Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 204-бабына түсініктеме. Бөтеннің мүлкін абайсызда жою немесе бүлдіру

1. Ірі залал келтірген, бөтеннің мүлкін абайсызда жою немесе бүлдіру –

сексен айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына не сексен сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға не жиырма тәулікке дейінгі мерзімге қамаққа алуға жазаланады.

2. Дәл сол іс-әрекет абайсызда отпен немесе өзге де қауіптілігі жоғары көздермен жұмыс істеу кезінде жасалған не ауыр зардаптарға әкеп соққан немесе аса ірі залал келтірген жағдайда –

екі мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына не алты жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға не екі жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

Қылмыстық құқық бұзушылықтың қоғамдық қауіптілігі (1-бөлігі – қылмыстық теріс қылық, 2-бөлігі – қылмыс) бөтеннің мүлкін қасақана жою немесе бүлдіруді сипаттайтын қоғамдық қауіптілікке ұқсас, өйткені ол мүлікке қатысты меншік қоғамдық қатынастарының бұзылуынан көрініс табады.

Талданып отырған іс-әрекеттің объектісі – меншік.

Қарастырылып отырған қылмыстық құқық бұзушылықтың нысанасы азаматтық айналымнан алынған мүлікті қоса алғанда, кез келген бөтеннің мүлкі (жылжымалы және жылжымайтын) болуы мүмкін. Жекелеген заттарды жою немесе бүлдіру дербес қылмыстық құқық бұзушылық құрамдарын құрайтын жағдайлар бұған жатпайды. Олар Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 350-бабында көзделген «Көлік құралдарын немесе қатынас жолдарын қасақана жарамсыз ету», 384-баптың 3-бөлігінде көзделген «Ресми құжаттарды, мөртабандарды немесе мөрлерді ұрлау, жою, бүлдіру немесе жасыру» немесе 459-бапта көзделген «Әскери мүлікті қасақана жою немесе бүлдіру» қылмыстық құқық бұзушылықтары болып табылады.

Объективтік жағынан алғанда, қарастырылып отырған қылмыстық құқық бұзушылық ірі залал келтірген, бөтеннің мүлкін абайсызда жою немесе бүлдіру арқылы көрініс табады.

ҚК-нің 202 және 204-баптарында көзделген қылмыстық құқық бұзушылықтардың (жою немесе бүлдіру) объективтік жағының белгілері сәйкес келеді, осыған байланысты ҚК-нің 204-бабын талдау кезінде олар қарастырылмайды.

Заң шығарушы бұл құрамды материалдық құрам ретінде құрастырған, яғни оның міндетті белгілеріне бөтеннің мүлкін жоюға немесе бүлдіруге бағытталған әрекеттер (әрекетсіздік) ғана емес, сонымен қатар ірі залал түріндегі зардаптардың туындауы және олардың арасындағы себепті байланыс жатады. ҚК-нің 3-бабының 38) тармағында ірі залал деп құны немесе залал мөлшері айлық есептік көрсеткіштен бір мың есе асатын мүлік танылатыны көрсетілген.

Бұл қылмыстық құқық бұзушылықтың ерекшелігі оның субъективтік жағында. Бұл – меншікке қарсы қылмыстық құқық бұзушылықтардың ішіндегі абайсызда жасалатын жалғыз құрам, яғни кінә абайсыздық нысанында, оның ішінде қылмыстық менмендік және қылмыстық немқұрайлылық түрінде көрініс табады. Олардың ұғымдары ҚК-нің 21-бабында бекітілген.

Бөтеннің мүлкін абайсызда жою немесе бүлдіру субъектісі деп он алты жасқа толған, есі дұрыс жеке тұлға танылады.

ҚК-нің 204-бабының 2-бөлігі қарастырылып отырған іс-әрекетті абайсызда отпен немесе өзге де қауіптілігі жоғары көздермен жұмыс істеу кезінде жасау не ауыр зардаптарға әкеп соқтыру жағдайлары үшін жауаптылықты күшейтеді.

Отпен немесе өзге де қауіптілігі жоғары көздермен абайсызда жұмыс істеу (ҚК-нің 204-бабының 2-бөлігі) атап айтқанда, жанғыш материалдардың жанында тұтану көздерін тиісінше пайдаланбаудан, ақаулары жойылмаған техникалық құрылғыларды пайдаланудан (мысалы, орманда тракторды ұшқын сөндіргішсіз пайдалану, сөндірілмеген пештерді, оттарды немесе өшірілмеген электр аспаптарын, газ жанарғыларын қараусыз қалдыру және т.б.) көрініс табуы мүмкін.

Азаматтық заңнама қауіптілігі жоғары көздерге көлік құралдарын, механизмдерді, электр және атом энергиясын, жарылғыш заттарды, жарылғыш құрылғыларды, күшті әсер ететін уларды, бактерияларды және т.б. жатқызады.

Заң әдебиеттерінде қауіптілігі жоғары көздер мынадай сипаттамалармен айқындалады: а) пайдалану процесінде зиян келтіру қасиеті байқалатын және адам тарапынан толық бақыланбайтын немесе толық бақылауға келмейтін, соның салдарынан айналадағыларға қауіп төндіретін материалдық әлемнің белгілі бір объектілері (механизмдер, құрылғылар, автомобильдер, жарылғыш заттар, күшті әсер ететін улар және т.б.); немесе б) қауіп төндіретін қызмет.

Бұл тізбе түпкілікті болып табылмайды, өйткені ғылым мен техниканың үздіксіз дамуына байланысты оны толық қамту мүмкін емес. Заңды тұлғалар немесе азаматтар өз қызметінде пайдаланатын қандай да бір объектілерді қауіптілігі жоғары көздерге жатқызу олардың екі негізгі белгісіне: зиян келтіру қасиетіне және адамның оларды толық бақылауға алу мүмкін еместігіне байланысты айқындалады. Күмән туындаған жағдайда объектіні немесе қызметті қауіптілігі жоғары көз деп тану мәселесін сот тиісті сараптаманың (техникалық, электротехникалық, химиялық және т.б.) қорытындысы негізінде шешуі тиіс. Мұндай объектілердің төрт негізгі тобы ажыратылады: 1) физикалық (оның ішінде механикалық, электрлік және жылулық); 2) физикалық-химиялық (радиоактивті); 3) химиялық (оның ішінде улы, жарылғыш және өрт қауіпті); 4) биологиялық (оның ішінде зоологиялық және микробиологиялық).

Бөтеннің мүлкін абайсызда жою немесе бүлдіру нәтижесінде ауыр зардаптардың туындауы әртүрлі салдардың келтірілуін білдіреді. Мысалы, мұндай зардаптарға басқа адамдарды тұрғын үйсіз немесе күнкөріс қаражатынан айыру, қаржылық шығынға әкеп соққан кәсіпорын жұмысының ұзақ уақытқа тоқтауы, денсаулыққа ауырлығы орташа немесе ауыр зиян келтіру жатқызылуы мүмкін.

Адам өліміне әкеп соққан жағдайда кінәлі адамның әрекеттері қылмыстық құқық бұзушылықтар жиынтығы бойынша – ҚК-нің 204-бабы және ҚК-нің 104-бабы «Абайсызда қазаға ұшырату» бойынша саралануы тиіс.

Бөтеннің мүлкін абайсызда жою немесе бүлдіруді өрт қауіпсіздігі талаптарын бұзудан (ҚК-нің 292-бабы) ажырату қажет. Біріншіден, соңғы қылмыстың объектісі қоғамдық қауіпсіздік болып табылады. Екіншіден, қылмыс субъектісі бойынша айырмашылық бар. ҚК-нің 292-бабында көзделген қылмыстың субъектісі – белгіленген тәртіппен бекітілген және тіркелген өрт қауіпсіздігі талаптарын орындау міндеті тұрақты немесе уақытша жүктелген адам.

Өрт қауіпсіздігі талаптарын бұзу нәтижесінде ҚК-нің 292-бабында көзделген зардаптар (абайсызда адамның денсаулығына ауыр немесе ауырлығы орташа зиян келтіру не азаматқа, ұйымға немесе мемлекетке ірі залал келтіру) туындаған жағдайда адамның кінәлілігі туралы мәселені шешу кезінде осы қағидаларды тиісінше орындамау немесе орындамау нақты неден көрініс тапқанын, жол берілген бұзушылықтар мен туындаған зардаптардың арасында себепті байланыстың бар-жоғын анықтау және бұл мән-жайларды үкімде бұзылған өрт қауіпсіздігі қағидаларының нақты тармақтарына сілтеме жасай отырып көрсету қажет.

Осылайша, ауыр зардаптарға әкеп соққан өрт қауіпсіздігі қағидаларын бұзуды дәл осындай зардаптарға әкеп соққан мүлікті абайсызда жою немесе бүлдіруден ажырату кезінде соттар қылмыс субъектісінің кім екеніне, яғни өрт қауіпсіздігі қағидаларын орындауға жауапты адам ба, әлде мұндай жауапкершілік жүктелмеген адам ба, соған сүйенуі тиіс.

Егер өрттің туындауына атом энергетикасы объектілеріндегі, тау-кен немесе құрылыс жұмыстарын жүргізу кезіндегі, жарылыс қаупі бар объектілердегі қауіпсіздік қағидаларын бұзу не радиоактивті материалдарды сақтау, пайдалану, есепке алу және тасымалдау қағидаларын бұзу және т.б. себеп болса, жасалған әрекет қылмыстық құқық бұзушылықтардың арнайы құрамдарымен (ҚК-нің 276, 277, 281-баптары және т.б.) қамтылады және ҚК-нің 292-бабы бойынша қосымша саралауды талап етпейді.

Бөтеннің мүлкін абайсызда жою немесе бүлдіруді әскери мүлікті абайсызда жою немесе бүлдіруден (ҚК-нің 460-бабы) ажырату қажет. Біріншіден, соңғысының объектісі Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің, басқа да әскерлері мен әскери құралымдарының жауынгерлік әзірлігі мен жауынгерлік қабілеттілігінің материалдық негізін құрайтын әскери мүлікті иелену мен пайдалану тәртібі болып табылады. Екіншіден, айырмашылық қылмыстық құқық бұзушылықтың нысанасына байланысты. 2005 жылғы 7 қаңтардағы Қазақстан Республикасының «Қорғаныс және Қазақстан Республикасының Қарулы Күштері туралы» Заңының 1-бабының 12) тармағына сәйкес әскери мүлік – Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің, басқа да әскерлері мен әскери құралымдарының мемлекеттік мекемелерінің жедел басқару құқығында тұрған қорғаныс объектілері, қару-жарақтың барлық түрлері, әскери техника, арнайы құралдар және өзге де мүлік. Қазақстан Республикасының Жоғарғы Соты 2005 жылғы 28 қазандағы «Әскери қылмыстық құқық бұзушылықтар туралы істер бойынша сот практикасы туралы» нормативтік қаулысында, егер көрсетілген әрекеттер әскери бөлімшелердің иелігіндегі қосарлы мақсаттағы объектілерге (көлік құралдары, радиостанциялар, телефон аппараттары, компьютерлер және т.б.) қатысты жасалса және олар әскери мүлікке немесе әскери техника заттарына жатпаса, онда бөтеннің мүлкін қасақана немесе абайсызда бүлдіргені немесе жойғаны үшін жауаптылық ҚК-нің 202 немесе 204-баптары бойынша туындайтынын түсіндіреді. Үшіншіден, қылмыстың субъектісі әскери қызметші, сондай-ақ әскери жиындарға шақырылған әскери міндетті адам болуы тиіс.

ҚК-нің 204-бабының 1-бөлігінде көзделген іс-әрекет қылмыстық теріс қылықтарға жатады.

ҚК-нің 204-бабының 2-бөлігінде көзделген іс-әрекет онша ауыр емес қылмыстарға жатады.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме, авторы – Исидор Шамилович Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі мен ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.

Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Келісімшарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар