Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексінің 178-бабына түсініктеме. Процестік шығындарды өндіріп алу
Процестік шығындарды өндіріп алу мәселесін сот қылмыстық іс бойынша түпкілікті шешім шығару кезінде қарайды. Егер іс бойынша іс жүргізу қылмыстық процестің сотқа дейінгі сатысында аяқталса, тергеу судьясы прокурордың ұсынуы бойынша процестік шығындарды өндіріп алу мәселесін қарайды. Процестік шығындар күдіктіге, айыпталушыға, сотталған адамға жүктелуі мүмкін немесе мемлекет есебінен өтеледі.
Сот аудармашыға төленген сомаларды қоспағанда, процестік шығындарды сотталған адамнан өндіріп алуға құқылы. Процестік шығындар жазадан босатылған сотталған адамға да жүктелуі мүмкін.
Іске аудармашының қатысуына байланысты процестік шығындар мемлекет есебіне жатқызылады. Егер аудармашы өз функцияларын қызметтік тапсырма тәртібімен орындаған болса, оның еңбегіне ақы төлеу шығындарын мемлекет аудармашы жұмыс істеген ұйымға өтейді.
Осы Кодекстің 67-бабының үшінші бөлігі мен 76-бабының екінші бөлігінде көзделген жағдайларда күдіктінің, айыпталушының, сотталушының қорғаушысы немесе жәбірленушінің (жеке айыптаушының) өкілі ретінде тегін заң көмегін көрсеткен адвокаттың іске қатысуына байланысты процестік шығындар бюджет қаражаты есебінен өтеледі.
Сотталушы ақталған немесе іс осы Кодекстің 35-бабы бірінші бөлігінің 1), 2) тармақтарына сәйкес тоқтатылған жағдайда, процестік шығындар мемлекет есебіне жатқызылады. Егер сотталушы ішінара ақталса, сот оны кінәлі деп танылған айыптауға байланысты процестік шығындарды төлеуге міндеттейді.
Процестік шығындар олар өндіріп алынуға жататын адамның мүліктік дәрменсіздігі жағдайында мемлекет есебіне жатқызылады. Егер процестік шығындарды төлеу сотталған адамның асырауындағы адамдардың материалдық жағдайына елеулі әсер етуі мүмкін болса, сотталған адамды процестік шығындарды төлеуден толық немесе ішінара босатуға сот құқылы. Бұйрықтық іс жүргізу тәртібімен айыптау үкімін шығару кезінде сотталған адамның мүліктік жағдайын ескере отырып, сот оны процестік шығындарды төлеуден толық немесе ішінара босатуға құқылы.
Бірнеше сотталушының кінәлі екені танылған кезде сот олардың әрқайсысынан қандай мөлшерде процестік шығындар өндіріп алынуға тиіс екенін айқындайды. Бұл ретте сот кінәнің сипатын, қылмыстық құқық бұзушылық үшін жауаптылық дәрежесін және сотталған адамның мүліктік жағдайын ескереді.
Кәмелетке толмағандардың қылмыстық құқық бұзушылықтары туралы істер бойынша сот процестік шығындарды төлеуді кәмелетке толмаған адамның ата-анасына немесе оларды алмастыратын адамдарға жүктеуі мүмкін.
Жеке айыптау ісі бойынша сотталушы ақталған жағдайда, сот процестік шығындарды іс жүргізу басталуына негіз болған шағымды берген адамнан толық немесе ішінара өндіріп алуға құқылы. Іс тараптардың татуласуына байланысты тоқтатылған кезде процестік шығындар сотталушыдан өндіріп алынады.
Күдікті, айыпталушы қайтыс болған жағдайда, олардың мұрагерлері процестік шығындарға байланысты міндеттемелер бойынша жауапты болмайды.
Процестік шығындарды өндіріп алу құқығы тиісті сот шешімі заңды күшіне енген күннен бастап үш жыл өткен соң ескіру мерзімінің өтуіне байланысты тоқтатылады.
Осы баптың алтыншы бөлігінде көрсетілген жағдайды қоспағанда, процестік шығындар туралы мәліметтер болған кезде қылмыстық қудалау органы процестік шығындардың өндіріп алынуын қамтамасыз ету шараларын қабылдауға міндетті.
Ескертпе. 178-бапқа Қазақстан Республикасының 2018 жылғы 12 шілдедегі № 180-VI Заңымен өзгеріс енгізілді (алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі).
Қылмыстық іс бойынша шығындарды (жұмсалған қаражатты) өтеу мәселесі қылмыстық істі сотқа дейінгі тергеп-тексеру барысында да, істі мәні бойынша сотта қарау кезінде де туындауы мүмкін.
Қылмыстық іс бойынша іс жүргізу кезінде процестік шығындарды қамтамасыз ету шаралары ҚПК-нің 161-бабының тиісті бөлігінде, 163-бабының 7—9-бөліктерінде (ҚПК-нің 178-бабының 12-бөлігі) көзделген.
Егер қылмыстық іс сотқа дейінгі тергеп-тексеру барысында тоқтатылса, тоқтатылған қылмыстық істің материалдары негізінде әзірленген прокурордың ұсынуы бойынша процестік шығындарды өндіріп алу мәселесі тергеу судьясына жүктеледі (ҚПК-нің 55-бабы 2-бөлігінің 5) тармағы, 56-бабының 2-бөлігі). Бұл бөлікте Жоғарғы Сот ҚПК-нің 178-бабының бірінші бөлігіне сәйкес тергеу судьясы өз құзыретіне кіретін мәселелерді тек қылмыстық іс бойынша сотқа дейінгі іс жүргізу барысында ғана қарайтынын, сондықтан қылмыстық істі мәні бойынша қарағаннан кейін прокурорлардың процестік шығындарды өндіріп алу туралы ұсынуларын қарауға жол берілмейтінін түсіндіреді. Тергеу судьялары прокурорлардың процестік шығындарды өндіріп алу мәселесі бойынша ұсынуларын қараған кезде қылмыстық іс материалдарынан барлық қажетті құжаттардың қоса берілуін талап етуі қажет (Жоғарғы Соттың 2018 жылғы 29 маусымдағы № 10 «Қылмыстық істер бойынша процестік шығындарды өндіріп алу туралы» нормативтік қаулысының 12-тармағы).
Қылмыстық құқық бұзушылық субъектісінен өндіріп алынуға жататын процестік шығындар мен олардың мөлшері айыптау актісіне (ҚПК-нің 299-бабының 7-бөлігі), қылмыстық теріс қылық туралы хаттамаға (ҚПК-нің 527-бабының тиісті бөлігі, 528-бабының 1-бөлігі), бұйрықтық іс жүргізуді қолдану туралы қаулыға (ҚПК-нің 629-1-бабының 1-бөлігі, 629-2-бабы), кінәні мойындау туралы мәміле нысанындағы келісімге (ҚПК-нің 616-бабының 1-бөлігі) қоса берілетін анықтаманың тақырыбы болып табылады.
Процестік шығындарды бөлу туралы шешім (олардың мөлшері, кімге жүктелетіні немесе толық не ішінара мемлекет есебіне жатқызылатыны) үкімнің қарар бөлігінде шешілуге жататын өзге де мәселелердің қатарына кіреді (ҚПК-нің 401-бабының 3-тармағы, Жоғарғы Соттың 2018 жылғы 20 сәуірдегі № 4 «Сот үкімі туралы» нормативтік қаулысының 44, 53-тармақтары). Қылмыстық іс бойынша шығындарды өтеу мәселесі істі апелляциялық немесе кассациялық тәртіппен қарау кезінде, заңда өзгеше көзделмегендіктен, үкімнің қарар бөлігіне ұқсас түрде тиісті сот қаулысының қарар бөлігінде шешілуге тиіс.
ҚПК-нің 178-бабының 1—2, 11-бөліктерінің нормаларының мағынасы бойынша процестік шығындар негізінен сотталған адамдардан өтеледі және сот актісі заңды күшіне енген күннен бастап үш жыл өткен жағдайда олардан өндіріп алынбайды. Мысалы, айыптау үкімін шығару кезінде сотталған адамнан жәбірленушінің сотқа дейінгі тергеп-тексеру барысында және сотта келісім бойынша қатысқан өкілінің еңбегіне ақы төлеуге байланысты жұмсаған шығындары жәбірленушінің пайдасына өндіріп алынуға жатады. Жәбірленушінің, оның өкілінің қылмыстық-процестік заңнамада көзделген өзге де шығындары (процестік әрекеттер жүргізілетін жерге бару және кері қайту жолақысын төлеу, тұрғын үй-жайды жалдау, тәуліктік шығыстар және басқалары) аталған адамдардың пайдасына сотқа дейінгі тергеп-тексеру органдарының, соттың қаражаты есебінен төленеді және кінәлі адамнан мемлекет кірісіне өндіріп алынады (Жоғарғы Соттың 1992 жылғы 24 сәуірдегі № 2 «Қылмыстық құқық бұзушылықтардан зардап шеккен адамдардың құқықтары мен міндеттерін реттейтін заңнаманы қолдану тәжірибесі туралы» нормативтік қаулысының 19-тармағы).
Негіздер болған кезде (адамның мүліктік дәрменсіздігі, белгілі бір адамдардың материалдық жағдайы, сотталған адамның мүліктік жағдайы) процестік шығындар толық немесе ішінара мемлекет есебіне де жатқызылады (ҚПК-нің 178-бабының 3, 4, 5, 6-бөліктерінде ескертпелермен келтірілген).
ҚПК-нің 178-бабының 8, 9-бөліктеріне сәйкес, негіздер болған жағдайда процестік шығындарды сот кәмелетке толмаған сотталғандардың заңды өкілдеріне, ал жеке айыптау істері бойынша — шағым берушіге немесе сотталушыға жүктеуі мүмкін.
Мәселен, соттар іс бойынша түпкілікті шешім шығару кезінде кәмелетке толмаған адамның өзінде табысы немесе басқа да кірістері болған жағдайда процестік шығындарды оның өз қаражаты есебінен өндіріп алу мүмкіндігін ескеруге, сондай-ақ оның заңды өкілінің мүліктік жағдайын анықтауға тиіс. Кәмелетке толмаған адамның және оның заңды өкілінің мүліктік дәрменсіздігі анықталған жағдайда процестік шығындар мемлекет есебінен өтеледі (Жоғарғы Соттың 2018 жылғы 29 маусымдағы № 10 «Қылмыстық істер бойынша процестік шығындарды өндіріп алу туралы» нормативтік қаулысының 10-тармағы).
Жеке айыптау істері бойынша сотталушы ақталған жағдайда, сот процестік шығындарды іс жүргізу басталуына негіз болған шағымды берген адамнан толық немесе ішінара өндіріп алуға құқылы. Егер қылмыстық іс тараптардың татуласуына байланысты тоқтатылса, процестік шығындар сотталушыдан өндіріп алынады. Жеке айыптаушы айыптаудан бас тартқан кезде қылмыстық іс тоқтатылған жағдайда, сот процестік шығындарды іс жүргізу басталуына негіз болған шағымды берген адамнан толық немесе ішінара өндіріп алуға құқылы (Жоғарғы Соттың 2018 жылғы 29 маусымдағы № 10 «Қылмыстық істер бойынша процестік шығындарды өндіріп алу туралы» нормативтік қаулысының 6-тармағы).
Қайтыс болған қылмыстық құқық бұзушылық субъектісінің мұрагерлеріне процестік шығындар жүктелмейді (ҚПК-нің 178-бабының 10-бөлігі).
Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексіне 2020 жылғы түсініктеме. Автор: Марат Чекишевич Қоғамов, заң ғылымдарының докторы, Қазақстанның құрметті заңгері, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы заңгері Заң қызметі Құқықтық қызмет Заң консультациясы Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Арбитраждық Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар