверенности, выданной представляемым (ст. 61 ГПК) и оформленной в соответствии с законом. Доверенность представляется в суд в письменной форме или в виде электронного документа. Полномочия адвоката на ведение в суде дела представляются суду ордером, выданным юридической консультацией или адвокатской конторой, а при ведении им индивидуальной практики — договором, заключенным адвокатом с клиентом (юридическим лицом). Совершение адвокатом процессуальных действий, предусмотренных ч. 1 ст. 60 ГПК, удостоверяется доверенностью. Доверенность от имени юридического лица выдается руководителем этого лица или иным уполномоченным на то лицом соответствующего юридического лица (ст. 62 ГПК).

Органы уголовного преследования и суд должны проверять полномочия представителя юридического лица, участвующего в деле в качестве представителя на примирение с лицом, совершившим преступление. Такие полномочия должны быть отражены в доверенности на участие в деле (п. 9 НП ВС от 21 июня года № 4 «О судебной практике по применению ст. 68 Уголовного кодекса Республики Казахстан»).

Для получения ответа на вопрос о том, кто представляет интересы Республики Казахстан при причинении государству имущественного вреда в результате преступного посягательства, рекомендую обратиться к разъяснениям к нормам ч. 2 ст. 58 УПК.

Наряду с изложенным выше, органам и должностным лицам, ведущим уголовный процесс, иным участникам уголовного процесса следует иметь в виду, что национальное право уделяет повышенное внимание потерпевшим, к которым применялось жестокое обращение, приведшее к социальной дезадаптации и социальной депривации. Данные вопросы определенным образом регулируются в рамках Закона РК от 29 декабря 2008 года «О специальных социальных услугах», который взаимосвязан с законодательством в сфере образования (2007) и здравоохранения (2009).

Так, пп. 9 п. 1 ст. 6 Закона к лицам, находящимся в трудной жизненной ситуации, относит наряду с прочими лицами также лиц, к которым применялось жестокое обращение, приведшее к социальной дезадаптации и социальной депривации. При этом критерии оценки наличия жестокого обращения, приведшего к социальной дезадаптации и социальной депривации, определяет Министерство внутренних дел Республики Казахстан совместно с уполномоченными органами в области социальной защиты населения, здравоохранения и образования. Формами жестокого обращения, приведшего к социальной дезадаптации и социальной депривации, являются действия, связанные с бытовым насилием, торговлей людьми, в том числе несовершеннолетними, иными видами их эксплуатации, а также похищением людей независимо от наличия факта осуществления уголовного производства по поводу совершенных действий.

В развитие положений этого закона приказом исполняющего обязанности Министра здравоохранения и социального развития Республики Казахстан от 24 февраля 2016 года № 138 утвержден стандарт оказания специальных социальных услуг жертвам торговли людьми, а приказом Министра здравоохранения и социального развития от 21 декабря 2016 года № 1079 также утвержден стандарт оказания специальных социальных услуг жертвам бытового насилия.

Комментарий 2020 года к Уголовно-процессуальному кодексу Республики Казахстан от Когамова Марата Чекишевича, доктора юридических наук, почетного юриста Казахстана, профессора, академика Казахстанской национальной академии естественных наук, Заслуженного работника МВД Республики Казахстан.

Конституция Закон Кодекс Норматив Указ Приказ Решение Постановление Адвокат Алматы Юрист Юридическая услуга Юридическая консультация Гражданские Уголовные Административные дела споры Защита Арбитражные дела споры Юридическая компания Казахстан Адвокатская контора Судебные дела Декларация Указ Приказ Постановление Решение Доклад Заключение Заявление Заключение Конвенция Контракт Меморандум Методика Нормы Нота Правила Программа Устав Хартия Статья Комментарий Резолюция Регламент Протокол Проект Программа Правила Послания