Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексінің 12-бабына түсініктеме. Адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарын сот арқылы қорғау
1. Әркімнің өз құқықтары мен бостандықтарын сот арқылы қорғауға құқығы бар.
2. Ешкімнің келісімінсіз оған заңда көзделген соттылық өзгертілмейді.
3. Мемлекет заңда белгіленген жағдайларда және тәртіппен жәбірленушінің сот төрелігіне қол жеткізуін және келтірілген залалдың өтелуін қамтамасыз етеді.
- ҚР Конституциясы 13-бабының 2-тармағында бекітілген әркімнің өз құқықтары мен бостандықтарын сот арқылы қорғауға құқығы туралы ережені Қазақстан аумағындағы кез келген тұлғаның заңда белгіленген тәртіппен бұзылған құқықтары мен бостандықтарын қорғау және қалпына келтіру үшін сотқа жүгіну құқығы ретінде түсіну қажет. Ең алдымен, өз құқықтары мен бостандықтарын сот арқылы қорғау құқығы қылмыстық процестің кез келген қатысушысына іс жүргізудің барлық сатыларында, сотқа дейінгі де, сот сатыларында да беріледі. Осыған байланысты Конституциялық Кеңес сонау 1999 жылы жеткілікті түрде айқын түсіндірме берген болатын: «Конституция Республикасының 13-бабының 2-тармағында адамның, азаматтың өз құқықтары мен бостандықтарын сот арқылы қорғау құқығын белгілей отырып, әркімнің бұзылған құқықтары мен бостандықтарын қорғау және қалпына келтіру үшін сотқа жүгіну мүмкіндігін көздейді. Бұл ретте Конституция осы конституциялық құқықты іске асыру тәртібін айқындамайды. Конституцияның 75-бабынан және 77-бабы 3-тармағының 3) тармақшасынан бұл тетік сот жүйесінің ұйымдық-құқықтық құрылымы және сот төрелігін жүзеге асыру мәселелерін реттейтін заңдармен белгіленетіні туындайды. Конституцияның 77-бабы 3-тармағының 3) тармақшасы істердің соттылығына қатысты қағидалардың болуын көздейді. Соттардың әртүрлі деңгейлерінің құзыреті тек заңмен олардың қарауына жатқызылған істер шеңберімен айқындалады. Бұл ретте елдің сот жүйесінің барлық буындарында істерді қараудың процестік тәртібі бірыңғай болып табылады және барлық сотталушыларға қатысты міндетті, сондай-ақ адамдардың бір тобына қандай да бір артықшылықтар бермейді, сол сияқты қандай да бір тұлғаның өз құқықтары мен бостандықтарын сот арқылы қорғау құқығын шектемейді. Жергілікті соттар шығарған үкімдерге қатысты ҚІЖК заңдылықты қамтамасыз ету және сот қателіктерін болдырмау мүддесінде оларды қайта қараудың бірнеше сатысын белгілейді.
- Конституцияның 14-бабының 1-тармағының талаптары Республика Конституциясының 75-бабымен үйлеседі, онда Республикада сот төрелігі сот ісін жүргізудің белгіленген нысандары арқылы тек сотпен жүзеге асырылатыны айтылған. Бұл ретте адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарының бұзылуына жол бермеу немесе қандай да бір санаттағы тұлғаларға артықшылықтар жасау мақсатында соттардың функциялары мен өкілеттіктері бар қандай да бір органдарды құруға жол берілмейді. Осы мағынада адам мен азамат сот алдында өз құқықтары мен міндеттері бойынша тең, өйткені сот сот төрелігін жүзеге асырудың айрықша құқығы берілген мемлекеттік орган болып табылады. Заң алдында барлығының тең болуы тұлғаның құқықтары мен міндеттерінің теңдігін, мемлекеттің осы құқықтарды бірдей қорғауын және әркімнің заң алдында бірдей негіздер бойынша тең жауаптылығын білдіреді. Адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарын шектеуге Конституцияның 39-бабының 1-тармағында көзделген жағдайларда ғана заңдармен жол беріледі» (1999 жылғы 5 мамырдағы № 8/2 Конституциялық Кеңестің қаулысы, сипаттау-дәлелдеу бөлігі).
- Сотқа дейінгі сатыларда ҚІЖК қылмыстық қудалау органдарының, прокурордың әрекеттері мен шешімдеріне қатысты шағымдарды, сондай-ақ тергеу судьясының қаулыларына шағым жасау және наразылық білдіру туралы мәселелерді сот тәртібімен толыққанды қарауға мүмкіндік береді (106, 107-баптар).
- Конституция (77-баптың 3-тармағының 3) тармақшасы) және ҚІЖК ешкімнің келісімінсіз оған заңда көзделген соттылықтың өзгертілмейтінін белгілейді. Осыған байланысты ҚІЖК-нің 40-тарауында қылмыстық істердің соттылығы, қылмыстық істерді біріктіру кезінде оны айқындау, соттылық туралы дауларды шешу жөніндегі нормалар жүйесі көзделген (306–318-баптар). Қылмыстық процесте осы конституциялық қағидаттың қолданылуын қарау кезінде (Т.-ға қатысты қылмыстық іс бойынша Қазақ КСР ҚІЖК-нің 200-бабының ҚР Конституциясына сәйкестігі туралы Жоғарғы Сот Төрағасының өтініші) Конституциялық Кеңес өз шешімін негіздей отырып, қылмыстық істі қылмыс жасалған ауданның сотына, ал қылмыс жасалған жерді анықтау мүмкін болмаған жағдайда тергеу басталған немесе аяқталған жердегі сотқа беруді белгілейтін ҚІЖК нормасы Конституцияның 77-бабы 3-тармағының 3) тармақшасында бекітілген конституциялық нормаға қайшы келмейтінін және айыпталушының оның келісімінсіз соттылықтың өзгертілмеуіне қатысты конституциялық құқығын бұзбайтынын көрсетті (1997 жылғы 4 шілдедегі № 15/2 Конституциялық Кеңестің қаулысы, сипаттау-дәлелдеу бөлігі).
- Заң шығарушы қылмыстық құқық бұзушылықтан жәбірленушіні де назардан тыс қалдырмаған. Ол қылмыстық процестің аса маңызды қатысушысы болып табылады және кез келген қылмыстық істің барысы мен нәтижесіне елеулі дәрежеде ықпал етеді. Жәбірленушінің құқықтары мен заңды мүдделерін қорғау, оларды қылмыстық процесс әдістерімен жедел әрі толық қалпына келтіру қылмыстық сот ісін жүргізудің бүкіл жүйесінің негізгі міндеті мен мақсаты болып табылады. Сот төрелігіне қол жеткізу, сотта тыңдалу құқығы, бірінші сатыдағы сотта істі сот талқылауына қатысу, сот жарыссөздерінде сөз сөйлеу, айыптауды қолдау, оның ішінде мемлекеттік айыптаушы айыптаудан бас тартқан жағдайда да және т.б. — қылмыстық құқық бұзушылықтан жәбірленушінің құқық субъектілігінің мазмұнының толық емес тізбесі осындай (Конституцияның 12-бабының 2-тармағы, 13-бабының 2-тармағы, 14-бабының 1-тармағы, 77-бабы 3-тармағының 4) тармақшасы, ҚІЖК-нің 71, 338-баптары). Қылмыстық процесті жүргізетін орган жәбірленушіге қылмыстық құқық бұзушылық салдарынан келтірілген мүліктік зиянның, сондай-ақ оның алдын ала тергеуге және сотқа қатысуына байланысты жұмсаған шығындарының, оның ішінде өкілге арналған шығындардың өтелуін қамтамасыз етуге міндетті. Жәбірленушінің моральдық зиянды өтеу туралы талабы қылмыстық процесте қаралады. Егер ол мұндай талапты қылмыстық іс бойынша қоймаса немесе талап қараусыз қалдырылса, жәбірленуші оны азаматтық сот ісін жүргізу тәртібімен қоюға құқылы (ҚІЖК-нің 71-бабының 4, 5-бөліктері). Сонымен қатар, қылмыстық қудалау органының қаулысымен жәбірленуші деп танылған тұлғалар жәбірленушілерге келтірілген зиянды өтеу қоры туралы заңнамалық актіде көзделген жағдайларда, тәртіппен, мөлшерде және мерзімдерде осы қордан ақшалай өтемақыны дереу алуға құқылы. Мемлекеттік өтемақыны дереу алуға құқығы бар жәбірленушілердің санаттары жәбірленушілерге келтірілген зиянды өтеу қоры туралы заңнамалық актімен айқындалады (ҚІЖК-нің 173-бабының 1-бөлігі).
- Қылмыстық процесс қатысушыларының сот төрелігіне қол жеткізу мүмкіндігі ҚР сот жүйесіне электрондық үкімет элементтерін енгізудің арқасында да жеделдей түсті. Жоғарғы Соттың сайтында «Сот кабинеті» электрондық ақпараттық сервисі жұмыс істейді. Ол «азаматтарға, олардың өкілдері мен адвокаттарына (оның ішінде қылмыстық сот ісін жүргізу шеңберінде — автордың ескертпесі) сотқа талап арыздарды, апелляциялық шағымдарды, сот актісін кассациялық тәртіппен қайта қарау туралы өтінішхаттарды, электрондық нысанда өтініштер беруге, мемлекеттік бажды онлайн режимінде төлеуге, сот құжаттарын, сондай-ақ іс бойынша мәртебені және т.б. қарауға мүмкіндік береді» (сайт материалдары бойынша: www.sud.gov.kz). Қылмыстық процесс қатысушылары «Сот кабинетінің» мынадай сервистерін пайдалана алады: «Сот актілерін қайта қарау» (апелляциялық/жеке шағым және сот актісін кассациялық тәртіппен қайта қарау туралы өтінішхат беру сервисі); «Сот істерін іздеу» (сот ісін іздеу және оның құжаттарымен танысу сервисі); «Өтініштер» (сот органдарына өтініштердің жеткізілуіне кепілдік береді, олардың мәртебесін бақылауға және жауаптар алуға мүмкіндік береді); «Іс бойынша құжаттар» (істерді қарау барысында өтініштер мен өтінішхаттар беруге арналған сервис); «Төлем чегін тексеру» (онлайн төлем чегінің бірегей нөмірі бойынша ақпарат іздеу сервисі); «Талап қою, бұйрық арқылы іс жүргізу, ерекше талап қою және ерекше іс жүргізу тәртібімен өтініш беру». «Сот кабинетінің» қызметтерін пайдалану үшін пайдаланушылар электрондық цифрлық қолтаңбаның көмегімен жүйеге авторизациядан өтуі қажет.
- «Сот кабинетінен» басқа, сот ісін жүргізу саласындағы бірқатар электрондық мемлекеттік қызметтер электрондық үкіметтің www.egov.kz сайты арқылы да ұсынылады. Осы сайтта қылмыстық сот ісін жүргізуге қатысушылар: сот отырысының хаттамасын электрондық нысанда беру туралы өтініш бере алады (сот отырысы аяқталғаннан кейін 3 күнтізбелік күннен кешіктірмей, күрделі істер бойынша — 10 күнтізбелік күннен кешіктірмей; жекелеген процестік әрекет туралы хаттаманы беру жөніндегі өтініш ол жасалған күннен кейінгі күннен кешіктірілмей беріледі); хаттамаға электрондық нысанда ескерту-өтініш бере алады (хаттамамен танысқаннан кейін 5 күн ішінде). Бұдан басқа, электрондық үкімет арқылы тұлғаның қылмыс жасағаны туралы мәліметтердің бар немесе жоқ екенін растайтын анықтама алуға болады. Аталған барлық электрондық қызметтерді алу үшін қызмет алушы электрондық цифрлық қолтаңбаны да рәсімдеуі қажет.
- Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексіне 2020 жылғы түсініктеме. Автор: Марат Чекишевич Қоғамов, заң ғылымдарының докторы, Қазақстанның құрметті заңгері, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.
- Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Арбитраждық Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар
