Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 75-бабына түсініктеме. Кәмелетке толмаған күдіктінің, айыпталушының, сотталушының, сотталған адамның заңды өкілдері

• 1. Кәмелетке толмаған адам немесе есі дұрыстығын жоққа шығармайтын психикалық бұзылулардан зардап шегетін адам жасаған қылмыстық құқық бұзушылықтар бойынша іске осы Кодексте көзделген тәртіппен олардың заңды өкілдері тартылады.
• 2. Осы Кодексте көзделген жағдайларда сотқа дейінгі іс жүргізу немесе сот талқылауы күдіктінің, айыпталушының, сотталушының, сотталған адамның қатысуынсыз жүзеге асырылған кезде қылмыстық іске олардың заңды өкілдері қатыса алады.

«Заңды өкілдер» деген ұғым ҚПК-нің 7-бабының 13) тармақшасында бекітілген, оған сәйкес: «Заңды өкілдер — күдіктінің, айыпталушының, жәбірленушінің, азаматтық талап қоюшының ата-аналары (ата-анасы), асырап алушылары, қорғаншылары, қамқоршылары, сондай-ақ күдіктінің, айыпталушының немесе жәбірленушінің қамқорлығында немесе асырауында болатын ұйымдар мен адамдардың өкілдері». Осы баптың атауына сәйкес, кәмелетке толмаған күдіктінің, айыпталушының, сотталушының, сотталған адамның заңды өкілі қылмыстық процестің барлық сатыларына қатысушы болып табылады және қорғау тарабына жатады (ҚПК-нің 7-бабының 13), 18), 25) тармақшалары). Оның қылмыстық іске қатысуы қылмыстық процесті жүргізетін органдардың қылмыстық іс мән-жайларын жан-жақты, толық және объективті зерттеу қағидатын қамтамасыз ету, қылмыстық құқық бұзушылықтың ауырлығына және кәмелетке толмаған сотталушының жеке басына сәйкес келетін қылмыстық жаза тағайындау, сондай-ақ қылмыстық іс бойынша тиімді профилактикалық жұмыс жүргізу мүмкіндіктерін толықтырады. Мысалы, ҚПК-нің 542-бабы екінші бөлігінің 2) тармағына сәйкес, істі сотта қарау кезінде кәмелетке толмаған сотталушының заңды өкілдері қатысады, олар бүкіл сот талқылауы барысында қатысып отырады, өздеріне тиесілі барлық құқықтарды пайдаланады және олардың келісімімен кәмелетке толмаған адамның өмір салты мен тәрбиесіне қатысты мән-жайлар туралы куә ретінде жауап алынуы мүмкін; іске қатысатын заңды өкілдің келуі мүмкін болмаған жағдайда, ол басқа заңды өкілмен ауыстырылуы мүмкін. Бұған кәмелетке толмағандардың істері бойынша дәлелдеу нысанасы және соттың кәмелетке толмаған адамның қылмыстық құқық бұзушылық жасауына ықпал еткен, іс бойынша анықталған мән-жайларға тиісті жеке қаулы шығару арқылы ден қою құқығы негіз болады (ҚПК-нің 53-бабының 4-бөлігі, 531-бабының 2) тармағы).

ҚПК-нің 75-бабының 1-бөлігінің мағынасы бойынша заңды өкіл тек қылмыстық құқық бұзушылық субъектісі болып табылатын кәмелетке толмаған адамның мүдделерін ғана білдіруге міндетті емес. Оның мүдделер аясына есі дұрыстығын жоққа шығармайтын психикалық аурулардан зардап шегетін адамның мүдделерін білдіру де кіреді. Алайда бәрін рет-ретімен қарастырайық.

Заңға сәйкес, кәмелетке толмаған күдіктінің, айыпталушының ата-аналары немесе басқа да заңды өкілдері болған жағдайда, олардың іске қатысуы міндетті болып табылады. Заңды өкілдер ретінде кәмелетке толмаған адамның ата-анасының бірі де, екеуі де қатыса алады. Іске қорғаушы ретінде қатысатын ата-аналар мен басқа да жақын туыстар кәмелетке толмаған адамның заңды өкілі ретінде бір мезгілде қатыса алмайды. Олар болмаған жағдайда қорғаншылық және қамқоршылық органының өкілінің қатысуы міндетті (ҚПК-нің 537-бабының 1-бөлігі). Әдетте, заңды өкілдің іске қатысуының басталу сәті (формальды-заңдық мағынада) осы баптың атауында көрсетілген адамдар қылмыстық іске қатысушы болған, яғни онда тиісті процестік мәртебеге ие болған кез болып табылады. Іс жүзінде олар қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адам тиісті процестік мәртебеге ие болған сәттен бастап, сотқа дейінгі тергеп-тексерудің басынан бастап іске енгізіледі және объективті себептер бойынша ауыстырылмаса немесе іске қатысудан шеттетілмесе, іс бойынша іс жүргізу аяқталғанға дейін қатысады (ҚПК-нің 46-бабы).

Заңды өкілді қылмыстық іске енгізу (кәмелетке толмаған күдіктінің алғашқы жауап алу сәтінен бастап) және оны іске қатысудан шеттету тергеушінің уәжді қаулыларымен ресімделеді. Туыстық, қорғаншылық пен қамқоршылықты жүзеге асыру, асырауында болу фактілері тиісті құжаттарды ұсыну арқылы расталуға тиіс. Қылмыстық процесті жүргізетін орган заңды өкілді өзінің процестік құқықтарын іске асыруы үшін кәмелетке толмаған күдіктінің қатысуымен жүргізілетін барлық процестік әрекеттерге қатысуға тарта алады. Заңды өкіл сот отырысы залында бүкіл сот талқылауы бойы қатысып отырады. Оның ҚПК-нің 537-бабының үшінші бөлігінде, 542-бабы екінші бөлігінің 2) тармағында көзделген құқықтарын сот басты сот талқылауының дайындық бөлігінде түсіндіруге міндетті (Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2002 жылғы 11 сәуірдегі № 6 «Кәмелетке толмағандардың қылмыстық құқық бұзушылықтары туралы және оларды қылмыстық құқық бұзушылықтар мен өзге де қоғамға жат әрекеттер жасауға тарту туралы істер бойынша сот практикасы туралы» нормативтік қаулысының 8-тармағы).

Егер заңды өкілдің әрекеттері кәмелетке толмаған адамның мүдделеріне нұқсан келтіреді немесе істің объективті тергелуіне кедергі келтіруге бағытталған деп есептеуге негіздер болса не заңды өкілдің өтінішхаты бойынша, заңды өкіл іске қатысудан шеттетілуі мүмкін. Бұл туралы сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адам уәжді қаулы шығарады. Іске кәмелетке толмаған адамның басқа заңды өкілі жіберілуі мүмкін (ҚПК-нің 537-бабының 5-бөлігі).

Кәмелетке толмаған күдіктінің, айыпталушының, сотталушының, сотталған адамның қатысуымен жүргізілетін барлық процестік әрекеттер кезінде өзінің процестік құқықтарын іске асыру үшін заңды өкілге бірқатар құқықтар берілген. Мысалы, кәмелетке толмаған адамның неге күдікке ілінгенін білу; күдікті деп тану, күдіктінің әрекетін саралау туралы қаулылармен, прокурор бекіткен айыптау актісімен танысу кезінде қатысу; кәмелетке толмаған адамнан жауап алуға қатысу, сондай-ақ сотқа дейінгі іс жүргізуді жүзеге асыратын адамның рұқсатымен кәмелетке толмаған күдікті мен оның қорғаушысының қатысуымен жүргізілетін өзге де тергеу әрекеттеріне қатысу және т.б. (ҚПК-нің 537-бабының 3-бөлігі). Сонымен қатар, кәмелетке толмаған сотталушы заңды өкілі мен адвокаттың қатысуымен жәбірленушімен, оның ішінде медиация тәртібімен татуласуға, сондай-ақ прокурормен процестік келісім жасасуға құқылы (ҚПК-нің 542-бабының 3-бөлігі).

ҚПК-нің 75-бабының 2-бөлігінің нормаларын түсіндіре отырып, қылмыстық құқық бұзушылық субъектісі әртүрлі себептермен іс бойынша іс жүргізуге қатыспауы мүмкін екенін (ауыруы, жалтаруы және т.б.) атап өткен жөн. Сондықтан іске қатысуға жіберілген оның заңды өкілі сотқа дейінгі тергеп-тексеру барысында немесе тиісті сатыдағы сотта сот талқылауы кезінде қатысуға және осындай кәмелетке толмаған адамның құқықтарын қорғауға құқылы. Мысалы, бұл сотталушының қатысуынсыз істі талқылау жағдайларында мүмкін болады: 1) қылмыстық теріс қылық немесе ауырлығы онша ауыр емес және ауырлығы орташа қылмыс жасады деп айыпталған сотталушы істі өзінің қатысуынсыз қарау туралы өтінішхат берген кезде; 2) сотталушы Қазақстан Республикасының шегінен тыс жерде болып, сотқа келуден жалтарған кезде; 3) күзетпен ұсталатын сотталушының сот отырысына келуден және оған қатысудан бас тартуы жағдайында (ҚПК-нің 335-бабының 2-бөлігі), сондай-ақ адамға медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шаралары қолданылған кезде және т.б.

Есі дұрыстығын жоққа шығармайтын психикалық бұзылулардан зардап шегетін адамның заңды өкілі медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын қолдану туралы істер бойынша сотқа дейінгі іс жүргізу және сот процесі барысында осы адамның мүдделерін білдіруге құқылы. Қолданыстағы заңнамаға сәйкес, медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын сот қылмыстық құқық бұзушылық жасаған және есі дұрыстығын жоққа шығармайтын психикалық бұзылулардан зардап шегетін адамдарға да тағайындай алады. Медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шаралары психикалық бұзылулар осы адамдардың өзге де елеулі зиян келтіру мүмкіндігімен не өздері немесе басқа адамдар үшін қауіптілікпен байланысты болған жағдайларда ғана тағайындалады (ҚК-нің 91-бабы 1-бөлігінің 3) тармағы, ҚАК-нің 26-бабы, Қазақстан Республикасының 2009 жылғы 18 қыркүйектегі «Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» кодексінің 121-бабының 1-бөлігі). Сондықтан ҚПК-нің 75-бабының 1-бөлігінің нормалары мағынасы бойынша заңды өкілдің құқықтары медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шаралары қолданылуы мүмкін есі дұрыстығын жоққа шығармайтын психикалық бұзылулардан зардап шегетін адамдар санатына да қолданылады, демек, олар өз құқықтарын заңды өкілдің қатысуымен қорғауды қажет етеді.

Қылмыстық процесті жүргізетін органдарға жауап беру, тергеу әрекетін жүргізуге және сот талқылауына қатысу үшін шақырылатын жәбірленушілердің заңды өкілдері қылмыстық сот ісін жүргізуге қатысуына байланысты жұмсаған шығыстарын өтетуге құқылы (ҚПК-нің 71-бабының 4-бөлігіне, 175—176, 177—178-баптарына түсініктемені қараңыз; Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2014 жылғы 9 қазандағы № 1070 «Қылмыстық іс бойынша іс жүргізу кезінде адамдарға жұмсалған шығыстарды өтеудің кейбір мәселелері туралы» қаулысы, Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2018 жылғы 29 маусымдағы № 10 «Қылмыстық істер бойынша процестік шығындарды өндіріп алу туралы» нормативтік қаулысының 1, 3, 7, 16—17-тармақтары).

75-бап. Кәмелетке толмаған күдіктінің, айыпталушының, сотталушының, сотталған адамның заңды өкілдері

Кәмелетке толмаған адам немесе есі дұрыстығын жоққа шығармайтын психикалық бұзылулардан зардап шегетін адам жасаған қылмыстық құқық бұзушылықтар бойынша іске осы Кодексте көзделген тәртіппен олардың заңды өкілдері тартылады.

Осы Кодексте көзделген жағдайларда сотқа дейінгі іс жүргізу немесе сот талқылауы күдіктінің, айыпталушының, сотталушының, сотталған адамның қатысуынсыз жүзеге асырылған кезде қылмыстық іске олардың заңды өкілдері қатыса алады.

«Заңды өкілдер» деген ұғым ҚПК-нің 7-бабының 13) тармақшасында бекітілген, оған сәйкес: «Заңды өкілдер — күдіктінің, айыпталушының, жәбірленушінің, азаматтық талап қоюшының ата-аналары (ата-анасы), асырап алушылары, қорғаншылары, қамқоршылары, сондай-ақ күдіктінің, айыпталушының немесе жәбірленушінің қамқорлығында немесе асырауында болатын ұйымдар мен адамдардың өкілдері». Осы баптың атауына сәйкес, кәмелетке толмаған күдіктінің, айыпталушының, сотталушының, сотталған адамның заңды өкілі қылмыстық процестің барлық сатыларына қатысушы болып табылады және қорғау тарабына жатады (ҚПК-нің 7-бабының 13), 18), 25) тармақшалары). Оның қылмыстық іске қатысуы қылмыстық процесті жүргізетін органдардың қылмыстық іс мән-жайларын жан-жақты, толық және объективті зерттеу қағидатын қамтамасыз ету, қылмыстық құқық бұзушылықтың ауырлығына және кәмелетке толмаған сотталушының жеке басына сәйкес келетін қылмыстық жаза тағайындау, сондай-ақ қылмыстық іс бойынша тиімді профилактикалық жұмыс жүргізу мүмкіндіктерін толықтырады. Мысалы, ҚПК-нің 542-бабы екінші бөлігінің 2) тармағына сәйкес, істі сотта қарау кезінде кәмелетке толмаған сотталушының заңды өкілдері қатысады, олар бүкіл сот талқылауы барысында қатысып отырады, өздеріне тиесілі барлық құқықтарды пайдаланады және олардың келісімімен кәмелетке толмаған адамның өмір салты мен тәрбиесіне қатысты мән-жайлар туралы куә ретінде жауап алынуы мүмкін; іске қатысатын заңды өкілдің келуі мүмкін болмаған жағдайда, ол басқа заңды өкілмен ауыстырылуы мүмкін. Бұған кәмелетке толмағандардың істері бойынша дәлелдеу нысанасы және соттың кәмелетке толмаған адамның қылмыстық құқық бұзушылық жасауына ықпал еткен, іс бойынша анықталған мән-жайларға тиісті жеке қаулы шығару арқылы ден қою құқығы негіз болады (ҚПК-нің 53-бабының 4-бөлігі, 531-бабының 2) тармағы).

Заңды өкіл, ҚПК-нің 75-бабының 1-бөлігінің мағынасы бойынша, тек қылмыстық құқық бұзушылық субъектісі болып табылатын кәмелетке толмаған адамның мүдделерін ғана білдіруге міндетті емес. Оның мүдделер аясына есі дұрыстығын жоққа шығармайтын психикалық аурулардан зардап шегетін адамның мүдделерін білдіру де кіреді. Алайда бәрін рет-ретімен қарастырайық.

Заңға сәйкес, кәмелетке толмаған күдіктінің, айыпталушының ата-аналары немесе басқа да заңды өкілдері болған жағдайда, олардың іске қатысуы міндетті болып табылады. Заңды өкілдер ретінде кәмелетке толмаған адамның ата-анасының бірі де, екеуі де қатыса алады. Іске қорғаушы ретінде қатысатын ата-аналар мен басқа да жақын туыстар кәмелетке толмаған адамның заңды өкілі ретінде бір мезгілде қатыса алмайды. Олар болмаған жағдайда қорғаншылық және қамқоршылық органының өкілінің қатысуы міндетті (ҚПК-нің 537-бабының 1-бөлігі). Әдетте, заңды өкілдің іске қатысуының басталу сәті (формальды-заңдық мағынада) осы баптың атауында көрсетілген адамдар қылмыстық іске қатысушы болған, яғни онда тиісті процестік мәртебеге ие болған кез болып табылады. Іс жүзінде олар қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адам тиісті процестік мәртебеге ие болған сәттен бастап, сотқа дейінгі тергеп-тексерудің басынан бастап іске енгізіледі және объективті себептер бойынша ауыстырылмаса немесе іске қатысудан шеттетілмесе, іс бойынша іс жүргізу аяқталғанға дейін қатысады (ҚПК-нің 46-бабы).

Заңды өкілді қылмыстық іске енгізу (кәмелетке толмаған күдіктінің алғашқы жауап алу сәтінен бастап) және оны іске қатысудан шеттету тергеушінің уәжді қаулыларымен ресімделеді. Туыстық, қорғаншылық пен қамқоршылықты жүзеге асыру, асырауында болу фактілері тиісті құжаттарды ұсыну арқылы расталуға тиіс. Қылмыстық процесті жүргізетін орган заңды өкілді өзінің процестік құқықтарын іске асыруы үшін кәмелетке толмаған күдіктінің қатысуымен жүргізілетін барлық процестік әрекеттерге қатысуға тарта алады. Заңды өкіл сот отырысы залында бүкіл сот талқылауы бойы қатысып отырады. Оның ҚПК-нің 537-бабының үшінші бөлігінде, 542-бабы екінші бөлігінің 2) тармағында көзделген құқықтарын сот басты сот талқылауының дайындық бөлігінде түсіндіруге міндетті (Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2002 жылғы 11 сәуірдегі № 6 «Кәмелетке толмағандардың қылмыстық құқық бұзушылықтары туралы және оларды қылмыстық құқық бұзушылықтар мен өзге де қоғамға жат әрекеттер жасауға тарту туралы істер бойынша сот практикасы туралы» нормативтік қаулысының 8-тармағы).

Егер заңды өкілдің әрекеттері кәмелетке толмаған адамның мүдделеріне нұқсан келтіреді немесе істің объективті тергелуіне кедергі келтіруге бағытталған деп есептеуге негіздер болса не заңды өкілдің өтінішхаты бойынша, заңды өкіл іске қатысудан шеттетілуі мүмкін. Бұл туралы сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адам уәжді қаулы шығарады. Іске кәмелетке толмаған адамның басқа заңды өкілі жіберілуі мүмкін (ҚПК-нің 537-бабының 5-бөлігі).

Кәмелетке толмаған күдіктінің, айыпталушының, сотталушының, сотталған адамның қатысуымен жүргізілетін барлық процестік әрекеттер кезінде өзінің процестік құқықтарын іске асыру үшін заңды өкілге бірқатар құқықтар берілген. Мысалы, кәмелетке толмаған адамның неге күдікке ілінгенін білу; күдікті деп тану, күдіктінің әрекетін саралау туралы қаулылармен, прокурор бекіткен айыптау актісімен танысу кезінде қатысу; кәмелетке толмаған адамнан жауап алуға қатысу, сондай-ақ сотқа дейінгі іс жүргізуді жүзеге асыратын адамның рұқсатымен кәмелетке толмаған күдікті мен оның қорғаушысының қатысуымен жүргізілетін өзге де тергеу әрекеттеріне қатысу және т.б. (ҚПК-нің 537-бабының 3-бөлігі). Сонымен қатар, кәмелетке толмаған сотталушы заңды өкілі мен адвокаттың қатысуымен жәбірленушімен, оның ішінде медиация тәртібімен татуласуға, сондай-ақ прокурормен процестік келісім жасасуға құқылы (ҚПК-нің 542-бабының 3-бөлігі).

ҚПК-нің 75-бабының 2-бөлігінің нормаларын түсіндіре отырып, қылмыстық құқық бұзушылық субъектісі әртүрлі себептермен іс бойынша іс жүргізуге қатыспауы мүмкін екенін (ауыруы, жалтаруы және т.б.) атап өткен жөн. Сондықтан іске қатысуға жіберілген оның заңды өкілі сотқа дейінгі тергеп-тексеру барысында немесе тиісті сатыдағы сотта сот талқылауы кезінде қатысуға және осындай кәмелетке толмаған адамның құқықтарын қорғауға құқылы. Мысалы, бұл сотталушының қатысуынсыз істі талқылау жағдайларында мүмкін болады: 1) қылмыстық теріс қылық немесе ауырлығы онша ауыр емес және ауырлығы орташа қылмыс жасады деп айыпталған сотталушы істі өзінің қатысуынсыз қарау туралы өтінішхат берген кезде; 2) сотталушы Қазақстан Республикасының шегінен тыс жерде болып, сотқа келуден жалтарған кезде; 3) күзетпен ұсталатын сотталушының сот отырысына келуден және оған қатысудан бас тартуы жағдайында (ҚПК-нің 335-бабының 2-бөлігі), сондай-ақ адамға медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шаралары қолданылған кезде және т.б.

Есі дұрыстығын жоққа шығармайтын психикалық бұзылулардан зардап шегетін адамның заңды өкілі медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын қолдану туралы істер бойынша сотқа дейінгі іс жүргізу және сот процесі барысында осы адамның мүдделерін білдіруге құқылы. Қолданыстағы заңнамаға сәйкес, медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын сот қылмыстық құқық бұзушылық жасаған және есі дұрыстығын жоққа шығармайтын психикалық бұзылулардан зардап шегетін адамдарға да тағайындай алады. Медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шаралары психикалық бұзылулар осы адамдардың өзге де елеулі зиян келтіру мүмкіндігімен не өздері немесе басқа адамдар үшін қауіптілікпен байланысты болған жағдайларда ғана тағайындалады (ҚК-нің 91-бабы 1-бөлігінің 3) тармағы, ҚАК-нің 26-бабы, Қазақстан Республикасының 2009 жылғы 18 қыркүйектегі «Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» кодексінің 121-бабының 1-бөлігі). Сондықтан ҚПК-нің 75-бабының 1-бөлігінің нормалары мағынасы бойынша заңды өкілдің құқықтары медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шаралары қолданылуы мүмкін есі дұрыстығын жоққа шығармайтын психикалық бұзылулардан зардап шегетін адамдар санатына да қолданылады, демек, олар өз құқықтарын заңды өкілдің қатысуымен қорғауды қажет етеді.

Қылмыстық процесті жүргізетін органдарға жауап беру, тергеу әрекетін жүргізуге және сот талқылауына қатысу үшін шақырылатын жәбірленушілердің заңды өкілдері қылмыстық сот ісін жүргізуге қатысуына байланысты жұмсаған шығыстарын өтетуге құқылы (ҚПК-нің 71-бабының 4-бөлігіне, 175—176, 177—178-баптарына түсініктемені қараңыз; Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2014 жылғы 9 қазандағы № 1070 «Қылмыстық іс бойынша іс жүргізу кезінде адамдарға жұмсалған шығыстарды өтеудің кейбір мәселелері туралы» қаулысы, Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2018 жылғы 29 маусымдағы № 10 «Қылмыстық істер бойынша процестік шығындарды өндіріп алу туралы» нормативтік қаулысының 1, 3, 7, 16—17-тармақтары).

Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексіне Марат Чекишевич Қоғамовтың, заң ғылымдарының докторы, Қазақстанның құрметті заңгері, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкерінің 2020 жылғы түсініктемесі.

Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік даулар Қазақстан заң компаниясы Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Ережелер Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Ережелер Жолдаулар