335-бапқа түсініктеме. Балық ресурстарын, басқа да су жануарларын немесе өсімдіктерді заңсыз өндіру (аулау)

1. Балық ресурстарын, басқа да су жануарларын немесе өсімдіктерді заңсыз өндіру (аулау), егер бұл әрекет:

1) елеулі залал келтіре отырып;

2) жарылғыш немесе химиялық заттарды, электр тогын не балық ресурстары мен басқа да су жануарлары мен өсімдіктерін жаппай қырып-жоюдың өзге де тәсілдерін қолдану арқылы жасалса, —

мүлкі тәркіленіп, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан бес жылға дейінгі мерзімге айыра отырып, үш мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не сегіз жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не үш жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

2. Дәл сол әрекет бірнеше рет жасалса, —

мүлкі тәркіленіп, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан бес жылға дейінгі мерзімге айыра отырып, төрт мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не бір мың сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не төрт жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

3. Осы баптың бірінші немесе екінші бөліктерінде көзделген әрекеттер:

1) сирек кездесетін және жойылып кету қаупі төнген жануарлар түрлеріне, сондай-ақ пайдалануға тыйым салынған жануарларға, оның ішінде бекіре тұқымдас балықтарға қатысты;

2) уылдырық шашатын жерлерде, басқа да су жануарларының көбею орындарында немесе оларға баратын көші-қон жолдарында;

3) адам өзінің қызмет бабын пайдалана отырып;

4) адамдар тобы, алдын ала сөз байласу арқылы адамдар тобы жасаған;

5) өздігінен жүретін көлік жүзу құралын қолдана отырып;

6) ерекше қорғалатын табиғи аумақтарда және төтенше экологиялық жағдай аймақтарында жасалса, —

мүлкі тәркіленіп, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан жеті жылға дейінгі мерзімге айыра отырып, алты мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не үш жылдан алты жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

4. Осы баптың бірінші, екінші немесе үшінші бөліктерінде көзделген әрекеттер:

1) ірі залал келтіре отырып;

2) қылмыстық топ жасаған;

3) балық ресурстарын, басқа да су жануарларын немесе өсімдіктерді өндіру (аулау) қызметімен айналысу құқығынан айырылған адам жасаған болса, —

мүлкі тәркіленіп, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан он жылға дейінгі мерзімге айыра отырып, алты жылдан он жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

Балық ресурстарын, басқа да су жануарларын немесе өсімдіктерді заңсыз өндірудің қоғамдық қауіптілігі экологиялық қауіпсіздіктің бұзылуында, жануарлар мен өсімдіктер дүниесіне, жалпы қоршаған ортаға зиян келтіруінде көрініс табады.

2004 жылғы 9 шілдедегі «Жануарлар дүниесін қорғау, өсімін молайту және пайдалану туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 34-бабы 1-тармағына сәйкес балық аулау мынадай түрлерге бөлінеді:

• кәсіпшілік балық аулау;
• әуесқойлық (спорттық) балық аулау;
• ғылыми-зерттеу мақсатында аулау;
• бақылау мақсатында аулау;
• мелиорациялық аулау;
• өсімін молайту мақсатында аулау.

Кәсіпшілік балық аулау — балық ресурстары мен басқа да су жануарларын олардың мекендеу ортасынан аулау құралдарымен алып қоюды қамтамасыз ететін, бір мезгілде балық ресурстары мен басқа да су жануарларының көп мөлшерін аулауға мүмкіндік беретін және (немесе) су айдынының бір бөлігін қамтитын, бөгейтін (кәсіпшілік аулау құралдары) кешенді процесс (Заңның 34-бабы 2-тармағы).

Кәсіпшілік балық аулау кәсіпкерлік қызмет мақсатында жүзеге асырылады.

Әуесқойлық (спорттық) балық аулау — спорттық және эстетикалық қажеттіліктерді қанағаттандыру, спорттық жарыстар өткізу, сондай-ақ ауланған өнімді жеке тұтыну мақсатында жүргізілетін, тек даралап аулауға мүмкіндік беретін аулау құралдарымен (кәсіпшілік емес аулау құралдарымен) жүзеге асырылатын балық ресурстары мен басқа да су жануарларын аулау (Заңның 34-бабы 3-тармағы).

Ғылыми-зерттеу мақсатында аулау — жануарлар дүниесін қорғау, өсімін молайту және пайдалану саласында ғылыми зерттеулер жүргізу мақсатында балық ресурстары мен басқа да су жануарларын аулау (Заңның 34-бабы 4-тармағы).

Бақылау мақсатында аулау — ихтиофаунаның жай-күйін бақылау, балық ресурстары мен басқа да су жануарларының өсімін молайту тиімділігін, шабақтардың өнімділігін, су айдындарының балық өнімділігін айқындау мақсатында балық ресурстары мен басқа да су жануарларын аулау (Заңның 34-бабы 5-тармағы).

Мелиорациялық аулау — су айдындарының балық өнімділігін арттыруға, балық ресурстары мен басқа да су жануарларын сақтауға, олардың мекендеу және көбею жағдайларын жақсартуға бағытталған балық ресурстары мен басқа да су жануарларын, оның ішінде жаппай аулауды, құндылығы төмен балық түрлерін аулауды, балықтың қырылу қаупі бар су айдындары мен (немесе) учаскелерінде аулауды қамтитын аулау (Заңның 34-бабы 6-тармағы).

Жаппай аулау — су айдынындағы балық ресурстары мен басқа да су жануарларының бүкіл кәсіпшілік қорын немесе жекелеген түрлердің не балықтардың экологиялық топтарының кәсіпшілік қорын алып қою. Жаппай аулау мелиорациялық аулау ретінде және ғылыми-зерттеу мақсаттары үшін қолданылуы мүмкін (Заңның 34-бабы 6-тармағы).

Өсімін молайту мақсатында аулау — балық ресурстары мен басқа да су жануарларын олардың өсімін молайту мақсатында аулау (Заңның 34-бабы 7-тармағы).

Кәсіпшілік балық аулау құқығына жеке және заңды тұлғалар мынадай құжаттар болған кезде ие болады:

• жануарлар дүниесін пайдалануға рұқсат;
• балық шаруашылығын жүргізу туралы жергілікті атқарушы органмен жасалған шарт.

Ғылыми-зерттеу және мелиорациялық аулау, сондай-ақ өсімін молайту мақсатында аулау құқығына жеке және заңды тұлғалар жануарлар дүниесін пайдалануға рұқсат болған кезде ие болады, ал әуесқойлық (спорттық) балық аулау үшін жануарлар дүниесін пайдалануға рұқсат пен жолдама қажет.

Бақылау мақсатында аулауды уәкілетті орган ведомствосының аумақтық бөлімшесі балық аулау қағидаларында белгіленген тәртіппен жануарлар дүниесін пайдалануға рұқсатсыз жүзеге асырады.

Балық аулау қағидалары Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрінің міндетін атқарушының 2015 жылғы 27 ақпандағы бұйрығымен бекітілген. Балық аулау қағидалары Қазақстан Республикасының 2004 жылғы 9 шілдедегі «Жануарлар дүниесін қорғау, өсімін молайту және пайдалану туралы» Заңының 9-бабы 1-тармағының 57) тармақшасына сәйкес әзірленген және жеке және заңды тұлғалардың балық шаруашылығы су айдындарында және (немесе) учаскелерінде кәсіпшілік және әуесқойлық (спорттық) балық аулауды, ғылыми-зерттеу, бақылау, мелиорациялық аулауды, сондай-ақ өсімін молайту мақсатында аулауды ұйымдастыру және жүргізу тәртібін реттейді.

Осы Қағидалардың қолданылуы Қазақстан Республикасының барлық балық шаруашылығы су айдындарына және (немесе) учаскелеріне (өзендер мен оларға теңестірілген арналар, көлдер, сулы-батпақты алқаптар, су қоймалары, тоғандар және басқа да ішкі су айдындары, аумақтық сулар), сондай-ақ балық ресурстары мен басқа да су жануарларын аулау, өсіру және көбейту үшін пайдаланылатын немесе олардың қорларын өсімін молайту үшін маңызы бар теңіз суларына қолданылады, жасанды түрде балық және басқа да су жануарларын өсіру үшін пайдаланылатын су айдындарын қоспағанда.

Қылмыстың объектісі — балықтардың, басқа да су жануарларының немесе кәсіпшілік өсімдіктердің экологиялық тұрғыдан қажетті санын қорғау, пайдалану, өсімін молайту және қамтамасыз ету арқылы сақталатын экологиялық қауіпсіздік.

Осы қылмыстың заты деп табиғи еркіндік жағдайында жүрген балық ресурстары, басқа да су жануарлары (итбалықтар, теңіз құндыздары немесе өзге де теңіз сүтқоректілері), сондай-ақ осы жерде және осы уақытта кәсіпшілік мақсатта пайдаланылуға жататын теңіз өсімдіктері танылады. Бұл мән-жай ведомстволық нормативтік құқықтық актілермен белгіленеді.

Қазақстан Республикасының «Жануарлар дүниесін қорғау, өсімін молайту және пайдалану туралы» Заңының 1-бабының 24) тармақшасына сәйкес балық ресурстары мен басқа да су жануарлары — су ортасында мекендейтін барлық жануарлардың жиынтығы.

Балық ресурстарын, басқа да су жануарларын немесе өсімдіктерді заңсыз өндіру жүзеге асырылатын орындарға балық шаруашылығы су айдындары және (немесе) учаскелері — балық ресурстары мен басқа да су жануарларын аулау, өсіру және көбейту үшін пайдаланылатын немесе олардың қорларын өсімін молайту үшін маңызы бар су айдындары немесе олардың бөліктері (өзендер мен оларға теңестірілген арналар, көлдер, сулы-батпақты алқаптар, су қоймалары, тоғандар және басқа да ішкі су айдындары, аумақтық сулар), сондай-ақ теңіз сулары жатады. Заңды тұлға мәртебесі бар ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың құрамына кіретін су айдындарында балық аулау Қазақстан Республикасының «Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар туралы» заңдарымен реттеледі.

«Жануарлар дүниесін қорғау, өсімін молайту және пайдалану туралы» Заңның 7-тарауының 39-бабының 5-тармағына сәйкес балық шаруашылығы су айдындарында және (немесе) учаскелерінде балық аулауға тыйым салынады.

Балық ресурстары мен басқа да су жануарлары — су ортасында мекендейтін барлық жануарлардың жиынтығы (Заңның 1-бабының 24) тармақшасы).

Суда жүзетін терісі бағалы аңдарды (өзен құндызын, кәмшатты, жұпартышқанды, ондатраны, нутрияны) заңсыз өндіру үшін қылмыстық жауаптылық ҚР ҚК-нің 335-бабы бойынша емес, 337-бабы бойынша туындайды, өйткені бұл жануарлар аң аулауға тыйым салынған терісі бағалы аңдар санатына жатқызылған.

Теңіз өсімдіктері — жаппай өндіруге арналған өсімдіктер түрлері, негізінен азық-түлік өнімдері, мал азығы, дәрілік заттар және олардың құрамдас бөліктері ретінде пайдаланылатын балдырлар.

Объективтік жағынан ҚК-нің 335-бабының 1-бөлігінде көзделген қылмыстық құқық бұзушылық балық ресурстарын, басқа да су жануарларын немесе өсімдіктерді заңсыз өндіруден (аулаудан) көрінеді, егер мұндай өндіру:

• елеулі залал келтірсе;
• жарылғыш немесе химиялық заттарды, электр тогын не балық ресурстары мен басқа да су жануарлары мен өсімдіктерін жаппай қырып-жоюдың өзге де тәсілдерін қолдану арқылы жүргізілсе.

Балық ресурстарын, басқа да су жануарларын немесе өсімдіктерді заңсыз өндіру деп тиісті рұқсатсыз немесе тыйым салынған уақытта, рұқсат етілмеген жерлерде не тыйым салынған тәсілмен жүзеге асырылған өндіруді түсіну қажет.

Мерзімі өткен рұқсатпен немесе тиісті рұқсатсыз; рұқсат берілген адамнан басқа тұлғаның жүзеге асыруымен; лицензия берілген су айдынында немесе учаскеде емес жерде; құжатта көрсетілмеген аулау құралдарымен; лицензияда көрсетілген мөлшерден артық; тыйым салынған уақытта немесе тыйым салынған жерлерде және т.б. жүзеге асырылған балық ресурстарын, басқа да су жануарларын немесе өсімдіктерді өндіру заңсыз деп танылады.

ҚК-нің 335-бабының мағынасында өндіру деп су жануарлары мен өсімдіктерін табиғи ортадан аулау, өлтіру, шығарып алу және өзге де жолдармен алып қою процесі түсініледі, ол өндірілген затты нақты иеленумен аяқталады және өндірілген көлемге қарамастан танылады. Өндіру оны жүзеге асыру кезінде адам жалпы тыйымдарды бұзған, арнайы рұқсатты (лицензияны) алмаған не оны алу міндетті болған жағдайда оның талаптарын, яғни өндіру заты, көлемі, орны, уақыты және тәсілдері бойынша белгіленген шарттарды бұзған барлық жағдайларда заңсыз болып табылады. Су жануарлары мен өсімдіктерін өндіруге арналған рұқсаттардың түрлері көп және олар өндіру субъектісіне де, оның сипатына да байланысты болады.

Көрсетілген Заңның 39-бабының 5-тармағына сәйкес балық аулауға:

• бөгеттердің, шлюздердің және көпірлердің жанында, көлдерді өзара және негізгі өзенмен жалғастыратын жылғаларда, мелиорациялық жүйелердің жеткізуші арналары мен су бұрғыштарында, балық аулау қағидаларында айқындалған шекаралардан тыс өзендер мен арналардың сағалары алдында;
• балық аулау қағидаларында көзделмеген аулау құралдарымен;
• қысқы кезеңде қыстайтын шұңқырларда, уылдырық шашу кезінде уылдырық шашатын жерлерде және уәкілетті орган тиісті ғылыми ұйымдар берген, мемлекеттік экологиялық сараптамадан өтуге жататын биологиялық негіздеме негізінде белгілейтін мерзімдер мен орындардағы өзге де учаскелерде;
• заңнамада белгіленген тәртіппен тіркелмеген және тіркеу нөмірлерімен белгіленбеген жүзу құралдарымен;
• жануарлар дүниесін пайдалануға арналған рұқсатқа сәйкес ұйымның атауы мен аулау құралдарының параметрлері көрсетілген биркалары жоқ кәсіпшілік балық аулау құралдарымен;
• теңізде және өзендерде бекіре тұқымдас балықтарды аулауға арналған стационарлық аулау құралдарымен;
• алкогольдік немесе есірткілік масаң күйде не өзге де үлгідегі интоксикация жағдайында;
• балық аулау қағидаларында, шектеулер мен тыйымдарда рұқсат етілмеген тәсілдермен;
• 2012 жылғы 10 шілдедегі Қазақстан Республикасының Заңымен алып тасталған;
• аулау құралдарымен өзеннің немесе жылғаның енінің үштен екі бөлігінен астамын алып;
• стационарлық аулау құралдарын шахмат тәртібімен орнату, өзен сағалары мен құятын арналардың аузынан бес жүз метр радиуста вентерлер мен секреттерді орналастыру арқылы;
• бөгеттерден, шлюздерден және көпірлерден бес жүз метрден жақын қашықтықта кәсіпшілік балық аулауды жүзеге асыру кезінде; балық ресурстары мен басқа да су жануарларының көбею кезеңінде шоғырланатын жерлерде және көші-қон жолдарында, уәкілетті орган тиісті ғылыми ұйымдар берген, мемлекеттік экологиялық сараптамадан өтуге жататын биологиялық негіздеме негізінде белгілеген орындар мен мерзімдерде;
• жарылғыш құрылғыларды, улы химикаттар мен басқа да химиялық препараттарды, сондай-ақ атыс қаруын қолдану арқылы;
• уәкілетті органның рұқсатынсыз кәсіпшілік және кәсіпшілік емес аулау құралдары мен тәсілдерін қолдануға рұқсат етілген тізбеге енгізілмеген аулау құралдары мен балық аулау тәсілдерінің түрлерін қолдану арқылы тыйым салынады.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2004 жылғы 18 маусымдағы «Соттардың кейбір экологиялық қылмыстық құқық бұзушылықтар үшін жауаптылық туралы заңнаманы қолдануы туралы» нормативтік қаулысының 13-тармағына сәйкес балық ресурстарын, басқа да су жануарларын немесе өсімдіктерді заңсыз өндіру деп тиісті рұқсатсыз немесе тыйым салынған уақытта, рұқсат етілмеген жерлерде не тыйым салынған тәсілмен немесе «Жануарлар дүниесін қорғау, өсімін молайту және пайдалану туралы» Заңның 39-бабының 5-тармағында белгіленген өзге де талаптарды бұза отырып жүзеге асырылған өндіру танылады.

ҚК-нің 335-бабы бойынша мұндай әрекеттер үшін қылмыстық жауаптылық олар:

• елеулі залал келтіре отырып;
• жарылғыш және химиялық заттарды, электр тогын не балық ресурстары мен басқа да су жануарларын және өсімдіктерді жаппай қырып-жоюдың өзге де тәсілдерін қолдану арқылы жасалған жағдайда туындайды.

Су жануарларын немесе өсімдіктерді заңсыз өндірудің өзге де жағдайлары әкімшілік жауаптылыққа әкеп соғады.

Арнайы жабдықталған немесе бейімделген су айдындарында кәсіпорындар мен ұйымдар өсіретін балықтарды, су жануарларын заңсыз өндіруге кінәлі адамдардың әрекеттері немесе осы ұйымдар аулаған не питомниктерде тұрған балықтарды, су жануарларын иеленіп алу, сондай-ақ вольерлерде тұрған жабайы жануарлар мен құстарды иеленіп алу әрекеттері бөтеннің мүлкін ұрлау ретінде саралануға жатады.

Заңсыз су кәсіпшілігі туралы істер бойынша елеулі залалдың бар-жоғы туралы мәселе заңсыз ауланған балықтың, су жануарларының саны, құны, экологиялық құндылығы, сондай-ақ жануарлар немесе өсімдіктер дүниесіне келтірілген өзге де залал ескеріле отырып шешілуге тиіс. Бұл ретте өндірілген өнімнің саны мен құнын ғана емес, жалпы жануарлар мен өсімдіктер дүниесіне келтірілген экологиялық зиянды да ескеру қажет, атап айтқанда, уылдырық шашатын орындардың жойылуын; шабақтардың көп мөлшерде қырылуын; ҚР Қызыл кітабына енгізілген жануарлар мен өсімдіктерді заңсыз су кәсіпшілігімен аулауды немесе жоюды ескеру қажет.

Заңсыз су кәсіпшілігі, аң аулау, орманды заңсыз кесу туралы істер бойынша елеулі, ірі немесе аса ірі залалдың бар-жоғы туралы мәселе заңсыз ауланған балықтың, су жануарларының, ауланған аңның, кесілген немесе зақымдалған ағаштардың саны, құны, экологиялық құндылығы, сондай-ақ жануарлар мен өсімдіктер дүниесіне келтірілген өзге де залал ескеріле отырып шешілуге тиіс.

Бұл ретте өндірілген өнімнің саны мен құнын ғана емес, жалпы жануарлар мен өсімдіктер дүниесіне келтірілген экологиялық зиянды да ескеру қажет, атап айтқанда, пайдалануға тыйым салынған өсімдіктер мен жануарларды жою кезінде, заңсыз аң аулау кезінде, уылдырық шашатын орындарды жою кезінде, шабақтардың көп мөлшерде қырылуы кезінде, ҚР Қызыл кітабына енгізілген жануарлар мен өсімдіктерді заңсыз су кәсіпшілігімен аулау, ұстау немесе жою кезінде (Жоғарғы Соттың нормативтік қаулысының 15-тармағы).

ҚК-нің 335, 337-баптарында көзделген қылмыстық құқық бұзушылықтар балық ресурстарын, су немесе өзге де жануарларды, өсімдіктерді нақты аулаған-ауламағанына қарамастан, оларды аңду, қудалау, өндіру, аулау басталған сәттен бастап аяқталған деп есептелуге тиіс. Қылмыстық құқық бұзушылықтың міндетті белгісі елеулі немесе ірі залал келтіру болып табылатын жағдайларда, аяқталған қылмыстық құқық бұзушылық құрамы мұндай залал нақты туындаған кезде ғана орын алады (Жоғарғы Соттың нормативтік қаулысының 16-тармағы).

Жарылғыш заттарға динамит, тротил, жарылғыш пакеттер және су жануарларын дыбыспен есеңгірету, алдап шығару, айдап әкелу үшін арналған басқа да құрылғылар жатады.

Егер балық ресурстарын, басқа да су жануарларын немесе өсімдіктерді заңсыз өндіру заңсыз сатып алынған, дайындалған немесе сақталған атыс қаруын (тегіс ұңғылы аңшылық қарудан басқа), оқ-дәрілерді немесе жарылғыш заттарды пайдалану арқылы жасалса, кінәлі адамның әрекеттері ҚК-нің 337 және 287-баптарының жиынтығы бойынша саралануға жатады. Бұл баптар тиісінше экологиялық қылмыстық құқық бұзушылық және атыс қаруын, оқ-дәрілерді, жарылғыш заттар мен жарылғыш құрылғыларды заңсыз сатып алу, беру, өткізу, сақтау, тасымалдау немесе алып жүру үшін жауаптылықты көздейді.

Химиялық заттар ұғымы ҚК-нің 325-бабының 1-бөлігінде көзделген қылмыстық құқық бұзушылық құрамына берілген түсініктемеде қарастырылған.

Электр тогын қолдану деп су жануарларын немесе өсімдіктерді өндіру процесінде электр зарядтарын пайдалануды түсіну қажет.

Балық ресурстары мен басқа да су жануарлары мен өсімдіктерін жаппай қырып-жоюдың өзге де тәсілдері деп көрсетілген объектілердің көп мөлшерінің жойылуына әкеп соғатын оларды өндіру тәсілдері танылады. Оларға айдап шығару және багрением тәсілдері, ұсақ ұяшықты торларды қолдану және басқа да тәсілдер жатады.

Соучастник деп тек әрекеттері осы қылмыспен себептік және кінәлілік байланыста болатын адам ғана танылуы мүмкін. Бұдан осы қылмысты жасауға жәрдемдеспеген немесе қылмыскерлерге қандай да бір көмек көрсетуді алдын ала уәде етпеген адамдарды сыбайластар ретінде қарастыруға болмайтыны туындайды.

Балық ресурстарын, басқа да су жануарларын немесе өсімдіктерді заңсыз өндіруді алдын ала сөз байласу арқылы адамдар тобы жасағаны белгісі бойынша кінәлі адамдардың әрекеттерін саралау кезінде екі немесе одан да көп адамның балық ресурстарын, басқа да су жануарларын немесе өсімдіктерді өндіруге қатысты кез келген нысанда білдірілген уағдаластығының болған-болмағанын, бұл адамдардың қылмыстың объективтік жағын құрайтын әрекеттерді кем дегенде бір орындаушы жүзеге асыра бастағанға дейін, яғни заңсыз өндіруге тікелей бағытталған әрекеттер басталғанға дейін сөз байласқандарын анықтау қажет. Балық ресурстарын, басқа да су жануарларын немесе өсімдіктерді өндірудің өзге қатысушыларымен алдын ала сөз байласпаған, бірақ олар қылмысты жасау барысында оларға қосылып, қатысқан адам өзі нақты жасаған әрекеттері үшін қылмыстың бірге орындаушысы ретінде жауаптылықта болуға тиіс.

Ұйымдастырушының, айдап салушының немесе көмектесушінің жауаптылығы, олар бір мезгілде қылмыстың бірге орындаушылары болып табылатын жағдайларды қоспағанда, ҚК-нің нақты қылмыс үшін жауаптылықты көздейтін тиісті бабы бойынша, ҚК-нің 28-бабына сілтеме жасала отырып туындайды.

Балық ресурстарын, басқа да су жануарларын немесе өсімдіктерді заңсыз өндіруді осы қылмыс түрі үшін қылмыстық жауаптылық туындайтын жасқа толмаған адаммен немесе есі дұрыс емес деп танылған адаммен бірлесіп, алдын ала сөз байласу арқылы адамдар тобы жасаған деп бағалауға болмайды. Мұндай жағдайларда осы қылмыстың субъектісі болып танылған адам қатысу нысанына қарамастан, балық ресурстарын, басқа да су жануарларын немесе өсімдіктерді заңсыз өндірудің орындаушысы деп танылуға тиіс және бұған қоса, негіздер болған кезде оның әрекеттері кәмелетке толмаған адамды қылмыстық қызметке тарту ретінде қосымша саралануға тиіс. Өзге жағдайларда кінәлі адамға белгілі ауыр психикалық бұзылудан зардап шегетін адамдарды немесе қылмыстық жауаптылық туындайтын жасқа толмаған адамдарды қылмыс жасауға тарту ҚК-нің 54-бабы 1-бөлігінің 5) тармағына сәйкес қылмыстық жауаптылық пен жазаны ауырлататын мән-жай деп танылады.

Сөз байласу қылмыс басталғанға дейін, оған дайындалу кезінде немесе оқталудың тікелей алдында қол жеткізілген барлық жағдайларда алдын ала жасалған деп танылуға тиіс. Сөз байласу мен балық ресурстарын, басқа да су жануарларын немесе өсімдіктерді өндірудің басталуы арасындағы уақыт аралығы шешуші мәнге ие емес. Сөз байласу нысаны ауызша, жазбаша, ым-ишара арқылы және т.б. болуы мүмкін. Егер балық ресурстарын, басқа да су жануарларын немесе өсімдіктерді өндіруге тікелей бағытталған әрекеттерді орындаушы бастап қойған болса, онда басқа бірге орындаушының кейіннен қосылуы осы саралаушы белгіні құрамайды, өйткені бұл адамдарды аталған қылмысты бірлесіп жасау туралы алдын ала уағдаласқан деп есептеуге болмайды.

Әрқайсысы өз бетінше бастаған, бірақ кейіннен кездейсоқ сәйкес келіп, бірлескен қылмыстық әрекетке айналған бірнеше адамның қылмыстық қызметін осы белгі бойынша саралауға болмайды. Мұндай жағдайларда ҚК-нің 335-бабы 3-бөлігінің 4) тармағында көзделген, алдын ала сөз байласусыз адамдар тобы жасаған балық ресурстарын, басқа да су жануарларын немесе өсімдіктерді заңсыз өндіру туралы айтуға болады.

Өздігінен жүретін көлік жүзу құралдары — қозғалтқыш арқылы қозғалысқа келтірілетін кез келген құрылыстар, құрылғылар, конструкциялар (катамарандар, моторлы қайықтар, катерлер, кемелер, ұшатын гидроаппараттар және т.б.).

Кінәлі адамдарды балық ресурстарын, басқа да су жануарларын немесе өсімдіктерді заңсыз өндіру орнына жеткізу үшін пайдаланылған өздігінен жүретін көлік жүзу құралдары қылмыс жасау құралы деп танылмайды, демек, қылмыстық әрекетті ҚК-нің 335-бабы 3-бөлігінің 5) тармағы бойынша саралауға негіз болмайды.

Қазақстан Республикасының «Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар туралы» Заңының 1-бабының 3) тармақшасына сәйкес ерекше қорғалатын табиғи аумақ — ерекше қорғау режимі белгіленген мемлекеттік табиғи-қорық қорының табиғи кешендері мен объектілері орналасқан жер учаскелері, су объектілері және олардың үстіндегі әуе кеңістігі.

Құрылу мақсаттары мен қорғау режимінің түріне қарай республикалық маңызы бар ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың мынадай түрлері бөлінеді:

• мемлекеттік табиғи парктер;
• мемлекеттік ұлттық табиғи парктер;
• мемлекеттік табиғи резерваттар;
• мемлекеттік зоологиялық парктер;
• мемлекеттік ботаникалық бақтар;
• мемлекеттік дендрологиялық парктер;
• мемлекеттік табиғат ескерткіштері;
• мемлекеттік табиғи қорықшалар;
• мемлекеттік қорық аймақтары.

Құрылу мақсаттары мен қорғау режимінің түріне қарай жергілікті маңызы бар ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың мынадай түрлері бөлінеді:

• мемлекеттік өңірлік табиғи парктер;
• мемлекеттік зоологиялық парктер;
• мемлекеттік ботаникалық бақтар;
• мемлекеттік дендрологиялық парктер;
• мемлекеттік табиғат ескерткіштері;
• мемлекеттік табиғи қорықшалар.

Қазақстан Республикасының заңнамалық актілерінде ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың өзге де түрлері көзделуі мүмкін.

Ерекше қорғалатын табиғи аумақтарды республикалық маңызы бар санатқа жатқызуды уәкілетті органның ұсынуы бойынша ҚР Үкіметі, ал жергілікті маңызы бар санатқа жатқызуды уәкілетті органмен келісу бойынша облыстардың, республикалық маңызы бар қалалардың, астананың жергілікті атқарушы органдары жүзеге асырады («Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар туралы» ҚР Заңының 14-бабының 2, 3, 4 және 5-тармақтары).

Республикалық маңызы бар ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың тізбесі ҚР Үкіметінің 2017 жылғы 26 қыркүйектегі № 593 қаулысымен бекітілген, оған ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың 16 атауы енгізілген.

Ерекше қорғалатын табиғи аумақтардағы экологиялық талаптар Экологиялық кодексте бекітілген.

«Төтенше экологиялық жағдай» ұғымы ҚК-нің 325-бабының 2-бөлігіне берілген түсініктемеде қарастырылған.

ҚК-нің 335-бабының 4-бөлігі балық ресурстарын, басқа да су жануарларын немесе өсімдіктерді заңсыз өндіру үшін қылмыстық жауаптылықты белгілейді, егер ол:

• ірі залал келтіре отырып;
• қылмыстық топпен;
• балық ресурстарын, басқа да су жануарларын немесе өсімдіктерді өндіру қызметімен айналысу құқығынан айырылған адаммен жасалса.

Залалдың мөлшері осы қылмыстың қоғамдық қауіптілігінің жоғары дәрежесін көрсетеді, өйткені қоршаған табиғи ортаға елеулі материалдық залал келтіріледі. Құқық қолдану органдарының ірі залалды анықтауы саралаушы мәнге ие және кінәлі адамға қатысты қылмыстық заң нормасының белгілі бір бөлігін қолдануға тікелей ықпал етеді, дәлелдеу шегіне кіреді және экологиялық қылмыстық құқық бұзушылықтар (құқық бұзушылықтар) туралы істер бойынша сот төрелігін жүзеге асыру кезінде заңдылықты сақтаудың маңызды шарты болып табылады.

ҚР ҚК-нің 3-бабының 38) тармақшасына сәйкес ірі залал деп қоршаған ортаны және табиғи ресурстардың тұтынушылық қасиеттерін қалпына келтіруге қажетті шығындардың құндық көрінісі айлық есептік көрсеткіштен бір мың есе асатын мөлшерде болуы танылады.

Балық ресурстарын, басқа да су жануарларын немесе өсімдіктерді заңсыз өндірудің бірнеше эпизодынан тұратын, бірыңғай қасақаналықпен жасалған және келтірілген залалдың жалпы құны айлық есептік көрсеткіштен бір мың есе асатын бірыңғай жалғасқан қылмыс та ірі залал келтіре отырып жасалған заңсыз өндіру ретінде саралануға тиіс.

Егер кінәлі адамның қасақаналығы ірі залал келтіре отырып балық ресурстарын, басқа да су жануарларын немесе өсімдіктерді заңсыз өндіруге бағытталған болса және ол өзіне байланысты емес мән-жайлар бойынша жүзеге аспаса, онда жасалған әрекет ҚК-нің 24-бабының 3-бөлігі және 335-бабы 4-бөлігінің 1) тармағы бойынша балық ресурстарын, басқа да су жануарларын немесе өсімдіктерді заңсыз өндіруге оқталу ретінде саралануға тиіс (ҚК-нің 324-бабының 1-бөлігіне берілген түсініктемені де қараңыз).

ҚК-нің 335-бабы 4-бөлігінің 2) тармағында балық ресурстарын, басқа да су жануарларын немесе өсімдіктерді қылмыстық топ жасаған заңсыз өндіру үшін жауаптылық көзделген. Қылмыстық топ ұғымы ҚР ҚК-нің 3-бабының 24) тармақшасында және 31-бабының 3-бөлігінде берілген.

Қазақстан Республикасының 2019 жылғы 27 желтоқсандағы «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне қылмыстық, қылмыстық-процестік заңнаманы жетілдіру және жеке тұлғалардың құқықтарын қорғауды күшейту мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Заңымен ҚК-нің 335-бабының 4-бөлігі «балық ресурстарын, басқа да су жануарларын немесе өсімдіктерді өндіру қызметімен айналысу құқығынан айырылған адам» деген жаңа саралаушы белгімен толықтырылды.

Балық шаруашылығы субъектісі — негізгі қызмет бағыты балық шаруашылығын жүргізу болып табылатын жеке және заңды тұлға. Балықшы — өзінің еңбек міндеттеріне сәйкес бекітілген балық шаруашылығы су айдындарында және (немесе) учаскелерінде балық ресурстары мен басқа да су жануарларын аулауды жүзеге асыратын балық шаруашылығы субъектісінің қызметкері. Балықшы куәлігі — балық шаруашылығы субъектісі беретін, белгіленген нысандағы, жеке тұлғаның балықшы функцияларын жүзеге асыру құқығын куәландыратын құжат («Жануарлар дүниесін қорғау, өсімін молайту және пайдалану туралы» Заңның 1-бабының 28), 30) және 31) тармақшалары).

Балық ресурстарын, басқа да су жануарларын немесе өсімдіктерді өндіру қызметімен айналысу құқығынан айырылған адам деп қылмыс жасауы салдарынан осындай қызметпен айналысу құқығынан айырылған, сондай-ақ балық ресурстарын, басқа да су жануарларын немесе өсімдіктерді өндіру бойынша балықшы функцияларын жүзеге асыру құқығын беретін балықшы куәлігінен айырылған адам танылады.

Балықты заңсыз аулау үшін пайдаланылған заттар мен құрылғылар, құралдар, сондай-ақ осы кезде пайдаланылған көлік және жүзу құралдары заттай дәлелдемелер деп танылуға тиіс және ҚПК-нің 118-бабына сәйкес қылмыс құралдары ретінде мемлекет кірісіне тәркіленуге немесе тиісті мекемелерге, белгілі бір адамдарға берілуге тиіс, ал жарамсыз болған жағдайда жойылады.

ҚК-нің 335-бабының 1, 2-бөліктерінде көзделген әрекеттер орташа ауырлықтағы қылмыстарға жатады.

ҚК-нің 335-бабының 3, 4-бөліктерінде көзделген әрекеттер ауыр қылмыстарға жатады.

**Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме, авторы — Исидор Шамилович Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.

Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Келісімшарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар