Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексінің 18-бабына түсініктеме. Меншікке қол сұғылмаушылық
1. Меншікке заңмен кепілдік беріледі. Ешкім де сот шешімінсіз өз мүлкінен айырылуы мүмкін емес.
2. Адамдардың банктердегі салымдарына және өзге де мүлкіне тыйым салу, сондай-ақ процестік әрекеттер барысында оларды алып қою осы Кодексте көзделген жағдайларда және тәртіппен жүргізілуі мүмкін.
Адам ешкімнің еркінен тыс өз мүлкінен айырылмауға тиіс, — деп Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясының 17-бабының 2-тармағында жарияланған. Қазақстан Республикасы азаматтарының жеке меншігінде заңды түрде сатып алынған кез келген мүлік болуы мүмкін (1-тармақ). Меншікке заңмен кепілдік беріледі (2-тармақ). Ешкім де сот шешімінсіз өз мүлкінен айырылуы мүмкін емес (3-тармақ), — деп Қазақстан Республикасы Конституциясының 26-бабында бекітілген. Азаматтық кодекске (бұдан әрі — АК) сәйкес меншік құқығы дегеніміз — заңнамалық актілермен танылатын және қорғалатын, субъектінің өзіне тиесілі мүлікті өз қалауынша иелену, пайдалану және оған билік ету құқығы (188-баптың 1-тармағы). Меншік құқығы мерзімсіз болып табылады. Мүлікке меншік құқығы заңнамада көзделген негіздер бойынша мәжбүрлеп тоқтатылуы мүмкін (АК-нің 118-бабының 5-тармағы). Меншік иесінен мүлікті мәжбүрлеп алып қоюға, оны сот тәртібімен өтеусіз алып қою, яғни қылмыс немесе өзге де құқық бұзушылық жасағаны үшін санкция ретінде тәркілеу жағдайларын қоспағанда, жол берілмейді (АК-нің 249-бабы 2-тармағының 4) тармақшасы, 254-бабы, ҚК-нің 48-бабы).
Қылмыстық жазаның қосымша шарасы ретінде мүлікті тәркілеу сотталған адамның меншігіндегі, қылмыстық жолмен табылған не қылмыстық жолмен алынған қаражатқа сатып алынған мүлікті, сондай-ақ қылмыстық құқық бұзушылық жасау құралы немесе заты болып табылатын мүлікті мәжбүрлеп, өтеусіз алып қоюдан және оны мемлекет меншігіне айналдырудан тұрады (ҚК-нің 48-бабының 1-бөлігі).
ҚК-нің 48-бабының 2015 жылғы 13 қарашадағы «Қазақстан Республикасы азаматтарының, оралмандардың және Қазақстан Республикасында тұруға ықтиярхаты бар адамдардың мүлкін жария етуіне байланысты оларға рақымшылық жасау мәселелері бойынша Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Заңының редакциясында 2016 жылғы 1 қаңтардан бастап қолданысқа енгізілгенін атап өткен жөн (ҚК-нің 467-бабының 1, 3-бөліктері).
Мынадай мүліктер тәркіленуге жатпайды: 1) сотталған адамға немесе оның асырауындағы адамдарға қажетті, қылмыстық-атқару заңнамасында көзделген тізбеге сәйкес мүлік; 2) егер олар осы Заң бойынша қылмыстық жауаптылықтан босату көзделген қылмыстық құқық бұзушылық жасау нәтижесінде алынған болса, 2014 жылғы 30 маусымдағы «Қазақстан Республикасы азаматтарының, оралмандардың және Қазақстан Республикасында тұруға ықтиярхаты бар адамдардың мүлкін жария етуіне байланысты оларға рақымшылық жасау туралы» Қазақстан Республикасының Заңына сәйкес жария етілген ақша және өзге де мүлік (ҚК-нің 48-бабының 5-бөлігі).
Бұл ретте ҚК-нің 48-бабы 5-бөлігінің 2) тармағының ережелері 2014 жылғы 1 қыркүйектегі жағдай бойынша заңды күшіне енген сот актілеріне қолданылмайды, сондай-ақ жария етуге жатпаған жария етілген мүлік пен ақшаға да таралмайды (ҚК-нің 48-бабының 5-бөлігі, сондай-ақ ҚПК-нің 390-бабы 1-бөлігінің 11) тармағын, 673-бабының 3-бөлігін, 674-бабының 1-бөлігін қараңыз; «Қазақстан Республикасы азаматтарының, оралмандардың және Қазақстан Республикасында тұруға ықтиярхаты бар адамдардың мүлкін жария етуіне байланысты оларға рақымшылық жасау мәселелері бойынша Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы»: 2015 жылғы 13 қарашадағы Қазақстан Республикасының Заңы).
