Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 1-бабына түсініктеме. Қазақстан Республикасының қылмыстық заңнамасы
Қазақстан Республикасының қылмыстық заңнамасы Қазақстан Республикасының осы Қылмыстық кодексінен тұрады. Қылмыстық жауаптылықты көздейтін өзге де заңдар осы Кодекске енгізілгеннен кейін ғана қолданылуға жатады.
Осы Кодекс Қазақстан Республикасының Конституциясына және халықаралық құқықтың жалпыға бірдей танылған қағидаттары мен нормаларына негізделеді. Қазақстан Республикасының Конституциясы ең жоғары заңдық күшке ие және Республиканың бүкіл аумағында тікелей қолданылады. Осы Кодекстің нормалары мен Қазақстан Республикасының Конституциясы арасында қайшылықтар болған жағдайда Конституцияның ережелері қолданылады. Қазақстан Республикасының Конституциясында бекітілген адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарына нұқсан келтіретін нормаларды қоса алғанда, конституциялық емес деп танылған осы Кодекстің нормалары заңдық күшін жояды және қолданылуға жатпайды. Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесі мен Жоғарғы Сотының нормативтік қаулылары Қазақстан Республикасының қылмыстық заңнамасының құрамдас бөлігі болып табылады.
Қазақстан Республикасы ратификациялаған халықаралық шарттар осы Кодекстің алдында басымдыққа ие. Қазақстан Республикасының қатысушысы болып табылатын халықаралық шарттардың Қазақстан Республикасының аумағында қолданылу тәртібі мен шарттары Қазақстан Республикасының заңнамасымен айқындалады.
Конституцияның 1-бабында Қазақстан Республикасы өзін демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет ретінде орнықтыратыны, оның ең қымбат қазынасы адам, оның өмірі мен бостандықтары болып табылатыны бекітілген. Өзін құқықтық мемлекет деп жариялаған жағдайда мемлекеттік және қоғамдық өмірдің барлық салаларында, әсіресе адамды қылмыстық жауаптылыққа тарту, оның қылмыстық құқық бұзушылық жасағаны үшін кінәлі деп тану мәселелерін шешу кезінде заңның үстемдігін қамтамасыз ету аса маңызды. Қылмыстық заңды қолдану оны мемлекеттік органдардың, лауазымды адамдардың және қарапайым азаматтардың заңның әрпі мен рухына дәлме-дәл сәйкес бұлжытпай орындауын көздейді. Сондықтан заң шығарушының оның ұғымын айқындауға енгізген идеясын білмей, құқық қолданушының заңды дұрыс іске асыруы мүмкін емес, ал мұндай жағдайда тиімді құқық қолдану қызметі туралы сөз қозғау тіпті мүмкін емес.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінің 1-бабының 1-бөлігіне сәйкес, Қазақстан Республикасының қылмыстық заңнамасы Қылмыстық кодекс нысанында болады және ол оның бірден-бір қайнар көзі болып табылады.
Қазақстан Республикасының 2016 жылғы 6 сәуірдегі «Құқықтық актілер туралы» Заңына сәйкес, Қазақстан Республикасының заңнамасы деп белгіленген тәртіппен қабылданған нормативтік құқықтық актілердің жиынтығы түсініледі (1-баптың 16) тармақшасы), ал кодекс деп аталған Заңның 8-бабында көзделген, біртекті аса маңызды қоғамдық қатынастарды реттейтін құқық нормалары біріктіріліп, жүйеленген заң түсініледі (1-баптың 11) тармақшасы). Осындай қатынастардың тізбесіне қылмыстық жауаптылыққа тартуға байланысты аса маңызды қоғамдық қатынастар енгізілген (8-баптың 14) тармақшасы).
Осылайша, қылмыстық заң — бұл Қазақстан Республикасының Парламенті қабылдаған, құқықтық нормалары қылмыстық жауаптылықтың қағидаттары мен негіздерін белгілейтін, жеке адам, қоғам немесе мемлекет үшін қоғамдық қауіпті болып табылатын қандай әрекеттердің қылмыстық құқық бұзушылықтар, яғни қылмыстар немесе қылмыстық теріс қылықтар болып табылатынын айқындайтын, қылмыстық құқық бұзушылықтар жасаған адамдарға қолданылуға жататын жазалар мен қылмыстық-құқықтық ықпал етудің өзге де шараларын белгілейтін жүйеленген заңнамалық акт.
Түсіндіріліп отырған баптың 1-бөлігінен қылмыстық-құқықтық нормаларды қамтитын өзге де заңдардың қабылдануы мүмкін екендігі де туындайды. Қылмыстық жауаптылықты көздейтін өзге де заңдар деп Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне өзгерістер мен толықтырулар енгізетін заңдарды түсіну керек. Атап айтқанда, қолданыстағы қылмыстық құқық бұзушылық нормаларына қатысты мәселелер бойынша немесе бұрыннан бар нормаларды өзгерту, қылмыстық құқық бұзушылықтардың жаңа құрамдарын енгізу, жазалардың түрлеріне, қылмыстық-құқықтық ықпал етудің өзге де шараларына өзгерістер мен толықтырулар енгізу не санкцияларды жеңілдету немесе қатаңдату және т.б. мәселелер бойынша қабылданатын заңдар. Қылмыстық жауаптылықты көздейтін жаңа заңдар құқық қолдану органдары тарапынан дербес қолданылмайды, олар Қылмыстық кодекске енгізілуге жатады.
Батыстың жекелеген елдерінде Қылмыстық кодекс қылмыстық-құқықтық заңнаманың жалғыз актісі болып табылмайды. Мысалы, Германияда экологиялық, шаруашылық, көлік қылмыстары үшін жауаптылықты көздейтін заңнама бар. Бұл ретте аталған заңнаманың көптеген қылмыстық-құқықтық нормалары Қылмыстық кодекске енгізілмейді, онымен қатар өмір сүреді және қолданылады.
Қылмыстық жауаптылық мәселелерін тек Қылмыстық кодекс деңгейінде құқықтық реттеудің прогрессивтік маңызы бар, өйткені ол қылмыстық қуғын-сүргіннің негізсіз кеңею мүмкіндігін азайтады және қылмыстық сот төрелігі саласында заңдылықтың, әділеттіліктің, гуманизмнің қосымша кепілдіктерін қалыптастырады. Қылмыстық кодекстің 4-бабына сәйкес, қылмыстық жауаптылықтың негізі болып қылмыстық құқық бұзушылық жасау, яғни тек Қылмыстық кодексте көзделген қылмыс немесе қылмыстық теріс қылық құрамының барлық белгілері бар іс-әрекетті жасау танылады, басқа ешқандай нормативтік құқықтық актіде көзделген әрекет мұндай негіз бола алмайды. Мұндай ереженің негізділігі қылмыстық заңнама нормалары тек заңгер-мамандарға, құқық қолданушыларға ғана емес, сонымен қатар барлық басқа азаматтарға да бірдей бағытталғандығымен түсіндіріледі. Қылмыстық құқықтың формальды қайнар көздерінің көптігі соңғыларының құқықтық білімді меңгеруіне елеулі қиындықтар туғызады, қылмыстық-құқықтық тыйымдардың бірқатарын білмеуге әкеледі, соның салдарынан қылмыстық заңның алдын алу рөлін төмендетеді және мамандардың қызметіне жүгінбей-ақ азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғауды қамтамасыз ету тиімділігін азайтады. Бланкеттік нормалардың мазмұны, мәні бойынша, құқықтың өзге салаларына жататын заңдар мен басқа да нормативтік құқықтық актілермен айқындалатынын атап өткен жөн. Алайда бұл жағдай қылмыстық-құқықтық мәселелердің Қылмыстық кодекстен басқа заңдармен реттелетінін білдірмейді. Мұндай жағдайларда да қылмыстық құқық бұзушылықтың өлшемдерін тек қылмыстық заң айқындайды, ал басқа заңнамалық және өзге де нормативтік құқықтық актілердің ережелері қылмыстық-құқықтық нормалардың мазмұнын ашуға қызмет етеді.
Еліміздің Негізгі заңы Конституцияның 4-бабының 2-тармағына сәйкес, Қазақстан Республикасының Конституциясы ең жоғары заңдық күшке ие және елдің бүкіл аумағында тікелей қолданылады. Бұл Қазақстанда қабылданатын кез келген заңдар мен өзге де құқықтық актілердің (оның ішінде қылмыстық заңдардың) Конституцияға қайшы келмеуге тиіс екенін білдіреді.
Бұл конституциялық қағидат түсіндіріліп отырған баптың 2-бөлігінде іске асырылған, онда конституциялық нормалардың басқа құқықтық нормалардан басымдығы белгіленген. Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі де, еліміздің басқа заңдары сияқты, Қазақстан Республикасының Конституциясына негізделеді. Бұл қылмыстық заңнама нормалары Қазақстан Республикасы Конституциясының нормаларын ескере отырып құрылғанын және олардың негізгі ережелерін өз мазмұнына енгізетінін білдіреді. Конституция нормалары қылмыстық құқық нормаларын толықтырады, қылмыстық заңнаманың негізіне алынған және онда нақтыланған деп айтуға болады. Қазақстан Республикасы Конституциясының ережелері қылмыстық құқықтың көптеген қағидаттарының негізінде жатыр.
Қылмыстық құқықпен бірігіп кетпей, қылмыстық-құқықтық нормаларға айналмай, конституциялық ұйғарымдар соған қарамастан құқықтық нормалар жүйесіне кіреді, оларды ескермей қылмыстық-құқықтық норманы қолдану мүмкін емес. Қылмыстық-құқықтық реттеу саласында конституциялық нормаларды тікелей қолдану мүмкіндігі Конституцияның тікелей қолданылатынын белгілейтін 4-бабынан және Қылмыстық кодекстің 1-бабының мәнінен туындайды. Алайда осы бапқа сәйкес қылмыстық жауаптылықты белгілейтін нормалар ғана міндетті түрде Қылмыстық кодекске енгізілуге жататынына назар аудару қажет. Демек, жалпы тыйымнан алып тастауды қалыптастыратын немесе қылмыстық қуғын-сүргіннің шектері мен нысандарын шектеуді көздейтін конституциялық нормалар тікелей қолданылуы мүмкін.
Соттың Қазақстан Республикасы Конституциясының нормаларын қылмыстық құқықтың қолданылу саласында тікелей қолдануы Қылмыстық кодекс пен Конституция баптарының арасында қайшылықтың болуын немесе қылмыстық заңнаманың Жалпы бөлімінде олқылықтың болуын білдіреді. Конституция мен Қылмыстық кодекстің өзара оңтайлы арақатынасы Қылмыстық кодекстің барлық нормалары мен оларды қолдану практикасының конституциялық ережелерге сәйкес келуінен тұрады, бұл Қазақстан Республикасы Конституциясының нормаларын соттың тікелей қолдануын қажетсіз етеді. Бұған Қазақстан Республикасы Конституциясының нормалары қылмыстық-құқықтық реттеу саласында заң шығарушының өзімен бұлжытпай сақталған жағдайда қол жеткізуге болады. Егер Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің қандай да бір нормасы Қазақстан Республикасының Конституциясына қайшы келсе, онда ол қолданылуға жатпайды және Конституцияның ережелері қолданылады.
Қазақстан Республикасының Конституциясы қылмыстық-құқықтық құралдармен де қорғалуға жататын әлеуметтік маңызы бар құндылықтардың шеңберін айқындайды. Мысалы, Конституция өмір сүру құқығын (15-бап), жеке бас бостандығын (16-бап), адамның қадір-қасиетіне қол сұғылмаушылықты (17-бап), жеке өмірге қол сұғылмаушылықты, жеке және отбасылық құпияны, өзінің ар-намысы мен қадір-қасиетін қорғауды (18-бап), тұрғын үйге қол сұғылмаушылықты (25-бап), жеке меншікті (26-бап), денсаулықты қорғауды (29-бап) қорғайды. Бұл құқықтардың барлығы қылмыстық заңмен қорғалады. Осылайша, қылмыстық заңның нормалары конституциялық емес деп танылған жағдайда, оның ішінде Қазақстан Республикасы Конституциясында бекітілген адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарына нұқсан келтіретін нормалар заңдық күшін жояды және қолданылуға жатпайды.
Қазақстан Республикасының Конституциясында қылмыстық-құқықтық сипаттағы бірқатар нормалар бар (өлім жазасы туралы ережелер, қажетті қорғану құқығы, заңның кері күші туралы, жасалған қылмыс туралы хабарламағаны үшін жауаптылық көтермейтін адамдар тобы туралы, қылмыстық заңды ұқсастығы бойынша қолдануға жол бермеу туралы және т.б.).
Егер нақты іс бойынша қолданылуға жататын қылмыстық заңның қандай да бір нормасының конституциялылығына қатысты мәселе туындаса және сот қолданылуға жататын заң немесе өзге де нормативтік құқықтық акт адам мен азаматтың Конституцияда бекітілген құқықтары мен бостандықтарына нұқсан келтіреді деп тапса, онда ол Қазақстан Республикасы Конституциясының 78-бабына сәйкес іс бойынша іс жүргізуді тоқтата тұруға және осы актіні конституциялық емес деп тану туралы өтінішпен Конституциялық Кеңеске жүгінуге міндетті. Қазақстан Республикасы Конституциясының 72-бабының 2-тармағына сәйкес, Конституциялық Кеңес соттардың осындай өтініштерін қарайды. Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесінің қылмыстық іс бойынша сот қолданған заңды Конституцияға сәйкес келмейді деп тануы қылмыстық іс бойынша іс жүргізуді жаңғыртуға әкеп соғатын жаңа мән-жай болып табылады.
ҚР ҚК сондай-ақ халықаралық құқықтың жалпыға бірдей танылған қағидаттары мен нормаларына негізделеді (түсіндіріліп отырған баптың 2-бөлігі). Халықаралық құқықтың жалпыға бірдей танылған нормасы деп жалпы алғанда мемлекеттердің халықаралық қоғамдастығы заңдық тұрғыдан міндетті деп қабылдайтын және мойындайтын мінез-құлық қағидаларын түсіну керек. Халықаралық құқықтың жалпыға бірдей танылған қағидаттары деп жалпы алғанда мемлекеттердің халықаралық қоғамдастығы қабылдайтын және мойындайтын, олардан ауытқуға жол берілмейтін халықаралық құқықтың негізгі императивтік нормалары түсініледі.
Халықаралық құқықтың қағидаттары мен нормалары халықаралық пактілерде, конвенцияларда және өзге де құжаттарда (атап айтқанда, Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясында, Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактіде, Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар туралы халықаралық пактіде), сондай-ақ халықаралық шарттарда бекітілген.
Қазақстан Республикасы Конституциясының 4-бабының 3-тармағына сәйкес, Қазақстан Республикасы ратификациялаған халықаралық шарттар оның заңдарынан басым болады. Қазақстан Республикасының қатысушысы болып табылатын халықаралық шарттардың Қазақстан Республикасының аумағында қолданылу тәртібі мен шарттары заңнамамен айқындалады.
Қазақстан Республикасының 2005 жылғы 30 мамырдағы «Қазақстан Республикасының халықаралық шарттары туралы» Заңының 1-бабының 6) тармақшасына сәйкес, Қазақстан Республикасының халықаралық шарты деп Қазақстан Республикасының шет мемлекетпен (шет мемлекеттермен) немесе халықаралық ұйыммен (халықаралық ұйымдармен) жазбаша нысанда жасасқан және халықаралық құқықпен реттелетін халықаралық келісім түсініледі. Мұндай келісімнің бір құжатта немесе өзара байланысты бірнеше құжатта қамтылғанына, сондай-ақ оның нақты атауына (мысалы, шарт, конвенция, пакт, келісім және т.б.) қарамастан, ол Қазақстан Республикасының халықаралық шарты болып табылады.
Қазақстан Республикасының атынан жасалатын халықаралық шарттар мемлекетаралық шарттар болып табылады, Қазақстан Республикасының Үкіметі атынан жасалатын шарттар үкіметаралық шарттар болып табылады, ал Қазақстан Республикасының орталық атқарушы органдарының, сондай-ақ Президентке тікелей бағынатын және есеп беретін мемлекеттік органдардың атынан жасалатын шарттар ведомствоаралық шарттар болып табылады.
Қазақстан Республикасының халықаралық шарты шартта көзделген немесе оған қатысушылар келіскен тәртіппен және мерзімдерде күшіне енеді. Келісім болмаған жағдайда халықаралық шарт келіссөздерге қатысушы барлық мемлекеттердің шарттың өздері үшін міндеттілігіне келісімі білдірілген сәттен бастап күшіне енеді (1969 жылғы Халықаралық шарттар құқығы туралы Вена конвенциясының 24-бабы).
Егер Қазақстан Республикасы халықаралық шарттың міндеттілігіне келісімін шартқа қол қою, құжаттар алмасу, шартты ратификациялау, оны қабылдау, бекіту, шартқа қосылу немесе уағдаласушы тараптар келіскен кез келген өзге тәсіл арқылы білдірсе, халықаралық шарт қолданылуға жатады. ҚР «Қазақстан Республикасының халықаралық шарттары туралы» Заңының 1-бабының 11) тармақшасына сәйкес: «...ратификациялау, бекіту, қабылдау және қосылу — жағдайға қарай осындай атауы бар, тиісті нормативтік құқықтық актінің негізінде жасалған, Қазақстан Республикасының халықаралық шарттың міндеттілігіне өзінің халықаралық деңгейдегі келісімін білдіретін халықаралық акт».
Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесінің 2006 жылғы 18 мамырдағы «Қазақстан Республикасы Конституциясының 54-бабы 7) тармақшасын ресми түсіндіру туралы» қаулысының 2-тармағына сәйкес, Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарды ратификациялау туралы актілері мен халықаралық шарттарға қосылу туралы актілері өздерінің заңдық күші мен құқықтық салдары бойынша тең болып табылады. Осыған байланысты Парламент қабылдаған нормативтік құқықтық актілермен Қазақстан үшін міндеттілігі белгіленген халықаралық шарттарға қосылу туралы актілермен бекітілген халықаралық шарттар Қазақстан Республикасы ратификациялаған халықаралық шарттарға теңестіріледі.
Қазақстанның қылмыстық құқығының ерекшеліктерінің бірі — қылмыстық жауаптылықты көздейтін нормалар міндетті түрде Қылмыстық кодекске енгізілуге тиіс деген ереженің бекітілуі. ҚК-нің 1-бабының 2-бөлігінен халықаралық құқықтың жалпыға бірдей танылған қағидаттары мен нормалары заң шығарушының өкімдеріне негіз болғаны, яғни заң шығарушы оларды ескеріп қойғаны туындайды. Ал қылмыстық құқық мәселелерін қозғайтын жаңа халықаралық шарттарға келетін болсақ, олар Қазақстан Республикасы қол қойып, ратификациялаған жағдайда ғана Қылмыстық кодекске тиісті өзгерістер енгізу арқылы қылмыстық құқық нормалары жүйесінің элементтеріне айналады. Бұл халықаралық құқық нормаларының ұйғарымдарының мәтінін қылмыстық-құқықтық норманың формуласына енгізу немесе осындай ұйғарымдар негізінде ұлттық қылмыстық құқықтың төл мәтіндегі нормасын жасау арқылы жүзеге асырылады.
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының «Қазақстан Республикасы халықаралық шарттарының нормаларын қолдану туралы» нормативтік қаулысында: «Қылмыс құрамының белгілерін көздейтін халықаралық-құқықтық нормалар ҚК нормасында Қазақстан Республикасының халықаралық шартын қолдану қажеттілігі тікелей белгіленген жағдайларда ғана қолданылуға тиіс (мысалы, ҚК-нің 162, 163-баптары)», — деп көрсетілген.
Қылмыстық жауаптылық Қазақстан Республикасының халықаралық шартымен тыйым салынған қылмыс үшін көзделген Қылмыстық кодекстің нормалары қаралатын кезде сот Қазақстан Республикасының халықаралық келісімдерінің мазмұнын және халықаралық шартпен тыйым салынған әрекет үшін қылмыстық жауаптылықты көздейтін қылмыстық заңның нормаларын зерделеуге міндетті. Бұл халықаралық шартта көзделген қылмыстық жазаланатын әрекеттің барлық белгілерінің қылмыстық заңға енгізілген-енгізілмегенін анықтау, ратификациялау мәселесін, күшіне ену күнін және т.б. анықтау мақсатында жүргізіледі.
Осылайша, Республика ратификациялаған халықаралық шарттар оның заңдарынан басым болғанына қарамастан, қылмыстық-құқықтық сипаттағы нормаларды қамтитын халықаралық шарттар Қазақстан құқығы жүйесінің құрамдас бөлігі бола отырып, шын мәнінде, Республика аумағында тікелей қолданыла алмайтынын ескеру қажет. Біріншіден, мұндай шарттарда мемлекеттердің шартта көзделген міндеттемелерді орындауын белгілі бір қылмыстарды ішкі (ұлттық) заңмен жазаланатын етіп белгілеу арқылы қамтамасыз ету міндеті тікелей көзделеді (мысалы, 1961 жылғы Есірткі құралдары туралы бірыңғай конвенция, 1979 жылғы Кепілге алуға қарсы күрес туралы халықаралық конвенция, 1970 жылғы Әуе кемелерін заңсыз басып алуға қарсы күрес туралы конвенция). Екіншіден, көптеген халықаралық шарттар (конвенциялар) мемлекеттердің қатысушылардың белгілі бір қылмыстармен күресу ниетін ғана білдіреді, олардың белгілерін ашпайды. Үшіншіден, шарттарда санкциялар көрсетілмейді, ал егер жаза түрі көрсетілген күннің өзінде, оларда жазаның мөлшері мен мерзімі белгіленбейді.
Осы себепті халықаралық құқық нормалары Қазақстан аумағында Қылмыстық кодекске енгізілмей қолданылуы мүмкін емес. Ұлттық заңнама нормалары Қазақстан Республикасының қылмысқа қарсы күрес саласындағы халықаралық-құқықтық міндеттемелеріне сәйкес болуға тиіс болғандықтан, мемлекет ратификацияланған халықаралық шартқа сәйкес Қылмыстық кодекске тиісті түзетулер мен өзгерістер енгізеді. Бұдан басқа, оның көптеген баптарында халықаралық құқық нормаларына тікелей сілтемелер бар, мысалы, 7-баптың 3 және 4-бөліктері; 8-баптың 2, 3, 4-бөліктері, 9, 162, 163-баптар және т.б.
Қылмыстық кодексте алғаш рет Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесі мен Жоғарғы Сотының нормативтік қаулылары елдің қылмыстық заңнамасының құрамдас бөлігі деп танылды. Конституцияның 4-бабының 1-тармағына сәйкес, Конституциялық Кеңес пен Жоғарғы Соттың нормативтік қаулылары Республиканың қолданыстағы құқығына жатқызылған.
ҚР «Құқықтық актілер туралы» Заңының 5-бабының 1-тармағына сәйкес, Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесінің нормативтік қаулылары тек Қазақстан Республикасының Конституциясына негізделеді және барлық өзге нормативтік құқықтық актілер оларға қайшы келмеуге тиіс.
Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесінің нормативтік қаулылары өздері қабылданған Қазақстан Республикасы Конституциясы нормаларының заңдық күшіне ие (аталған Заңның 5-бабының 2-тармағы).
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік қаулыларында сот практикасының мәселелері бойынша түсіндірмелер қамтылады (аталған Заңның 5-бабының 3-тармағы).
Қылмыстық қуғын-сүргін саласын қысқартпай немесе кеңейтпей, ол ҚР ҚК-ні оның әрпі мен рухына дәлме-дәл сәйкес қолдану жөнінде ұсынымдар береді.
Қазақстан Республикасының 2000 жылғы 25 желтоқсандағы «Қазақстан Республикасының сот жүйесі мен судьяларының мәртебесі туралы» Конституциялық заңының 17-бабының 1-тармағына сәйкес, Жоғарғы Сот жергілікті және басқа да соттардың соттылығына жататын азаматтық, қылмыстық және өзге де істер бойынша жоғары сот органы болып табылады, оларға қатысты кассациялық сатының функцияларын жүзеге асырады және нормативтік қаулылар қабылдау арқылы сот практикасының мәселелері бойынша түсіндірмелер береді.
Аталған Конституциялық заңның 22-бабы 1-тармағының 3) тармақшасына сәйкес, Жоғарғы Соттың пленарлық отырысы нормативтік қаулылар қабылдайды, сот практикасының мәселелері бойынша түсіндірмелер береді және заңнаманы жетілдіру жөнінде ұсыныстар енгізеді.
Қорытындылай келе, қылмыстық құқық ғылымында қылмыстық құқықтың қайнар көздеріне қатысты пікірталас жүріп жатқанын атап өткім келеді. Қайнар көздерді түсінуге қатысты дуалистік (қосарлы) тәсіл тұжырымдамасы қалыптасқан. Оған сәйкес, тар (тікелей) мағынада қылмыстық құқықтың бірден-бір қайнар көзі Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі болып табылады, өйткені тек онда ғана әрекеттердің қылмыстылығы мен жазаланушылығын белгілейтін қылмыстық-құқықтық нормалар қамтылған, ал қылмыстық жауаптылықты көздейтін барлық жаңа заңдар Қылмыстық кодекске енгізілуге жатады (ҚК-нің 1-бабының 1-бөлігі, 2-бабының 2-бөлігі және 4-бабы).
Кең (жалпы) мағынада қылмыстық құқықтың қайнар көздеріне Қылмыстық кодекстің өзінен басқа Қазақстан Республикасының Конституциясын, халықаралық құқықтың жалпыға бірдей танылған қағидаттары мен нормаларын және Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарын, өзге де нормативтік құқықтық актілерді (әсіресе бланкеттік нормаларға қатысты), Қазақстан Республикасы Парламентінің рақымшылық жариялау туралы қаулыларын, Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесі мен Жоғарғы Сотының шешімдерін жатқызу керек.
Қылмыстық құқықтың қайнар көзі және қылмыстық заңның қайнар көзі ұғымдарын ажырату қажет деген көзқарас та бар. Қылмыстық құқықтың қайнар көзіне қатысты Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексімен қатар Қазақстан Республикасының Конституциясын және халықаралық құқықтың жалпыға бірдей танылған қағидаттары мен нормаларын жатқызуға болады (ҚК-нің 1-бабының 2-бөлігі).
Қайнар көздерді осылайша анықтау қылмыстық құқықтың қайнар көзін тар және кең мағынада түсінудің қалыптасқан тұжырымдамасына толық сәйкес келеді және ғылыми айналымда қолдануға әбден лайық деп есептеймін.
Исидор Шамилович Борчашвилидің Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктемесі, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі мен ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Норматив Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер даулар Қорғау Төрелік Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Келісімшарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Ережелер Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Ережелер Жолдаулар
