62-бапқа түсініктемелер. Қазақстан Республикасының Азаматтық іс жүргізу кодексінің заңды өкілдері

1. Әрекетке қабілетсіз азаматтардың, кәмелетке толмағандардың және сот тәртібімен әрекет қабілеті шектеулі деп танылған адамдардың құқықтарын, бостандықтары мен заңды мүдделерін сотта олардың ата-аналары, асырап алушылары, қорғаншылары, қамқоршылары, патронат тәрбиешілері немесе олардың өкілеттіктерін куәландыратын құжаттарды сотқа беретін оларды алмастыратын басқа да адамдар қорғайды.2. Белгіленген тәртіппен хабар-ошарсыз кетті деп танылған азамат қатысуға тиіс іс бойынша хабар-ошарсыз кеткен азаматтың мүлкіне қорғаншылықты жүзеге асыратын адам оның өкілі ретінде әрекет етеді.3. Қайтыс болған немесе заңда белгіленген тәртіппен қайтыс болды деп жарияланған адамның мұрагері қатысуы тиіс іс бойынша, егер мұраны әлі ешкім қабылдамаған болса, мұрагердің өкілі ретінде мұрагерлік мүлікті сенімгерлік басқаруға берген адам болады.4. Заңды өкілдер өкілдік етушілердің атынан өкілдік етушіге тиесілі барлық іс жүргізу әрекеттерін заңда көзделген шектеулермен жасайды. Заңды өкілдер істі сотта жүргізуді басқа өкілге тапсыра алады.Кәмелетке толмағанның, сот тәртібімен әрекетке қабілетсіз деп танылған адамның не сот тәртібімен хабар-ошарсыз кетті деп танылған адамның заңды өкілі қорғаншының мүлкі нысанасы болып табылатын даулар бойынша істерді қарау кезінде өкілдігінің мүддесі үшін барлық процестік әрекеттерді жасайды.Кәмелетке толмағанның, әрекет қабілеті шектеулі деп танылған адамның заңды өкілі істерді қарау кезінде осы адамның мүддесі үшін барлық процестік әрекеттерді дербес жасайды, олардың мәні шектеулі құқықтар көлемінен туындайтын міндеттемелер болып табылады. Басқа даулар бойынша әрекет қабілеті шектеулі адам іс жүргізу әрекеттерін жасайды және өз бетінше іс жүргізу міндеттерін атқарады.5. Заңды өкілдер мен өкілдердің тапсырма бойынша өз мүдделері үшін немесе өкілдіктің мүдделеріне қайшы іс жүргізу әрекеттерін жасауға құқығы жоқ.

Заңды өкілдік Жеке тұлғаларға қатысты заңда белгіленген негіздерге байланысты көзделеді. Ол ерікті өкілдіктен ерекшеленеді, өйткені ол белгілі бір санаттағы адамдардың қажеттілігі бойынша өкілдігін қарастырады: әрекетке қабілетсіз азаматтар, толық қабілетсіз немесе заңды өкілдер (ата-аналар, асырап алушылар, қамқоршылар немесе қамқоршылар) деп аталатын әрекет қабілеті шектеулі адамдар деп танылған адамдар.Сот Азаматтық іс жүргізу қабілеттілігін, әрекет қабілеттілігін және әрекетке қабілетсіздігін реттейтін АІЖК және АЖ ережелерін ескеруі керек.Қамқоршылық және қамқоршылық - бұл азаматтардың жеке және мүліктік құқықтары мен мүдделерін қорғау нысандары. Заң актілерінде он сегіз жасқа толғанға дейін некеге тұруға рұқсат етілген жағдайда, он сегіз жасқа толмаған азамат некеге тұрған кезден бастап толық көлемде әрекет қабілеттілігіне ие болады. Егер заң актілерінде өзгеше белгіленбесе, барлық азаматтардың бірдей әрекет қабілеттілігі болады. Заңды өкілдік туралы мәселені қарау кезінде сот өкілдіктің осы түрі үшін қандай негіздер бар екенін анықтауы керек. Мысалы, сотта неке бұзылған кезде кәмелетке толмаған жұбайы әрекетке қабілетті болып табылады және жоғарыда айтылғандарға байланысты мұндай істерді қарау кезінде заңды өкілдік қажет емес.Заңды өкілдермен, ата-аналармен, бала асырап алушылармен қатар сот отырысына кәмелетке толмаған балалар да қатыса алады. Баланың тұрғылықты жерін анықтау туралы даулар бойынша сот балаларды заңды өкілдерімен қатар тартуға құқылы. Мұндай құқық КоБС-та бекітілген, ол баланың отбасында оның мүдделерін қозғайтын кез келген мәселені шешкен кезде өз пікірін білдіруге, сондай-ақ кез келген сот немесе әкімшілік талқылау барысында тыңдалуға құқылы екенін белгілейді. Он жасқа толған баланың пікірін ескеру, оның мүдделеріне қайшы келетін жағдайларды қоспағанда, міндетті болып табылады. КоБС көздеген жағдайларда қорғаншылық және қамқоршылық органдары немесе сот он жасқа толған баланың келісімімен ғана шешім қабылдай алады.Кейбір жағдайларда кәмелетке толмағандар өз істерін өздері жүргізе алады және процеске заңды өкілдерді тарту мәселесі сотқа байланысты болады. Баланың мүліктік құқықтары туралы мәселелерді реттейтін КоБС нормалары баланың өзіне меншік құқығымен тиесілі мүлікке билік ету құқығы АК-нің 22 және 23-баптарында айқындалатынын белгілейді. Жоғарыда айтылғандарға байланысты заңды өкілдік мәселелерін талқылау кезінде ак және КоБС нормаларын ескеру қажет.Заңды өкілдерге де, кәмелетке толмағандарға да соттар қойылуы мүмкін. Жауапкершілік субъектісін қойылған талаптар бойынша анықтаған кезде соттар кейде қателіктер жібереді. Сонымен, Еңбек міндеттерін орындау кезінде болған Н мектебінің мұғалімін мектептің қабатында 10-сынып оқушысы қағып кетті, нәтижесінде мидың шайқалуы, оң жақ иық пышағының жарылуы және негізгі буын байламының жарылуы пайда болды, бұл уақытша еңбекке жарамсыздықты тудырды. Оның зиянды өтеу туралы талабы сот қанағаттандырған к.Н. мектебіне қойылды. Зиян мектептен және К. - дан өндіріліп алынды. зиянды өндіріп алу үшін сот мектептің мұғалімдер мен оқушылардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету бойынша жұмысты дұрыс орындамағанын көрсетті. Сот шешімін өзгерте отырып, бірінші сатыдағы сот жауапкер ретінде тартқан кәмелетке толмаған баланың ата-анасынан зиянды өндіріп ала отырып, облыстық соттың азаматтық істер жөніндегі алқасы АК-нің 951-бабының 2-тармағына сәйкес құқық бұзушының кінәсі болған кезде зиян келтіруші моральдық зиянды өтейтінін көрсетті. Осыған байланысты, талапкердің денсаулығына зиян келтірген ұлының абайсыз әрекеттері үшін тиісті тәрбиені қамтамасыз етпеген ата-аналар жауапты болуы керек. Бұдан басқа, Алқа "Қазақстан Республикасы соттарының денсаулыққа келтірілген зиянды өтеу жөніндегі заңнаманы қолдануының кейбір мәселелері туралы"Жоғарғы Соттың 1999 жылғы 9 шілдедегі № 9 нормативтік қаулысының 20-тармағына сілтеме жасады. Нормативтік қаулыға сәйкес мүлкі және өз бетінше табысы жоқ кәмелетке толмаған балалардың зиянды өтеуі бойынша жауапкершілікті жүктеу ата-аналардың (асырап алушылардың, қамқоршылардың) кәмелетке толмағандарды тиісті тәрбиелеуді немесе оларға қарауды жүзеге асырмауы, оның заңсыз әрекеттеріне бағынуы түріндегі кінәлі мінез-құлқы кезінде мүмкін болады.____________________________21 Жоғарғы Сот бюллетені № 3, 2007, 56-бет.

Заңды өкілдік заңды өкілмен және қорғаншылық және қамқоршылық органының өкілдерімен қатар сот процесіне қатысу мүмкіндігін жоққа шығармайды. Бұл баланың тұрғылықты жерін анықтау туралы мәселені шешкен кезде ғана емес, басқа жағдайларда да мүмкін. Мысалы, баланың мүліктік құқықтарына (тұрғын үйге, жалақыға, жәрдемақыға, стипендияға және т.б.) дау туындаған жағдайда.Сондай-ақ, әрекетке қабілетсіз немесе әрекет қабілеті шектеулі кәмелетке толған адамдардың мүліктік және жеке мүліктік емес құқықтары мен мүдделерін қорғау үшін қорғаншылық немесе қамқоршылық белгіленеді.психикалық ауру немесе деменция салдарынан өз әрекеттерінің мәнін түсіне алмайтын немесе оларға басшылық жасай алмайтын азамат әрекетке қабілетсіз деп танылады, осыған байланысты оған қорғаншылық белгіленеді (АК 26-бабы). Азамат спирттік ішімдіктерді немесе есірткі заттарды теріс пайдалану салдарынан өз отбасын ауыр материалдық жағдайға қойған жағдайларда, оны сот АІЖК белгілеген тәртіппен әрекет қабілеттілігімен шектеуі мүмкін және оған қамқоршылық белгіленеді.2. Заңнамада қорғаншылықтың басқа түрі де қарастырылған, мысалы: хабар-ошарсыз кетті деп танылған адамның мүлкіне қорғаншылық (АК-нің 29-бабы). Белгіленген тәртіппен хабар-ошарсыз кетті деп танылған азамат қатысуға тиіс іс бойынша хабар-ошарсыз кеткен адамның мүлкіне қорғаншылықты жүзеге асыратын адам оның өкілі ретінде әрекет етеді. Дау туындаған жағдайда, мысалы, хабар-ошарсыз кетті деп танылған адамға тиесілі мүлік бойынша оның өкілі сотқа қамқоршы қатысады. Әдетте, қамқоршылық мүдделі тұлғалардың өтініші бойынша белгіленеді. 3. Қайтыс болған немесе белгіленген тәртіппен қайтыс болды деп жарияланған адамның мұрагерлеріне қатысты заңды өкілдік ету жағдайлары бар, егер мұраны әлі ешкім қабылдамаса, егер мұрагерлік мүлік болса. Мұрагерлік мүлікті қорғау және басқару үшін тағайындалған қамқоршы немесе қамқоршы заңды өкіл ретінде әрекет етеді. Соңғысына мұра қабылданғанға дейін мұрагерлердің мүдделеріне қатысты барлық сот істеріне қатысу құқығы беріледі.4. Заңды өкілдердің іс жүргізу әрекеттерін жасауға барлық өкілеттіктері заңда көзделген барлық шектеулермен тиісті құжаттармен расталуға тиіс. Мысалы: растайтын туыстық байланыстар-балалардың туу туралы куәлігі; қамқоршылар мен қамқоршыларға қатысты - сот шешімі және уәкілетті органның тиісті шешімі және т.б. бұл кәмелетке толмағандардың құқықтарын тиісті қорғауды қамтамасыз ету, олардың заңды өкілдерінің құқықтарын теріс пайдалануына жол бермеу қажет болған жағдайларда болуы мүмкін. Кейде заңды өкілдер соттарда міндеттемені орындаудан жалтару мақсатында өздері қатысушы болған мәмілелерге дау айту кезінде кәмелетке толмағандардың құқықтарын бұзу туралы дәлелдерді пайдаланады. Сонымен қатар, бастапқыда кәмелетке толмаған баланың заңды өкілі бола отырып, олардың мүдделеріне сүйене отырып, олар мұндай мәмілелер жасамауы мүмкін. Көрсетілген аргументтерді соттар қате қабылдайды және талаптар заңды негіздер болмаған кезде қанағаттандырылады. Мысалы, құрылтайшысы Д.болып табылатын банк пен ЖШС арасындағы 68820700 теңге сомасындағы қарыз шартын қамтамасыз ету үшін соңғысы банкпен 2500000 теңге сату бағасын белгілей отырып, оны соттан тыс сатуға келісе отырып, жеке меншік құқығымен өзіне тиесілі мүлік - пәтерді кепілге қою шартын жасасты. Кейіннен несиені өтемей ақша алғаннан кейін, ол кәмелетке толмаған баланың мүддесі үшін кепіл шартын жарамсыз деп тану туралы талап арызбен сотқа жүгінді және оның тұрғын үй құқығының бұзылғанын негіздердің бірі ретінде көрсетті. Кәмелетке толмаған баланың мүддесі үшін қорғаншылық және қамқоршылық органы Д. - ға және банкке осындай негіздер бойынша осындай талап қойды. Сот шешімімен талап қанағаттандырылды. Сот шешімін заңсыз деп тани отырып, Жоғарғы Соттың қадағалау алқасы Д.несиені өтеу бойынша міндеттемелерді орындамағанын және айтылған дәлелді назарға алуға болмайтынын көрсетті. Д. - ның даулы пәтері сатып алу-сату шарты негізінде сатып алынды. "Тұрғын үй қатынастары туралы" Заңның 13-бабына, АК-нің 227-бабына сәйкес ортақ меншікке билік етуге міндетті келісім жекешелендірілген тұрғын үйге ғана қолданылады.Дауларды шешу кезінде сот ак нормаларында, арнайы заңдарда белгіленген шектеулерді ескеруге тиіс. Мысалы, кәмелетке толмағандардың (қамқоршылардың) КоБС-та белгіленген заңды өкілдерінің мәмілелері немесе әрекет қабілеті шектеулі заңды өкілдердің мәмілелері бойынша заңды өкілдер істі сотта жүргізуді басқа өкілге тапсыруы мүмкін. Бірлескен аралас өкілдік те қамтамасыз етілуі мүмкін. Мысалы, заңды өкіл сотта іс жүргізу үшін адвокатпен келісім жасасып, оған өзі қатыса алады. Бұл ретте сот осы тарауға сәйкес екі өкілдің де құқықтарының тең сақталуын қамтамасыз етуге тиіс.__________________22 Жоғарғы Сот Бюллетені № 4, 2007, 37 бет.

Қосымша түсініктеме

1. Заңды өкілдік әрекетке қабілетсіз, әрекет қабілеті шектеулі және хабар-ошарсыз кеткен азаматтардың, яғни өз өкілін жеке өзі таңдай алмайтын адамдардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғау үшін көзделген. Заңды өкілдіктің пайда болуы үшін заңда тікелей көрсетілген заңды факт негіз болып табылады: туыстық, бала асырап алу, қорғаншылық және қамқоршылық органының қорғаншы, қамқоршы немесе патронат тәрбиешіні тағайындау туралы шешімі.АК-нің 164-бабына сәйкес әрекетке қабілетсіз адамдардың мүдделерін білдіруді олардың заңды өкілдері жүзеге асырады. Тиісінше сотқа қорғаншы ретінде әрекетке қабілетсіз адамды тағайындау туралы шешімнің көшірмесі ұсынылады.Ата-ана құқығынан айырылған ата-аналар кәмелетке толмаған адамдардың заңды өкілдері бола алмайды. Кобстың 67-бабына сәйкес бала өзінің құқықтары мен заңды мүдделерін қорғауға құқылы. Баланың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғауды баланың ата-аналары немесе басқа да заңды өкілдері, ал Қазақстан Республикасының заңнамалық актілерінде көзделген жағдайларда қорғаншылық немесе қамқоршылық жөніндегі функцияларды жүзеге асыратын орган, прокурор мен сот, сондай-ақ ішкі істер органдары мен өзге де мемлекеттік органдар өз құзыреті шегінде жүзеге асырады. Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес толық әрекетке қабілетті деп танылған, яғни эмансипацияланған Кәмелетке толғанға дейін өзінің құқықтары мен міндеттерін, оның ішінде өз мүдделерін қорғау құқығын дербес жүзеге асыруға құқығы бар.Баланың ата-анасының немесе басқа заңды өкілдерінің теріс қылықтарынан қорғауға құқығы бар. Баланың құқықтары мен заңды мүдделері бұзылған кезде, оның ішінде ата-аналары немесе басқа да заңды өкілдері баланы күтіп-бағу, тәрбиелеу, тәрбиелеу жөніндегі міндеттерді орындамаған немесе тиісінше орындамаған кезде не ата-ана (қорғаншылық, қамқоршылық) құқықтарын теріс пайдаланған кезде бала өз құқықтарын қорғау үшін қорғаншылық немесе қамқоршылық жөніндегі функцияларды жүзеге асыратын органға, ал бала өз құқықтарын қорғау он төрт жасқа толғанда - сотқа.2. Егер хабар-ошарсыз кеткен азамат іс бойынша тарап болып табылса, онда оның мүдделерін оның мүлкінің қамқоршысы білдіретін болады. Хабар-ошарсыз кетті деп танылған азаматтың мүлкін қорғаушы оны қамқоршы етіп тағайындау туралы шешімді сотқа ұсынады. АК-нің 29-бабына сәйкес хабар-ошарсыз кетті деп танылған адамның мүлкіне сот шешімінің негізінде қорғаншылық белгіленеді. Қорғаншылық және қамқоршылық органы мүдделі тұлғалардың өтініші бойынша мүлікті күзету және басқару үшін және жоқ адамның тұрған жері туралы соңғы мәліметтерді алған күннен бастап бір жыл өткенге дейін қорғаншыны тағайындайды.ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ЖОҒАРҒЫ СОТЫНЫҢ КІТАПХАНАСЫ

Астана, 2016 жыл

УДК 347 (574)  

К 63

ISBN 978-601-236-042-4

 Конституция Заң Кодекс Норматив Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы  Заң компаниясы