Қылмыстық құқық бұзушылық жасаған тұлғадан өндіріп алынатын мәжбүрлі төлем

📘 ЖАЛПЫ СИПАТТАМА

ҚР ҚК-нің 98-1-бабы жаңа тетік енгізеді — мәжбүрлі төлем (міндетті ақшалай жарна). Ол кінәлі тұлғадан өндіріліп алынады және келтірілген зиянды өтеу мен жәбірленушілерді қолдауға, соның ішінде Жәбірленушілерге өтемақы қоры арқылы көмек көрсетуге бағытталған.

🔹 Бұл шара:

• жаза болып табылмайды;

• өтемақылық және жария-құқықтық сипатқа ие;

• жәбірленушінің құқықтарын қалпына келтіру және әділдік қағидатын іске асыруға қызмет етеді (ҚР ҚК 7-бабы).

📑 ҚҰРЫЛЫМДЫҚ ТАЛДАУ

🔹 Қолдану мақсаты

«жәбірленушілердің құқықтары мен заңды мүдделерін қорғау мақсатында…»

📌 Мәжбүрлі төлем мына мақсаттарға бағытталған:

• келтірілген зиянның өтелуін қамтамасыз ету;

• жәбірленушілерге төлемдер жүргізілетін Қорды қаржыландыру;

• құқық бұзушының қоғам мен жәбірленуші алдындағы жауапкершілігін арттыру.

Бұл келесі институттарды толықтырады:

• азаматтық талап (ҚР ҚПК 162-бабы);

• сот айыппұлы (ҚР ҚК 71-1-бабы);

• зиянды өтеудің басқа да нысандары.

🔹 Кімнен өндіріп алынады

«қылмыстық құқық бұзушылық жасаған кінәлі тұлғадан…»

📌 Өндіріп алу сот кінәлі деп таныған тұлғаға қолданылады:

• заңды күшіне енген үкім бойынша;

• қылмыстық құқық бұзушылық жасағаны үшін (қылмыс немесе қылмыстық теріс қылық).

🔸 Мәжбүрлі төлемді өндіріп алу мәселесі сот үкімі шеңберінде шешіледі — бөлек азаматтық талап қою қажет емес.

🔹 Нысаны мен мөлшері

«98-2-бапта белгіленген тұрақты ақшалай сома түрінде…»

📌 Төлем мөлшері заңмен нақты белгіленген — сот оны өз қалауы бойынша тағайындамайды.→ Қараңыз: ҚР ҚК 98-2-бабы, онда:

• нақты сомалар (айлық есептік көрсеткіш — АЕК түрінде);

• қылмыс санатына байланысты мөлшерлер көрсетілген.

🔹 Өндіріп алу тәртібі

«жәбірленушілерге өтемақы қоры туралы заңнамада көзделген тәртіппен…»

📎 Негізгі нормативтік акт:

• 2018 жылғы 10 қаңтардағы №167-VI «Жәбірленушілерге өтемақы қоры туралы» ҚР Заңы.

📌 Осы заңға сәйкес:

• төлем республикалық бюджетке аударылады (10-бап);

• әкімшілендіруді Бас прокуратура мен Қаржы министрлігі жүзеге асырады;

• сот үкімінде төлемнің реквизиттері мен мерзімдерін көрсетеді.

⚖️ ПРАКТИКАДАН МЫСАЛ

№1-1013/2023 іс (Алматы қаласы)Айыпталушы денсаулыққа қасақана орташа ауырлықтағы зиян келтіргені үшін кінәлі деп танылды.

Сот негізгі жаза ретінде 300 АЕК мөлшерінде айыппұл тағайындап, қосымша Жәбірленушілерге өтемақы қорына 30 АЕК мөлшерінде мәжбүрлі төлем өндіріп алды.

🔹 Жәбірленуші де Қордан төлем алды, себебі айыпталушы үкім шыққан кезде уақытша ұстау изоляторында болып, зиянды өз еркімен өтей алмады.

📚 БАЙЛАНЫСТЫ НОРМАЛАР

🔸 ҚР Қылмыстық кодексі:

• 98-2-бап — мәжбүрлі төлем мөлшері;

• 71-1-бап — сот айыппұлы (жазаға балама);

• 46-бап 7-т. — қылмыстық-құқықтық сипаттағы өзге де шаралар.

🔸 ҚР Қылмыстық-процестік кодексі:

• 162-бап — азаматтық талап;

• 387-1-бап — мәжбүрлі төлемді қолдану тәртібі.

🔸 «Жәбірленушілерге өтемақы қоры туралы» заң:

• 3–6-баптар — өтемақы алуға құқығы бар жәбірленушілер санаттары;

• 10-бап — қаражатты есепке алу тәртібі;

• 12-бап — қор қаражатының жұмсалуына бақылау және есептілік.

🌍 ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ТӘЖІРИБЕ

Жәбірленушілердің пайдасына мәжбүрлі төлемдер механизмі көптеген елдерде қолданылады:

• 🇩🇪 Германия — Schmerzensgeld (ауырсыну мен моральдық зиян үшін өтемақы);

• 🇺🇸 АҚШ — штаттар басқаратын Victim Compensation Programs;

• 🇫🇷 Франция — Fonds de Garantie, қылмыс құрбандарына өтемақы төлейтін орталықтандырылған қор;

• 🇪🇺 2012/29/EU директивасы — мемлекет жәбірленушіге, тіпті кінәлі тұлға төлем жасай алмаса да, өтемақы алуға мүмкіндік беруі тиіс.

📌 Қазақстандағы мәжбүрлі төлем институты — қылмыс құрбандарының құқықтарын қорғау саласындағы халықаралық стандарттарға ұлттық заңнаманы жақындату бағытындағы маңызды қадам.

✅ ҚОРЫТЫНДЫ

ҚР ҚК 98-1-бабы әлеуметтік және құқықтық әділеттіліктің жаңа механизмін бекітеді:

• жәбірленушілерге өтемақы алудың қосымша кепілдігін қамтамасыз етеді;

• құқық бұзушылардың жауапкершілігін арттырады;

• қоғамның сот төрелігіне деген сенімін нығайтады;

• жәбірленушінің зиянды өтеу жөніндегі конституциялық құқығын (ҚР Конституциясының 13-бабы) іске асыруға ықпал етеді.

•  

•  

•  

• Назар аударыңыз!  

• «Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.  

• Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.    

• Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы  Заң компаниясы