13-бапқа түсініктеме. Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексі азаматтарының құқық қабілеттілігі    

Азаматтардың құқықтық қабілеттілігі-бұл олардың ерекше заңды қасиеті, олардың заңмен танылған белгілі бір субъективті азаматтық құқықтарға ие болу (мысалы, белгілі бір мүлікке меншік құқығы) және нақты субъективті міндеттерді атқару (мысалы, жасалған келісімшарт бойынша міндеттер).

Егер заңнамалық актілерде және халықаралық шарттарда өзгеше көзделмесе, шетел азаматтары мен азаматтығы жоқ адамдардың ҚР азаматтарымен бірдей құқық қабілеттілігі болады (пп. АК 3-бабы 6 және 7-бабы). Шетел азаматтарының құқық қабілеттілігіне шектеулер саны шамалы. Мысалы, жер туралы Жарлықтың 33-бабының 4-тармағына сәйкес шетел азаматтарының жеке меншігінде жеке қосалқы шаруашылық, бау-бақша және саяжай құрылысын жүргізу үшін берілген (берілетін) жер учаскелері бола алмайды.

Әрбір азаматтың - олардың иесінің жиынтығы әр түрлі болуы мүмкін нақты субъективті құқықтар мен міндеттерден айырмашылығы, Азаматтық құқық қабілеттілігі әр азаматқа толығымен тиесілі. Ерекше жағдайларда оның заңнамалық актілерде тікелей көзделген жекелеген шектеулері ғана мүмкін болады (АК 18-бабының 1-тармағын қараңыз). Құқық қабілеттілігін тек заңнамалық актілермен шектеу мүмкіндігі және тек ерекше жағдайларда ғана 1-баптың нормасынан тікелей туындайды. Адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтары тек заңмен және конституциялық құрылысты қорғау, қоғамдық тәртіпті, адамның құқықтары мен бостандықтарын, халықтың денсаулығы мен имандылығын қорғау мақсатында қажет шамада ғана шектелуі мүмкін ҚР Конституциясының 39-ы.

Азаматтық құқық қабілеттілігі барлық азаматтарға тең дәрежеде танылады. Бұл азаматтың шығу тегіне, әлеуметтік, лауазымдық және мүліктік жағдайына, жынысына, нәсіліне, ұлтына, тіліне, дінге көзқарасына, нанымына, тұрғылықты жеріне, біліміне, ақыл-ой қабілеттеріне және кез-келген басқа жағдайларға байланысты емес.

Құқықтық қабілеттілік пен оны азаматтың әртүрлі заңды қасиеттері ретінде жүзеге асыру қабілетін ажырату керек.

Азаматтың құқық қабілеттілігін іске асырудың жалпы шарты-оның әрекет қабілеттілігі, ол азамат он сегіз жасқа толғаннан кейін толық көлемде пайда болады. Әрекетке қабілетсіз азаматтардың құқық қабілеттілігін әрекетке қабілетсіз азаматтардың атынан мәмілелер жасайтын заңды өкілдер арқылы жүзеге асыруға болады (АК-нің 164-бабын қараңыз).  

Жалпы шарттардан басқа, заңнама кейбір жағдайларда азаматтардың құқық қабілеттілігін жүзеге асырудың ерекше шарттарын белгілейді, мысалы, арнайы білімі немесе біліктілігі, лицензия немесе басқа рұқсат алу және заңнамада көзделген басқа жағдайлар.  

Егер оны жүзеге асырудың ерекше шарттары сақталмаса, азамат өзінің де, өкілдер арқылы да өзінің құқықтық қабілетін іске асыра алмайды. Мәселен, мысалы, он алты жасқа толған және оның қызметіне жеке еңбек қатысуға қабілетті адам ғана өндірістік кооперативтің мүшесі бола алады (өндірістік кооператив туралы Жарлықтың 8-бабының 2-тармағы). Айналымның белгілі бір қатысушыларына ғана тиесілі немесе арнайы рұқсат бойынша, атап айтқанда қаруды сатып алуға және иеліктен шығаруға рұқсат етілетін заттардың түрлері заңнамамен анықталады (АК-нің 116-бабын қараңыз).  

Азаматтың құқықтық қабілеті адамның өмір сүру фактісінен бөлінбейді. Туылған сәттен бастап қайтыс болғанға дейін адам Азаматтық құқықтардың субъектісі болып танылады. Азаматтың өлімі заңды түрде өлімнің нақты фактісі ғана емес, сонымен бірге азаматты заңда белгіленген тәртіппен қайтыс болды деп жариялау болып саналады (Азаматтық кодекстің 31-бабын қараңыз).

КоБС-тың 143-бабына сәйкес азаматтың тууы мен қайтыс болуы азаматтық хал актілерін жазудың мемлекеттік органдарында мемлекеттік тіркеуге жатады. Тіркеу азаматтардың мүдделерін, олардың жеке және мүліктік құқықтарын, сондай-ақ мемлекет мүдделерін қорғау мақсатында жүргізіледі және дәлелді мәнге ие болады. Азаматтық хал актілерін тіркеу, тиісті жазбаларды өзгерту, қалпына келтіру және жою тәртібі отбасы заңнамасында айқындалады.

 Конституция Заң Кодекс Норматив Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы  Заң компаниясы 

Түсініктеме Қазақ мемлекеттік заң университетінің Жеке құқық ғылыми-зерттеу орталығының ғылыми-практикалық зерттеулер бағдарламасы аясында дайындалды.  

Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің жобасын дайындау жөніндегі жұмыс тобының жетекшісі Қазақстан Республикасы Ғылым Академиясының корреспондент-мүшесі, профессор М. К. Сүлейменов

Басшының орынбасары профессор Басин Ю. г.