3\. Қылмыстық құқық бұзушылық салдарынан зиян (мүліктік және моральдық зиян, өзге де шығыстар) келтірілген кезде мүлікті тәркілеуден басқа, меншік иесі сот үкімі бойынша азаматтық талап қою бөлігінде үкімді орындауға, сондай-ақ мүліктік сипаттағы өзге де өндіріп алуларға байланысты (мүлікті тәркілеуді қоспағанда) өз мүлкінен айырылуы мүмкін.
Істі сот және сотқа дейінгі тергеп-тексеру органдары адамды ақтамайтын негіздер бойынша тоқтатқан кезде азамат немесе заңды тұлға не олардың өкілдері азаматтық сот ісін жүргізу тәртібімен сотқа талап қоюға құқылы (ҚПК-нің 170-бабы). ҚПК-нің 35-бабының 3), 4) тармақтарында көрсетілген негіздер бойынша іс бойынша іс жүргізуді тоқтату туралы қаулы шығарылған кезде сот азаматтық талап қоюды толық көлемде қанағаттандырады.
Жоғарыда баяндалғандардан мүлікті тәркілеу, сондай-ақ меншік иесін мүлкінен айырудың өзге де жағдайлары тек сот шешімі бойынша қолданылатыны туындайды. Бұл — қылмыстық сот ісін жүргізу барысында меншікке қол сұғылмаушылықтың аса маңызды конституциялық кепілдігі.
2014 жылғы 5 шілдедегі Қылмыстық-атқару кодексінде сот үкімі бойынша тәркілеуге жатпайтын мүліктің тізбесі белгіленгенін еске сала кеткен жөн (ҚПК-нің 670-бабына түсініктемені қараңыз).
Тыйым салынатын мүлік алып қойылуы не тыйым салуды жүргізген адамның қалауы бойынша жергілікті әкімшілік, тұрғын үй-пайдалану ұйымы өкіліне, меншік иесіне немесе мүліктің сақталуына жауапты болатыны туралы ескертілуге тиіс өзге де адамға сақтауға берілуі мүмкін, бұл туралы олардан қолхат алынады (ҚПК-нің 163-бабының 11-бөлігі). ҚК-де тізімге алынған немесе тыйым салынған не тәркіленуге жататын мүлікке қатысты заңсыз әрекеттер жасағаны үшін қылмыстық жауаптылық көзделген (425-бап).
Негізінен, адамдардың банктердегі салымдарына және өзге де мүлкіне тыйым салудың, сондай-ақ процестік әрекеттер барысында оларды алып қоюдың процестік нысаны ҚПК-нің 161–163-баптарында көзделген.
Атап айтқанда, бірінші кезектегі қажеттілік заттары болып табылатын мүлікке және тізбесі Қазақстан Республикасының заңнамасында айқындалатын өзге де заттарға тыйым салуға болмайды. Бұдан бөлек, мүлікке билік етуге уақытша шектеу белгілеуге, мүлікпен мәмілелер мен өзге де операциялар жасауға шектеулер қоюға, мемлекеттік бюджеттен және (немесе) Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қорынан төленетін жәрдемақылар мен әлеуметтік төлемдерді, тұрғын үй төлемдерін есепке жатқызуға арналған банктік шоттардағы ақшаға, тұрғын үй құрылыс жинақ банктеріндегі банктік шоттарда тұрғын үй төлемдерін пайдалану есебінен жинақталған тұрғын үй құрылыс жинақтары түріндегі ақшаға, нотариус депозиті шарттарында енгізілген ақшаға, «Мемлекеттік білім беру жинақтау жүйесі туралы» Қазақстан Республикасының Заңына сәйкес жасалған білім беру жинақтау салымы туралы шарт бойынша банктік шоттарда тұрған ақшаға, сондай-ақ уәкілетті мемлекеттік орган лицензиясынан айырған және (немесе) мәжбүрлеп тарату процесінде тұрған банктердің, сақтандыру (қайта сақтандыру) ұйымдарының, ерікті жинақтаушы зейнетақы қорларының ақшасына тыйым салуға жол берілмейді (ҚПК-нің 161-бабының 7-бөлігі).
Мүлікке тыйым салу қажеттілігі туындаған кезде сотқа күдіктінің немесе заң бойынша олардың әрекеттері үшін материалдық жауаптылықта болатын адамдардың мүлкіне тыйым салу туралы өтінішхат енгізу жөнінде сот алдында өтінішхат қозғау туралы қаулыны сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адам шығарады. Қаулыға өтінішхаттың негізділігін растайтын қылмыстық істің куәландырылған көшірмелері қоса беріледі (ҚПК-нің 162-бабының 1-бөлігі). Мүлікке тыйым салуға санкция беру құқығы тергеу судьясына, ал ҚПК-нің 107-бабы жетінші бөлігінің 2) және 3) тармақтарында көзделген жағдайларда — облыстық және оған теңестірілген соттың судьяларына тиесілі (ҚПК-нің 163-бабының 1-бөлігі).
Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексіне 2020 жылғы түсініктеме, авторы — Марат Чекишевич Қоғамов, заң ғылымдарының докторы, Қазақстанның құрметті заңгері, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар
