-әрекет-қабілеттілігі.png)
Он төрт жасқа толмаған кәмелетке толмағандардың (жас балалардың) әрекет қабілеттілігі
🔷 I. ЖАЛПЫ СИПАТТАМА
Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі-нің 23-бабы 14 жасқа толмаған кәмелетке толмағандардың — жас балалардың азаматтық-құқықтық мәртебесін реттейді. Бұл жаста бала белгілі бір шектеулі әрекет қабілеттілігіне ие болады. Бала азаматтық айналымға дербес түрде қатыса алмайды, заңда көзделген жекелеген жағдайларды қоспағанда.
🔹 Жас балалар толық әрекет қабілеттілігіне ие емес, себебі жас ерекшелігіне байланысты:
· өз әрекеттерінің құқықтық мәнін толық түсіне алмайды;· олардың мүдделерін ересектер (ата-аналар, қорғаншылар) білдіруі қажет.
🔷 II. БАП ТАРМАҚТАРЫНА ТҮСІНІКТЕМЕ
📌 1-тармақ: Жас баланың атынан мәмілелер жасау
«Он төрт жасқа толмаған кәмелетке толмағандардың (жас балалардың) атынан мәмілелерді, егер заң актілерінде өзгеше көзделмесе, олардың заңды өкілдері жасайды.»
🔹 Заңды өкілдер:
· ата-аналар (Қазақстан Республикасының Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы кодексі-нің 126-бабы);· асырап алушылар;· қорғаншылар (ата-аналары болмаған немесе ата-ана құқықтарынан айырылған жағдайда).
🔹 Жас баланың атынан жасалатын мәмілелер:
· мүлікті сатып алу-сату;· сыйға тарту;· жалға беру;· банктік шот ашу;· авторлық құқықтарға билік ету.
🔸 Барлық мәмілелер баланың мүддесіне сай жасалуға тиіс, қажет болған жағдайда — қорғаншылық және қамқоршылық органының келісімімен (ҚР АК 166-бабы, ҚР Неке және отбасы кодексінің 127-бабы).
📚 Сабақтас нормалар:
· ҚР АК 26-бабы — мәмілелердің жарамсыздығы;· ҚР АК 166, 167-баптары — қорғаншылық органының келісімі;· ҚР Неке және отбасы кодексінің 127-бабы — баланың мүлкін басқару.
📌 2-тармақ: Ұсақ тұрмыстық мәмілелер
«…жасына сәйкес келетін, жасалу кезінде бірден орындалатын ұсақ тұрмыстық мәмілелерді дербес жасауға құқылы.»
🔹 Шарттары:
· мәміле баланың жасына және даму деңгейіне сәйкес болуы;· сомасы аз болуы;· дереу орындалуы (мысалы, балмұздақ немесе жол жүру билетін сатып алу).
🔹 Рұқсат етілетін мәмілелер мысалдары:
· мектеп құралдарын сатып алу;· жолақы төлеу;· ұсақ ойыншық сатып алу;· шағын затты сыйға беру.
📚 Сабақтас нормалар:
· ҚР АК 22-бабының 2-тармағы — жасөспірімдерге қатысты ұқсас нормалар;· ҚР АК 26-бабының 2-тармағы — мәмілелерді даулау.
🔷 III. СОТ ТӘЖІРИБЕСІ
🔹 1-мысал: Шымкент, 2022 жыл
12 жастағы бала терминал арқылы интернет-дүкеннен тауар ақысын өз бетінше төлеген. Ата-анасы ҚР АК 23-бабына сүйене отырып, ақшаны қайтаруды талап етті. Сот бұл мәміле ұсақ тұрмыстық мәміле болып табылмайды деп танып, қаражатты қайтару туралы талапты қанағаттандырды.
🔹 2-мысал: Алматы, 2023 жыл
Бала ата-анасының хабарынсыз 50 000 теңгеге телефон сатып алған. Сот мәмілені жарамсыз деп таныды, себебі ол ұсақ мәміле шегінен асып кеткен. Сатушы ақшаны қайтаруға міндеттелді.
🔷 IV. БҰЗУШЫЛЫҚТЫҢ ҚҰҚЫҚТЫҚ САЛДАРЛАРЫ
🔸 Заңды өкілдердің қатысуынсыз жас балалар жасаған мәмілелер мына жағдайларда жарамсыз (ҚР АК 165-бабының 1-тармағы, 166-бабының 1-тармағы):
· егер бұл ұсақ тұрмыстық мәміле болмаса;· заңда тікелей рұқсат етілмесе.
🔹 Жас баланың келтірген зияны:
· заңды өкілдерімен өтеледі (ҚР АК 924-бабы);· ата-аналардың кінәсі болмаған жағдайда ерекшеліктер болуы мүмкін.
📚 Сабақтас нормалар:
· ҚР АК 26-бабы — жарамсыз мәмілелер;· ҚР АК 924-бабы — жас баланың келтірген зиянын өтеу;· ҚР АК 927-бабының 3-тармағы — ата-аналардың субсидиарлық жауапкершілігі.
🔷 V. БАЙЛАНЫСТЫ АКТІЛЕР МЕН НОРМАЛАР
| Дереккөз | Мазмұны |
|---|---|
| ҚР АК 26, 165–167, 924–927-баптары | Мәмілелердің жарамсыздығы, жауапкершілік |
| ҚР Неке және отбасы кодексі 126–129-баптар | Заңды өкілдер, ата-аналардың міндеттері |
| «Қазақстан Республикасындағы баланың құқықтары туралы заңы» | Балалардың мүліктік құқықтарын қорғау |
| Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексі 442-бап | Жас балалардың әрекеттері үшін жауапкершілік |
| «Қазақстан Республикасындағы банктер және банк қызметі туралы заңы» | Баланың атына шот ашу — тек ата-аналар немесе қорғаншылар арқылы |
🔷 VI. ХАЛЫҚАРАЛЫҚ НОРМАЛАР
| Құжат | Ұстанымы |
|---|---|
| Бала құқықтары туралы конвенция (1989) | 5, 12, 18-баптар — бала үшін негізгі жауапкершілік ата-аналарға жүктеледі |
| Балаларды қорғау туралы Гаага конвенциясы (1996) | Ата-аналар мен мемлекет кәмелетке толмағандардың мүддесін қорғауға міндетті |
| Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенция | Балалардың мүліктік құқықтарын және әділ сот талқылауына құқықтарын қорғау |
🔷 VII. ҚОРЫТЫНДЫ
Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі-нің 23-бабы:
· жас балалар мен олардың заңды өкілдерінің өкілеттіктерін нақты айқындайды;· ата-аналар мен мемлекет бақылауы арқылы баланың мүддесін қорғайды;· баланың азаматтық айналымға шектеулі қатысуына (ұсақ тұрмыстық мәмілелер арқылы) жол береді;· жас ерекшелігіне сәйкес келмейтін әрекеттерден туындайтын құқықтық салдарды тануға жол бермейді.
⚖ Бұл норма — баланың құқықтарын қорғаудың халықаралық стандарттарына сай келетін жас балалардың құқықтық режимінің негізі болып табылады.
Назар аударыңыз!
«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.
Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.
Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы
