Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінің 331-бабына түсініктеме. Қазақстан Республикасының континенттік қайраңы және Қазақстан Республикасының айрықша экономикалық аймағы туралы заңнаманы бұзу
1. Қазақстан Республикасының континенттік қайраңында құрылыстарды заңсыз салу, олардың айналасында немесе Қазақстан Республикасының айрықша экономикалық аймағында қауіпсіздік аймақтарын құру, сондай-ақ салынған құрылыстар мен теңізде жүзу қауіпсіздігін қамтамасыз ету құралдарын салу, пайдалану, қорғау және жою қағидаларын бұзу —
екі мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына не сегіз жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға не үш жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан бір жылға дейінгі мерзімге айыра отырып немесе онсыз.
2. Қазақстан Республикасының континенттік қайраңының немесе Қазақстан Республикасының айрықша экономикалық аймағының табиғи байлықтарын тиісті рұқсатсыз зерттеу, барлау, игеру —
екі жүз айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына не екі жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға не елу тәулікке дейінгі мерзімге қамаққа алуға жазаланады, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан үш жылға дейінгі мерзімге айыра отырып немесе онсыз.
Қылмыстық құқық бұзушылықтың қоғамдық қауіптілігі (1-бөлігі — қылмыс, 2-бөлігі — қылмыстық теріс қылық) Қазақстан Республикасының континенттік қайраңы мен Қазақстан Республикасының айрықша экономикалық аймағын пайдалану кезінде экологиялық қауіпсіздік пен белгіленген тәртіптің бұзылуында (Қазақстан Республикасының «Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасы туралы» Заңының 2-бабының 6) тармағы) көрініс табады.
Қазақстан Республикасының континенттік қайраңы — бұл Мемлекеттік шекарадан (аумақтық сулардың (теңіздің) сыртқы шегінен) бастап Қазақстан Республикасы ратификациялаған халықаралық шарттарда белгіленген шектерге дейін өлшенетін теңіз түбінің және оның қойнауының учаскесі.
Континенттік қайраңға аумақтық теңізден тыс орналасқан суасты аудандарының теңіз түбі мен қойнауы, оның құрлық аумағының табиғи жалғасы болып табылатын құрлықтың суасты шетінің сыртқы шекарасына дейінгі барлық кеңістіктегі бөліктері кіреді.
Континенттік қайраң — көршілес құрлыққа ұқсас геологиялық құрылымы бар, шаруашылық мақсатта пайдалануға ең қолайлы әрі өнімді, тірі организмдер мекендейтін акваторияның белгілі бір ішкі және сыртқы шекаралары бар жағалаудағы теңіздік, мұхиттық таяз сулы бөлігі. 1958 жылғы Континенттік қайраң туралы Женева конвенциясының 1-бабына сәйкес, «континенттік қайраң» термині: а) жағалауға жанасатын, бірақ аумақтық теңіз аймағынан тыс орналасқан, 200 метр тереңдікке дейінгі немесе осы шектен тыс, үстіндегі сулардың тереңдігі осы аудандардың табиғи байлықтарын игеруге мүмкіндік беретін жерге дейінгі суасты аудандарының теңіз түбінің беті мен қойнауына; б) аралдардың жағалауларына жанасатын осындай суасты аудандарының теңіз түбінің беті мен қойнауына қатысты қолданылады.
Континенттік қайраңның ішкі шекарасы аумақтық теңіздің сыртқы шекарасы болып табылады, ал сыртқы шекарасы аумақтық теңіздің енін өлшеу жүргізілетін бастапқы сызықтардан 200 теңіз милі қашықтықта орналасады, бұл ретте құрлықтың суасты шетінің сыртқы шекарасы 200 теңіз милінен артық қашықтыққа созылмауы тиіс. Егер құрлықтың суасты шеті көрсетілген бастапқы сызықтардан 200 теңіз милінен артық қашықтыққа созылса, онда сыртқы шекара халықаралық құқық нормаларына сәйкес айқындалатын құрлықтың суасты шетінің сыртқы шекарасымен сәйкес келеді.
Континенттік қайраңның табиғи байлықтары — оның минералдық және тірі ресурстары.
Континенттік қайраңның минералдық ресурстары — теңіз түбінің және оның қойнауының минералдық және басқа да жансыз ресурстары.
Континенттік қайраңның тірі ресурстары — «отырықшы түрлерге» жататын тірі организмдер, оларды аулау мүмкін болатын кезеңде теңіз түбінде немесе оның астында қозғалмайтын күйде болады не теңіз түбімен немесе оның қойнауымен тұрақты физикалық байланыста болған жағдайда ғана қозғала алады, яғни моллюскілер, крабтар, шаян тәрізділер, губкалар және т.б.
Айрықша экономикалық аймақ — Қазақстан Республикасының аумақтық теңізінен тыс орналасқан және оған іргелес жатқан, аумақтық теңіздің енін өлшеу жүргізілетін бастапқы сызықтардан есептелетін ені 200 теңіз миліне дейінгі (егер Қазақстан Республикасының халықаралық шартында өзгеше көзделмесе), ерекше құқықтық режимі бар теңіз ауданы.
Қазақстан Республикасының айрықша экономикалық аймағының ішкі шекарасы аумақтық теңіздің сыртқы шекарасы болып табылады (Теңіз құқығы жөніндегі БҰҰ конвенциясы).
Қарастырылып отырған қылмыстық құқық бұзушылықтың объектісі Қазақстан Республикасының континенттік қайраңы мен Қазақстан Республикасының айрықша экономикалық аймағының экологиялық қауіпсіздігі, қоршаған ортасы және табиғи-ресурстық әлеуеті болып табылады.
Объективтік жағынан алғанда, қылмыстық құқық бұзушылық Қазақстан Республикасының континенттік қайраңында құрылыстарды заңсыз салудан, олардың айналасында немесе Қазақстан Республикасының айрықша экономикалық аймағында қауіпсіздік аймақтарын құрудан, сондай-ақ салынған құрылыстар мен теңізде жүзу қауіпсіздігін қамтамасыз ету құралдарын салу, пайдалану, қорғау және жою қағидаларын бұзудан көрініс табады.
Қазақстан Республикасының континенттік қайраңы туралы заңнаманы бұзу белсенді әрекеттер арқылы, мысалы, құрылыстарды заңсыз салу; олардың айналасында немесе Қазақстан Республикасының айрықша экономикалық аймағында қауіпсіздік аймақтарын құру, сондай-ақ құрылыстарды салу, пайдалану, жою және теңізде жүзу қауіпсіздігін қамтамасыз ету құралдарын пайдалану қағидаларын бұзу арқылы да, әрекетсіздік жолымен, мысалы, құрылыстар мен өзге де қондырғыларды қорғауды қамтамасыз етпеу арқылы да көрініс табуы мүмкін.
Құрылыстарды заңсыз салу континенттік қайраңда тиісті рұқсатсыз құрылыстарды, қондырғыларды, конструкцияларды, жасанды аралдарды және өзге де объектілерді салудан немесе орнатудан тұруы мүмкін.
Қауіпсіздік аймағы — салынған құрылыс, қондырғы, жасанды арал айналасындағы, онда адамның қызметі мен су көлігінің кіруі арнайы шектелген немесе тыйым салынған күзетілетін аумақ. Шектеулер континенттік қайраң мен айрықша экономикалық аймақтың табиғи байлықтарын зерттеу, барлау немесе игеру жұмыстарын жүргізумен, сондай-ақ кеме қатынасының және жасанды аралдардың, құрылыстар мен қондырғылардың өздерінің қауіпсіздігін қамтамасыз етумен байланысты.
Жасанды аралдардың, қондырғылар мен құрылыстардың айналасында қауіпсіздік аймақтары белгіленеді, олар жасанды аралдардың, қондырғылар мен құрылыстардың сыртқы шетінің әрбір нүктесінен 500 метрден аспайтын қашықтыққа созылады.
Салынған құрылыстар мен теңізде жүзуді қамтамасыз ету құралдарын салу, пайдалану, қорғау және жою қағидаларын бұзу әрекет арқылы да, әрекетсіздік арқылы да жасалуы мүмкін және, мысалы, заңды түрде салынған құрылысты қолданыстағы қағидаларға қайшы келетін тәртіппен пайдаланудан, қағидаларда немесе рұқсат шарттарында көзделген әрекеттерді орындамаудан көрініс табуы мүмкін.
Қарастырылып отырған экологиялық қылмыстық құқық бұзушылық өзінің құрылымы бойынша формальды құрамға жатады және Қазақстан Республикасының континенттік қайраңында құрылыстарды заңсыз салу басталған сәттен, олардың айналасында немесе Қазақстан Республикасының айрықша экономикалық аймағында қауіпсіздік аймақтары құрылған сәттен не салынған құрылыстар мен теңізде жүзу қауіпсіздігін қамтамасыз ету құралдарын салу, пайдалану, қорғау және жою қағидаларын бұзу фактілері анықталған сәттен бастап аяқталған деп танылады.
Субъективтік жағынан алғанда, Қазақстан Республикасының континенттік қайраңы және Қазақстан Республикасының айрықша экономикалық аймағы туралы заңнаманы бұзу тікелей қасақаналықпен жасалады. Адам өзінің әрекеттерінің немесе әрекетсіздігінің қоғамдық қауіптілігін сезінеді және оларды өз еркімен жасайды. Заңда осы қылмыстық құқық бұзушылықты жасау кезінде қоғамдық қауіпті салдардың болуы немесе оның сөзсіз туындауы мүмкін екендігіне қатысты нұсқаулар жоқ.
Қылмыстық құқық бұзушылықтың субъектісі 16 жасқа толған, есі дұрыс жеке тұлғалар, атап айтқанда, Қазақстан Республикасының азаматтары, азаматтығы жоқ адамдар, сондай-ақ шетел азаматтары болуы мүмкін.
ҚР ҚК-нің 331-бабының 2-бөлігі Қазақстан Республикасының континенттік қайраңының немесе Қазақстан Республикасының айрықша экономикалық аймағының табиғи байлықтарын тиісті рұқсатсыз зерттеу, барлау және игеру үшін жауаптылықты көздейді.
Континенттік қайраңдағы немесе айрықша экономикалық аймақтағы зерттеулер — теңіз түбінде және оның қойнауында болып жатқан табиғи процестердің барлық аспектілері бойынша білім алуға, минералдық ресурстарды барлау мен игеруге және тірі ресурстарды аулауға бағытталған іргелі немесе қолданбалы ғылыми-зерттеу және эксперименттік жұмыстар.
Континенттік қайраңның немесе айрықша экономикалық аймақтың табиғи байлықтарын барлау теңіз түбінен немесе оның қойнауынан минералдық және тірі ресурстардың сынамалары мен үлгілерін алудан тұрады.
Континенттік қайраңның немесе айрықша экономикалық аймақтың табиғи байлықтарын игеру — теңіз түбінің және оның қойнауының минералдық және тірі ресурстарын өнеркәсіптік жолмен өндіру.
Қазақстан Республикасының континенттік қайраңында немесе Қазақстан Республикасының айрықша экономикалық аймағында табиғи байлықтарды әуесқойлық мақсатта жинау (аулау) ҚР ҚК-нің 331-бабының 2-бөлігінде көзделген қылмыстық құқық бұзушылық құрамын құрмайды.
Қазақстан Республикасының континенттік қайраңының немесе Қазақстан Республикасының айрықша экономикалық аймағының табиғи байлықтарын зерттеу, барлау және игеру, егер олар: лицензия алмай өз бетінше жүргізілсе; лицензия алуға өтініш берілгеннен кейін, бірақ оған жауап алынғанға дейін жүргізілсе; лицензия беруден бас тартылғаннан кейін немесе лицензияның қолданылу мерзімі өткеннен кейін жүргізілсе және т.б., ҚР ҚК-нің 331-бабының 2-бөлігі бойынша қылмыстық жауаптылыққа әкеп соғады.
ҚР ҚК-нің 331-бабының 2-бөлігінде қоғамдық қауіпті салдардың туындауы көзделмеген, сондықтан бұл қылмыстық құқық бұзушылық Қазақстан Республикасының континенттік қайраңының немесе Қазақстан Республикасының айрықша экономикалық аймағының табиғи байлықтарын тиісті рұқсатсыз зерттеу, барлау және игеру басталған сәттен бастап аяқталған деп танылады.
ҚР ҚК-нің 331-бабының 1-бөлігінде көзделген әрекет орташа ауырлықтағы қылмыстарға жатады.
ҚР ҚК-нің 331-бабының 2-бөлігінде көзделген әрекет қылмыстық теріс қылықтарға жатады.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне Исидор Шамилович Борчашвилидің 2021 жылғы түсініктемесі, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заң қызметі Заңгерлік кеңес беру Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Қарар Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар
