Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексінің 171-бабына түсіндірме. Азаматтық талап қоюды қамтамасыз ету
Азаматтық талап қоюшы азаматтық талап қойған кезде қылмыстық қудалау органы оны қамтамасыз ету шараларын қабылдауға міндетті. Егер мұндай шаралар қабылданбаған болса, сот басты сот талқылауына дайындық кезінде осы Кодекстің 325-бабына сәйкес қылмыстық қудалау органына оларды қабылдауды міндеттейді. Сот талқылауы сатысында азаматтық талап қойылған кезде сот азаматтық талап қоюды қамтамасыз ету туралы қаулы шығарады.
Қылмыстық құқық бұзушылықтан немесе есі дұрыс емес адамның іс-әрекетінен келтірілген зиянның өтелуін қамтамасыз ету шараларын қабылдау міндетін заң жалпы ереже бойынша қылмыстық қудалау органдарына жүктейді. Бұл әбден қисынды, өйткені сот талқылауы басталғанға дейін мүліктің меншік иесінің немесе иеленушісінің азаматтық талапты немесе қылмыстық іс бойынша мүлікті ықтимал тәркілеуді қанағаттандыруға бағытталған мүлікке қатысты заңсыз әрекеттер жасауы мүмкін. Мұндай жағдайдың алдын алу үшін досудебтік тергеп-тексеру сатысының өзінде тиісті шараларды қабылдау қажет.
Қылмыстық іс бойынша мәлімделген азаматтық талапты қамтамасыз ету шараларының қатарына, ең алдымен, ҚПК-нің 161-бабында көзделген тәртіппен жылжымалы және жылжымайтын мүлікке тыйым салу жатады (осы баптың нормаларына берілген түсіндірмені қараңыз).
Судья қылмыстық істі сотта қарауға дайындау сатысында, егер қылмыстық істі тергеп-тексеру барысында мұндай шаралар қабылданбаған болса, қылмыстық құқық бұзушылықпен келтірілген залалды өтеуді және мүлікті ықтимал тәркілеуді қамтамасыз ету шараларын қабылдауды қылмыстық қудалау органдарына міндеттеуге құқылы (ҚПК-нің 320-бабының 6-тармағы).
Басты сот талқылауы барысында азаматтық талап қоюды қамтамасыз етудің тәртібі біршама өзгеше: талап қоюды қамтамасыз ету шарасы ретінде мүлікке тыйым салу туралы судьяның қаулысын сот орындаушысы ҚПК-нің 163-бабының 7–8-бөліктерінде, АПК-нің 158-бабында, Қазақстан Республикасының «Атқарушылық іс жүргізу және сот орындаушыларының мәртебесі туралы» Заңының 31–36, 62–67-баптарында көзделген қағидаларға сәйкес, сондай-ақ Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2009 жылғы 12 қаңтардағы № 2 «Азаматтық істер бойынша қамтамасыз ету шараларын қабылдау туралы» нормативтік қаулысында көзделген түсіндірмелерді ескере отырып орындайды.
Мүліктің меншік иелері немесе өзге де иеленушілері қылмыстық процесс шеңберінде мүлікті тыйым салудан босату (тізімдемеден алып тастау) туралы талап қоюға құқылы.
Мәселе мынада: АПК-нің 23-бабының 9-бөлігіне сәйкес, мыналардың негізінде тыйым салынған тұлғалардың мүлкін тыйым салудан босату (тізімдемеден алып тастау) туралы талап қоюлар азаматтық сот ісін жүргізу тәртібімен қаралуға жатпайды:
- қылмыстық істі тергеп-тексеру кезінде қылмыстық қудалау органы тыйым салған мүлікке;
- тәркіленуге жататын заттар көрсетілген мүлікті тәркілеу туралы соттың үкімі (қаулысы) негізінде, сондай-ақ заңсыз жолмен алынған не заңсыз жолмен алынған қаражатқа сатып алынған мүлікті мемлекет кірісіне айналдыру туралы, сондай-ақ қылмыстық құқық бұзушылық жасаудың құралы немесе қаруы болып табылатын мүлікке;
- әкімшілік құқық бұзушылық жасау нысанасын немесе құралын тәркілеу туралы сот қаулысының негізінде тыйым салынған мүлікке қатысты талап қоюлар.
Қылмыстық процесті, әкімшілік құқық бұзушылық туралы істі жүргізетін органның мүлікке тыйым салу, тәркілеу, мүлікті мемлекет кірісіне айналдыру мәселелеріне қатысты әрекеттерінің заңдылығы Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексінде және Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексінде белгіленген тәртіппен тексерілуге жатады.
Мүлікті тыйым салудан босату (тізімдемеден алып тастау) туралы істер бойынша сот практикасын жинақтау қорытындылары бойынша Жоғарғы Сот өз уақытында 1988 жылғы 23 қыркүйектегі № 7 «Республика соттарының мүлікті тыйым салудан босату (тізімдемеден алып тастау) туралы істерді қарау кезінде республика заңнамасын, КСРО Жоғарғы Соты Пленумы мен Қазақ КСР Жоғарғы Соты Пленумының қаулыларын орындау барысы туралы» қаулысында (күші жойылған) соттардың назарын талап қоюды қанағаттандыру туралы шешімнің қарар бөлігінде мынадай мәліметтердің нақты көрсетілуі қажеттігіне аударған:қандай заттар (әрқайсысының бағасы көрсетілген нақты тізбесі) тыйым салудан босатылады, кімнің пайдасына (тегі, аты, әкесінің аты), қандай құқық негізінде (меншік құқығы, иелену құқығы немесе ерлі-зайыптылардың, колхоз ауласы мүшелерінің ортақ бірлескен меншігіндегі үлес ретінде), қандай тізімдемеден алып тасталады, борышкерге (сотталған адамға) қандай мүлік бөлініп беріледі. Талап қоюдан бас тартылған жағдайда да шешімнің қарар бөлігінің тұжырымы дәл осындай нақты болуы тиіс (5-тармақ). Бөлінбейтін мүлікке салынған тыйым алынған кезде сот шешімінде талап қоюшының оған мұқтаждығы туралы уәждер (автомобиль, мотоцикл және тағы басқа) көрсетілуі тиіс. Бөлінбейтін мүлік тізімдемеде қалдырылған жағдайда, сот шешімінде оны өткізу нәтижесінде алынатын сомадан талап қоюшыға тиесілі үлесті оның пайдасына өндіріп алу туралы нұсқау болуы тиіс (6-тармақ). Аталған ұсынымдарды қазіргі уақытта да ескеру артық болмайды деп пайымдауға негіз бар.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексіне 2020 жылғы түсіндірме. Авторы: Қоғамов Марат Чекишевич, заң ғылымдарының докторы, Қазақстанның құрметті заңгері, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсіндірме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар
