24-бапқа түсініктеме. Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық бұзушылық туралы Кодексі тұлғасының құқықтарын, бостандықтары мен заңды мүдделерін сот арқылы қорғау
1. Әркімнің өз құқықтары мен бостандықтарын сот арқылы қорғауға құқығы бар. Мүдделі тұлға заңда белгіленген тәртіппен бұзылған немесе даулы құқықтарды, бостандықтарды немесе заңмен қорғалатын мүдделерді қорғау үшін сотқа жүгінуге құқылы.
2. Прокурор өзіне жүктелген міндеттерді жүзеге асыру мақсатында және жеке тұлғалардың, ұйымдардың, қоғамдық және мемлекеттік мүдделердің құқықтарын қорғау үшін талап қоюмен (арызбен) сотқа жүгінуге құқылы.
3. Оның келісімінсіз ол үшін заңда көзделген соттылық ешкімге өзгертілмейді.
4. Сот өзіне қатысты әкімшілік құқық бұзушылық туралы іс бойынша іс жүргізіліп жатқан адамның немесе кәмелетке толмаған немесе өзінің физикалық немесе психикалық жай-күйі бойынша өз құқықтарын өз бетінше жүзеге асыру мүмкіндігінен айырылған жәбірленушінің заңды өкіліне осы Кодекстің 683-бабының бесінші бөлігінде көзделген құқықты түсіндіруге міндетті.
Сот қорғау институты адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарын іске асырудың қазіргі заманғы Конституциялық кепілдіктер жүйесінің маңызды элементі болып табылады. Жеке тұлғаның негізгі құқықтары мен бостандықтарын сақтау, оның заңды мүдделерін қорғау заңның үстемдігі қамтамасыз етілетін Мемлекетте ғана мүмкін болады. Мемлекет әрбір азаматтың өзінің заңды мүдделерін қорғау үшін сотқа жүгіну құқығын ресми түрде жариялау міндетін ғана емес, сонымен бірге осы санаттағы құқықтарды заңды түрде қамтамасыз етудің жарамды кепілі болып табылады, бұл мақаланың мәтінінен анық көрінеді. 1 Негізгі Заң – ҚР Конституциясы: "Қазақстан Республикасы өзін демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет ретінде бекітеді, оның ең жоғары құндылықтары адам, оның өмірі, құқықтары мен бостандықтары болып табылады".
Азаматтардың құқықтарын, бостандықтары мен заңды мүдделерін сотта қорғау қағидаты ҚР Конституциясының 76-бабының 1-бөлігінде бекітілген. Сот билігі Қазақстан Республикасының атынан жүзеге асырылады және өз мақсатымен азаматтар мен ұйымдардың құқықтарын, бостандықтары мен заңды мүдделерін қорғауға, Республиканың Конституциясын, заңдарын, өзге де нормативтік құқықтық актілерін, халықаралық шарттарын орындауды қамтамасыз етуге ие.
Түсініктеме берілген баптың 1-бөлігі азаматтардың өз құқықтары мен бостандықтарын сотта қорғау құқығын көздейді. ҚР Жоғарғы Сотының 2010 жылғы 25 маусымдағы №4 нормативтік қаулысымен соттардың назарын сот істерін тікелей шешумен қатар, қылмыстық процеске қатысатын адамдардың құқықтары мен бостандықтарын заңсыз, негізсіз шектеуден қорғау, оларды қалпына келтіруге, сондай-ақ өтемақыға бағытталған заңда көзделген шараларды уақтылы қабылдау жөніндегі сот билігінің функцияларын іске асыру қажеттігіне аударады келтірілген зиян. Бұл талаптар әкімшілік процеске де қатысты.
ӘҚБтК-нің 24-бабының дәл осы бөлігінде мүдделі тұлғаның заңда белгіленген тәртіппен бұзылған немесе даулы құқықтарды, бостандықтарды немесе заңмен қорғалатын мүдделерді қорғау үшін сотқа жүгінуге құқығы көзделген.
Сонымен қатар, ӘҚБтК-нің 683-бабының 4-бөлігіне сәйкес, оған қатысты әкімшілік құқық бұзушылық туралы іс жүргізіліп жатқан адамның жазбаша өтініші бойынша, Кодекстің Ерекше бөлігінде көзделген кез келген құқық бұзушылық туралы істі судья, егер ол Әкімшілік құқық бұзушылық туралы іс қаралғанға дейін берілсе, қарайды. Ал әкімшілік құқық бұзушылық туралы іс бойынша іс жүргізуді жүзеге асыратын лауазымды адамның іс-әрекетіне шағымдануға бірден сотқа рұқсат етіледі. Жоғары тұрған органға (лауазымды адамға) алдын ала жүгіну сотқа шағым беру және оны соттың мәні бойынша қарауға және шешуге қабылдауы үшін міндетті шарт болып табылмайды.
Сот қорғаудың құқықтық негіздері "Қазақстан Республикасының сот жүйесі және судьяларының мәртебесі туралы" 2000 жылғы 25 желтоқсандағы ҚР Заңында қаланды. Әрқайсысына Республиканың Конституциясында және заңдарында көзделген құқықтарға, бостандықтарға және заңды мүдделерге қысым жасайтын немесе шектейтін Мемлекеттік органдардың, ұйымдардың, лауазымды және өзге де адамдардың кез келген заңсыз шешімдері мен әрекеттерінен сот арқылы қорғауға кепілдік беріледі. Құзыретті, тәуелсіз және бейтарап сот оның ісін Заңның және әділеттіліктің барлық талаптарын сақтай отырып қарау құқығынан ешкімді айыра алмайды.
Қаралатын баптың 2-бөлігіне сәйкес прокурор өзіне жүктелген міндеттерді жүзеге асыру мақсатында және жеке тұлғалардың, ұйымдардың, қоғамдық және мемлекеттік мүдделердің құқықтарын қорғау үшін сотқа талап-арызбен (арызбен) жүгінуге құқылы.
Прокуратура қызметкерлерінің бұл құқығы конституциялық болып табылады. ҚР Конституциясының 83-бабының 1-бөлігіне сәйкес прокуратура мемлекет атынан заңда белгіленген шектерде және нысандарда Қазақстан Республикасының аумағында заңдылықтың сақталуын жоғары қадағалауды жүзеге асырады, сотта мемлекет мүддесін білдіреді және мемлекет атынан қылмыстық қудалауды жүзеге асырады.
ӘҚБтК-нің 760-бабында әкімшілік құқық бұзушылық туралы істер бойынша іс жүргізудің заңдылығын қамтамасыз ету жөніндегі прокурордың барлық өкілеттіктері келтірілген, олар мыналардан тұрады:
1) Әкімшілік құқық бұзушылық туралы іс бойынша Қаулыға немесе айыппұл төлеу қажеттігі туралы нұсқамаға сотқа, органға (лауазымды адамға) наразылық енгізуге;
2) уәкілетті лауазымды адамдар мен органдарға (соттан басқа) қосымша тексеру жүргізу туралы жазбаша нұсқаулар беруге міндетті;
3) уәкілетті органдардан бақылаудағы немесе оларға ведомстволық бағынысты ұйымдарда тексеру жүргізуді талап етуге;
4) заңда белгіленген жағдайларда Әкімшілік құқық бұзушылық туралы іс жүргізуді тоқтатуға;
5) әкімшілік жаза туралы қаулының немесе айыппұл төлеу қажеттілігі туралы нұсқаманың орындалуын тоқтата тұруға міндетті;
6) әкімшілік ұстауға заңсыз тартылған адамды босату туралы қаулы шығаруға;
7) жеке, заңды тұлғалардың және мемлекеттің құқықтары мен заңды мүдделері бұзылған жағдайларда мемлекеттік органдардың лауазымды адамдары өз міндеттерін атқаруына байланысты салған тыйым салу немесе шектеу сипатындағы кез келген шараларды алып тастау туралы қаулы немесе талап шығаруға құқылы;
8) әкімшілік құқық бұзушылық туралы іс бойынша іс қозғау туралы қаулы шығаруға құқылы.
Көріп отырғанымыздай, аталған өкілеттіктер ӘҚБтК 24-бабының 2-бөлігінің мазмұнымен сәйкес келмейді. Бірақ "Прокуратура туралы" 2017 жылғы 30 маусымдағы ҚР Заңының 30-бабында прокурор заңда белгіленген тәртіппен және негіздерде сотқа арыз (талап арыз) беруге құқылы екендігі көзделген. Прокурорлық қадағалау актілері қабылданбаған не оларды қараусыз қалдырған кезде прокурор органдар мен лауазымды адамдардың актілерін, шешімдерін және әрекеттерін (әрекетсіздігін) заңсыз деп тану туралы сотқа өтініш жасайды.
Талап қою өндірісін жүзеге асыру тәртібі ҚР Азаматтық іс жүргізу кодексінің 2-кіші бөлімімен реттелген. Прокурордың өтінішін сот істі прокурордың қатысуымен және наразылықты қабылдамау туралы шешім қабылдаған органның, лауазымды адамның немесе оның өкілінің қатысуымен сот талқылауына дайындау аяқталған күннен бастап он күн мерзімде қарайды.
Зерттелетін баптың 3-бөлігі азаматтардың заңда көзделген соттылығы оның келісімінсіз ешкімге өзгертілмейтіндігі туралы Конституциялық құқығын іске асырады (пп. 3) ҚР Конституциясының 77-бабы 3-тармағы).
Әкімшілік-деликтілік сот ісін жүргізуде әкімшілік құқық бұзушылық туралы іс заңда көрсетілген аумақта қаралуға жататын аумақтық және әкімшілік құқық бұзушылық туралы істі сот әкімшілік құқық бұзушылық жасалған жерде немесе оған қатысты іс жүргізіліп жатқан адамның тұрғылықты жерінде қарауы мүмкін баламалы соттылығы ажыратылады.
Бұл ретте Әкімшілік құқық бұзушылық туралы істер мамандандырылған әкімшілік соттардың, кәмелетке толмағандар істері жөніндегі мамандандырылған соттардың, аудандық (қалалық) соттардың, сондай-ақ апелляциялық және кассациялық сатылардағы соттардың ведомстволығына жатады.
Соттылық принципінде екі аспект бар: 1) істің соттылығы заң шығарушының қалауы бойынша анықталған кезде объективті, әділеттілікті ескере отырып әрдайым бола бермеуі мүмкін және 2) процеске қатысушы адам істің соттылығын өзгерту немесе соттылықты сақтау туралы өтінішхат мәлімдеуге құқылы болған кезде субъективті. Соттылықтың Конституциялық қағидатының субъективті аспектісі оған қатысты әкімшілік құқық бұзушылық туралы іс жүргізіліп жатқан адамның немесе оның заңды өкілінің өтінішхаты бойынша Әкімшілік құқық бұзушылық туралы іс соттылығы бойынша сотқа берілуі мүмкін екендігінде көрінеді:
- әкімшілік құқық бұзушылық жасалған жер бойынша;
- әкімшілік құқық бұзушылық туралы іс бойынша іс жүргізіліп жатқан адамның тұрғылықты жері бойынша;
- көлік құралын немесе шағын көлемді кемені есепке алу орны бойынша;
- әкімшілік құқық бұзушылық туралы іс бойынша іс жүргізіліп жатқан кәмелетке толмаған адамның тұрғылықты жері бойынша (ӘҚБтК 812 және 813-баптары).
Түсініктеме берілген баптың 4-бөлігіне сәйкес сот өзіне қатысты әкімшілік құқық бұзушылық туралы іс бойынша іс жүргізіліп жатқан адамның немесе кәмелетке толмаған болып табылатын жәбірленушінің немесе өзінің жеке немесе психикалық жай-күйі бойынша ӘҚБтК 683-бабының 5-бөлігінде көзделген өз құқықтарын, құқығын өз бетінше жүзеге асыру мүмкіндігінен айырылған адамның заңды өкіліне түсіндіруге міндетті.
Жазбаша өтініш бойынша не электрондық цифрлық қолтаңбамен куәландырылған электрондық құжат нысанындағы өтініш бойынша өзіне қатысты әкімшілік құқық бұзушылық туралы іс бойынша іс жүргізіліп жатқан адамның немесе кәмелетке толмаған немесе өзінің жеке немесе психикалық жай-күйі бойынша өз құқықтарын өз бетінше жүзеге асыру мүмкіндігінен айырылған жәбірленушінің заңды өкілінің іс мамандандырылған аудандық және оған теңестірілген әкімшілік соттарда, ал олар болмаған жағдайда - жалпы юрисдикция соттарында (ӘҚБтК 683-бабының 5-бөлігі).
ӘҚБтК-нің 746-бабында ата-анасы, асырап алушылары, қорғаншылары, қамқоршылары және қамқорлығында немесе асырауында жүрген өзге де адамдар болуы мүмкін жеке тұлғаның заңды өкіліне ұғым берілген. Осы баптың 5-бөлігінің негізінде Әкімшілік құқық бұзушылық туралы іс бойынша іс жүргізіліп жатқан жеке тұлғаның және жәбірленушінің заңды өкілдерінің өздері өкілдік ететін адамдарға қатысты ӘҚБтК-де көзделген құқықтары мен міндеттері болады.
Қаралып отырған қағиданы бұзуды сот ӘҚБтК-нің іс жүргізу нормаларын елеулі бұзушылық деп тануы мүмкін. Ст негізінде. 843 ӘҚБтК егер әкімшілік құқық бұзушылық туралы істі қарау кезінде процестік нормаларды қандай да бір елеулі түрде бұзуға жол берілсе, судья жол берілген бұзушылықты жою шараларын қабылдай отырып, істі қарайды, тиісінше тиісті мамандандырылған аудандық және оған теңестірілген әкімшілік соттың және кәмелетке толмағандар істері жөніндегі соттың, жоғары тұрған органның (лауазымды адамның) қаулысының күшін жояды) және істі қарау нәтижелерін ескере отырып, жаңа қаулы шығарады.
Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексіне ғылыми-практикалық түсініктеме (мақала) авторлық ұжымнан:
Бачурин Сергей Николаевич, з.ғ. к., доцент - 48-тарау (Е. М. Хакимовпен бірлесіп жазған);
Ғабдуалиев Мереке Трекович, з.ғ. к. – 11, 21, 22, 23-тараулар;
Жүсіпбекова Айнұр Маратқызы, з.ғ. м. – 13-тарау (а. в. Карпекинмен бірлесіп жазған); 33, 39-тараулар (О. Т. Сейтжановпен бірлесіп жазған);
Карпекин Александр Владимирович, з.ғ. к., доцент - 13 тарау (А. М. Жүсіпбековамен бірлесіп жазған);
Корнейчук Сергей Васильевич-2 тарау; 6 тарау (О. Т. Сейтжановпен, Е. М. Хакимовпен бірлесіп жазған); 8 тарау; 25 тарау (е. м. Хакимовпен бірлесіп жазған); 457-470, 488, 488-1, 491-506 баптар; 28, 30, 52 тараулар;
Корякин Илья Петрович, з.ғ. д., профессор-49 тарау;
Кысықова Гүлнара Бауыржанқызы, з.ғ. к. - 20 тарау;
Омарова Ботагөз Акимгереевна, з.ғ. к. – 17 тарау; 18 тарау (Б. А. Парманқұловамен бірлесіп жазған); 26, 31 тараулар; 32 тарау (Б. А. Парманқұловамен бірлесіп жазған);
Парманқұлова Баян Асханбайқызы - 18-тарау (Б. А. Омаровамен бірлесіп жазған); 19, 32-тараулар (Б. А. Омаровамен бірлесіп жазған); 43-тарау (А. С. Тукиевпен бірлесіп жазған);
Подопригора Роман Анатольевич, з.ғ. д., профессор-24 тарау, 489, 489-1, 490 баптар;
Порохов Евгений Викторович, з.ғ. д. - 14, 15, 16, 29-тараулар, 471-475-баптар;
Сейтжанов Олжас Теміржанұлы, з.ғ. к., доцент, – 4-тарау; 5-тарау (Е. М. Хакимовпен бірлесіп жазған); 6-тарау (С. В. Корнейчукпен, Е. М. Хакимовпен бірлесіп жазған); 9-тарау; 10-тарау (В. В. Филин Б. Е. Шаймерденовпен бірлесіп жазған); 33-тарау (А. М. Жүсіпбековамен бірлесіп жазған); 36-тарау (б. е. Шаймерденовпен бірлесіп жазған); 39-тарау (А. М. Жүсіпбековамен бірлесіп жазған);
Смышляев Александр Сергеевич, PhD докторы. – 38, 40, 42, 43-1-тараулар (А. С. Тукиевпен бірлесіп жазған); 44-тарау;
Тукиев Аслан Сұлтанұлы – з.ғ. к., доцент-1, 3, 35 тараулар; 38, 40, 42 тараулар (А. С. Смышляевпен бірлесіп жазған); 43 тарау (Б. А. Парманқұловамен бірлесіп жазған); 43-1 тарау (А. С. Смышляевпен бірлесіп жазған); 44-1 тарау (бірге жазған Шипп Д. А.); 45-тарау; 46 (бірге жазған Шипп Д. А.); 47-тарау;
Филин Владимир Владимирович, з.ғ. к., доцент - 10 тарау (О. Т. Сейтжановпен, Б. Е. Шаймерденовпен бірлесіп жазған);
Хакимов Ержан Маратұлы, м. з. н. - 5-тарау (О. Т. Сейтжановпен бірлесіп жазған); 6-тарау (О. Т. Сейтжановпен бірлесіп жазған, С. В. Корнейчук); 7-тарау; 25-тарау (С. В. Корнейчукпен бірлесіп жазған); 34, 41-тараулар; 48-тарау (бірлесіп жазған С. Н. Бачуринмен); 53-тарау;
Шаймерденов Болат Ерденұлы, з.ғ. м., – 10-тарау (О. Т. Сейтжановпен, В. В. Филинмен бірлесіп жазған); 12-тарау; 476-487, 507-509-баптар; 36-тарау (О. Т. Сейтжановпен бірлесіп жазған); 37, 50, 51-тараулар.
Шипп Денис Алексеевич-44-1, 46 тараулар (А. С. Тукиевпен бірлесіп жазған).
Актінің өзгертілген күні: 01.01.2020 актінің қабылданған күні: 01.01.2020 қабылданған орны: 1000500000000 актіні қабылдаған Орган: 103001000000 қолданылу аймағы: 10000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000: 029000000000 / 028000000000 / 029002000000 / 028004000000 / 029001000000 / 026000000000 / 001000000000 / 001008000000 / 030000000000 акт нысаны: COMM / code заңды күші: 1900 акт тілі: rus
Назар аударыңыз!
«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.
Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.
Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы
