Азаматтардың құқық қабілеттілігі
🔷 I. ЖАЛПЫ СИПАТТАМА
ҚР Азаматтық кодексінің 13-бабы азаматтық құқықтың негізгі қағидатын бекітеді: барлық жеке тұлғалар құқық қабілеттілігіне ие, яғни азаматтық құқықтарға ие болу және азаматтық міндеттерді атқару қабілеті бар. Бұл — пассивтік құқық қабілеттілік деп аталады.
🔹 II. 1-ТАРМАҚ — ҚҰҚЫҚ ҚАБІЛЕТТІЛІГІНІҢ ЖАЛПЫЛЫҒЫ
«…барлық азаматтар үшін тең дәрежеде танылады»
🔸 Бұл нені білдіреді:
· Барлық азаматтар жынысына, жасына, нәсіліне, ұлтына, мүліктік жағдайына, біліміне және басқа да белгілеріне қарамастан тең құқық қабілеттілігіне ие;
· Бұл қағида шетел азаматтары мен азаматтығы жоқ адамдарға да, заңнамада көзделген шектерде қолданылады (ҚР АК 12-бабын қараңыз).
📌 Байланысты нормалар:
· ҚР АК 2-бабы — азаматтық құқықтық қатынастарға қатысушылардың теңдігі қағидаты;
· ҚР Конституциясының 14-бабы — заң алдындағы теңдік;
· ҚР АК 17–18-баптары — әрекет қабілеттілігін және оның шектерін реттейді, бірақ құқық қабілеттіліктің өзіне әсер етпейді.
📌 Мысал: Жаңа туған сәби — құқық қабілетті тұлға, бірақ ол азаматтық айналымға өз бетінше қатыса алмайды.
🔹 III. 2-ТАРМАҚ — ҚҰҚЫҚ ҚАБІЛЕТТІЛІГІНІҢ ПАЙДА БОЛУЫ МЕН ТОҚТАТЫЛУЫ
«…туған кезден бастап пайда болады және өліммен тоқтатылады»
🔸 Құқық қабілеттіліктің басталуы:
· Тірі бала дүниеге келген сәттен бастап туындайды (әрекет қабілеттілігіне қарамастан);
· Құқық қабілеттілік белгілі бір жағдайларда тумаған, бірақ жатырда жатқан балаға да шартты түрде танылуы мүмкін (мысалы, мұрагерлік қатынастарда) — ҚР АК 1046, 1051-баптарын қараңыз.
📌 Мысал: Тумаған бала мұрагер ретінде тағайындалуы мүмкін; егер тірі туылса, ол осы құқықты толық көлемде алады.
🔸 Құқық қабілеттіліктің тоқтатылуы:
· Өлім сәтінен бастап тоқтатылады, ол өлім туралы куәлікпен расталады;
· Барлық азаматтық құқықтар мен міндеттер тоқтатылады, егер заңда өзгеше көзделмесе (мысалы, міндеттемелер мұрагерлерге ауысады — ҚР АК 1045-бабы).
🔹 IV. ҚҰҚЫҚ ҚАБІЛЕТТІЛІК пен ӘРЕКЕТ ҚАБІЛЕТТІЛІКТІҢ АРАСЫНДАҒЫ АЙЫРМАШЫЛЫҚ
| Санат | Құқық қабілеттілік | Әрекет қабілеттілік |
|---|---|---|
| 📌 Мәні | Құқықтар мен міндеттерге ие болу мүмкіндігі | Құқықтарды өз бетінше жүзеге асыру мүмкіндігі |
| 📌 Пайда болады | Туған кезден бастап | Толық көлемде — 18 жастан бастап |
| 📌 Тоқтатылады | Өліммен | Шектелуі немесе қалпына келтірілуі мүмкін |
| 📌 Мысал | Жаңа туған бала — құқық қабілетті | Бірақ шарт жасай алмайды |
🔹 V. СОТ ТӘЖІРИБЕСІ
🔸 Мысал: Мұрагерлік іс бойынша сот, егер бала тірі туылса, әкесінің мұрасына құқық алатынын анықтап, жатырдағы баланың шартты құқық қабілеттілігін таныды.
🔸 Мысал: Кейіннен әрекетке қабілетсіз деп танылған қарт адамның жасаған мәмілесін даулау оның құқық қабілеттілігін жоймайды — ол азаматтық құқықтардың субъектісі болып қала береді.
🔹 VI. ХАЛЫҚАРАЛЫҚ НОРМАЛАР
| Халықаралық акт | Норма | Маңызы |
|---|---|---|
| Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы (1948) | 6-бап — құқық субъектілігін тану | Барлық адамдар құқықтарға ие |
| Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пакт (1966) | 16-бап — әрбір адамның құқық субъектілігін тануға құқығы бар | Қазақстанның халықаралық міндеттемелері |
| Баланың құқықтары туралы конвенция (1989) | 1–2-баптар — туған кезден қорғау | Ерте құқық қабілеттілікті қолдайды |
🔷 VII. ҚОРЫТЫНДЫ
ҚР Азаматтық кодексінің 13-бабы:
· құқық қабілеттіліктің жалпыға бірдей және кемсітусіз сипатын белгілейді;
· құқық қабілеттілік (барлығына тән) пен әрекет қабілеттіліктің (шектелуі мүмкін) арасындағы нақты айырмашылықты көрсетеді;
· жеке тұлғаның азаматтық құқықтық қатынастарға қатысуының негізін құрайтын түбегейлі норма болып табылады.
Назар аударыңыз!
«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.
Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.
Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы
