Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 214-бабына түсініктеме. Заңсыз кәсіпкерлік, заңсыз банктік, микроқаржылық немесе коллекторлық қызмет
1. Кәсіпкерлік қызметті, банктік қызметті (банктік операцияларды), микроқаржылық немесе коллекторлық қызметті тіркеусіз, сондай-ақ осындай қызметті жүзеге асыру үшін міндетті лицензиясыз не Қазақстан Республикасының рұқсаттар және хабарламалар туралы заңнамасын бұза отырып жүзеге асыру, сол сияқты, егер бұл іс-әрекеттер азаматқа, ұйымға немесе мемлекетке ірі залал келтірсе не ірі мөлшерде кіріс алумен немесе акцизделетін тауарларды едәуір мөлшерде өндірумен, сақтаумен, тасымалдаумен не өткізумен ұштасса, кәсіпкерлік қызметтің тыйым салынған түрлерімен айналысу —
екі мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не алты жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не екі жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады, мүлкі тәркіленіп немесе онсыз.
2. Дәл сол іс-әрекеттер:
1) қылмыстық топ жасаған;
2) аса ірі мөлшерде кіріс алумен ұштасқан;
3) бірнеше рет жасалған болса, —
бес мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не бір мың екі жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не бес жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады, мүлкі тәркіленіп.
Ескерту. Осы баптың бірінші бөлігінде көзделген іс-әрекетті алғаш рет жасаған адам залалды ерікті түрде өтеген жағдайда қылмыстық жауаптылықтан босатылады.
Мемлекет кәсіпкерлік институтын қолдайды және қорғайды, сонымен қатар азаматтардың, экономикалық қызметтің басқа да субъектілерінің заңды құқықтары мен мүдделерін, қоғам мен мемлекеттің мүдделерін қамтамасыз ету мақсатында кәсіпкерлік, банктік қызметті (банктік операцияларды), микроқаржылық немесе коллекторлық қызметті тіркеусіз жүзеге асырудың белгіленген тәртібінің сақталуына белгілі бір бақылауды жүзеге асырады. Мәселен, Қазақстан Республикасы Конституциясының 26-бабының 4-тармағына сәйкес, әркімнің кәсіпкерлік қызмет еркіндігіне, өз мүлкін кез келген заңды кәсіпкерлік қызмет үшін еркін пайдалануға құқығы бар.
Заңсыз кәсіпкерліктің, заңсыз банктік қызметтің, микроқаржылық немесе коллекторлық қызметтің тіркеусіз жүзеге асырылуының қоғамдық қауіптілігі осы қылмысты жасау нәтижесінде Қазақстан Республикасының экономикалық жүйесіне залал келтірілетіндігінде.
Сонымен қатар, аталған қылмыстың жасалуы мемлекеттің қаржылық мүдделеріне залал келтіретін, нарықтағы бәсекелестік қағидаларының бұзылуына әкеп соғатын және жалған тауарлардың, сапасыз қызметтердің таралуына, контрагенттерді алдауға ықпал ететін бақылаусыз «көлеңкелі» экономика секторының пайда болуына жағдай жасайды.
Қылмыстың объектісі азамат-тұтынушылардың, ұйымдардың және мемлекеттің экономикалық мүдделері мен құқықтарының сақталуын қамтамасыз ететін кәсіпкерлік, банктік қызметті, микроқаржылық немесе коллекторлық қызметті жүзеге асырудың белгіленген тәртібі болып табылады.
Кәсіпкерлік қызмет ұғымы мен оны жүзеге асыру тәртібі 1994 жылғы 27 желтоқсандағы Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексінің, 2015 жылғы 29 қазандағы Қазақстан Республикасының Кәсіпкерлік кодексінің және басқа да нормативтік құқықтық актілердің нормаларында бекітілген.
АК-нің 10-бабының 1-тармағына сәйкес, кәсіпкерлік — азаматтардың, қандастардың және заңды тұлғалардың таза кіріс алуға бағытталған, жеке меншік құқығына негізделген мүлікті пайдалану, тауарлар өндіру, сату, жұмыстар орындау, қызметтер көрсету арқылы жүзеге асырылатын дербес, бастамашылық қызметі (жеке кәсіпкерлік) не мемлекеттік кәсіпорынның шаруашылық жүргізу немесе жедел басқару құқығына негізделген қызметі (мемлекеттік кәсіпкерлік). Кәсіпкерлік қызмет кәсіпкердің атынан, оның тәуекелімен және мүліктік жауапкершілігімен жүзеге асырылады.
Мемлекет кәсіпкерлік қызмет еркіндігіне кепілдік береді және оны қорғау мен қолдауды қамтамасыз етеді. Заңнамада тыйым салынбаған қызметті жүзеге асыратын кәсіпкерлердің құқықтары қорғалады. Кәсіпкерлік қызмет Қазақстан Республикасының 2014 жылғы 16 мамырдағы «Рұқсаттар және хабарламалар туралы» Заңында көзделген қандай да бір рұқсаттарды алмай немесе хабарламалар жібермей жүзеге асырылуы мүмкін. Рұқсат беру немесе хабарлама жасау тәртібін белгілеу қызметтің немесе іс-қимылдың (операцияның) қауіптілік деңгейіне қарай, адамдардың өмірі мен денсаулығын, қоршаған ортаны, меншікті қорғау, ұлттық қауіпсіздік пен құқықтық тәртіпті қамтамасыз ету мақсатында Қазақстан Республикасының «Рұқсаттар және хабарламалар туралы» Заңымен жүзеге асырылады (АК-нің 10-бабының 4-тармағы).
Рұқсат беру тәртібі Қазақстан Республикасының заңдарында көзделген өнімге қойылатын талаптар, сәйкестікті міндетті растау жөніндегі талаптар мемлекеттік реттеу мақсаттарына қол жеткізу үшін жеткіліксіз болған жағдайларда белгіленеді.
Қазақстан Республикасының Кәсіпкерлік кодексінің 2-бабында кәсіпкерлік ұғымына АК-дегіге ұқсас анықтама берілген. Мемлекеттік органдардың жекелеген кәсіпкерлік субъектілеріне артықшылықты жағдай белгілейтін нормативтік құқықтық актілер қабылдауына тыйым салынады. Кәсіпкерлік қызмет тек Қазақстан Республикасының заңдарымен ғана шектелуі мүмкін.
Қазақстан Республикасының Кәсіпкерлік кодексінің 23-бабына сәйкес, кәсіпкерлік субъектілері болып кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыратын азаматтар, қандастар және мемлекеттік емес коммерциялық заңды тұлғалар (жеке кәсіпкерлік субъектілері), мемлекеттік кәсіпорындар (мемлекеттік кәсіпкерлік субъектілері) табылады.
Кәсіпкерлік субъектісі болып табылатын жеке тұлға Қазақстан Республикасының Кәсіпкерлік кодексінде көзделген тәртіппен жеке кәсіпкер ретінде тіркеледі (КК-нің 36-бабы).
Кәсіпкерлік субъектісі болып табылатын заңды тұлға Қазақстан Республикасының АК-де көзделген ұйымдық-құқықтық нысанда құрылуы мүмкін.
1995 жылғы 31 тамыздағы «Қазақстан Республикасындағы банктер және банк қызметі туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 1-бабының 1-тармағында банк — банктік қызметті жүзеге асыруға құқылы коммерциялық ұйым болып табылатын заңды тұлға деп бекітілген. Банктің ресми мәртебесі заңды тұлғаны «Азаматтарға арналған үкімет» мемлекеттік корпорациясында банк ретінде мемлекеттік тіркеумен және қаржы нарығы мен қаржы ұйымдарын реттеу, бақылау және қадағалау жөніндегі уәкілетті органның банктік операцияларды жүргізуге берген лицензиясының болуымен айқындалады.
Ресми банк мәртебесі жоқ бірде-бір заңды тұлға өзін «банк» деп атай алмайды немесе банктік қызметпен айналысатын ұйым ретінде сипаттай алмайды.
Қазақстан Республикасында екі деңгейлі банк жүйесі бар. Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі мемлекеттің орталық банкі болып табылады және банк жүйесінің жоғарғы (бірінші) деңгейін білдіреді. Ұлттық Банктің міндеттері, қызмет қағидаттары, құқықтық мәртебесі мен өкілеттіктері Қазақстан Республикасының 1995 жылғы 30 наурыздағы «Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі туралы» Заңымен және Қазақстан Республикасының басқа да заңдарымен айқындалады.
Қазақстан Республикасының Даму Банкін қоспағанда, барлық өзге банктер банк жүйесінің төменгі (екінші) деңгейін құрайды. Қазақстан Республикасының Даму Банкі Қазақстан Республикасының заңнамалық актісімен айқындалатын ерекше құқықтық мәртебеге ие.
Шетелдік қатысуы бар банк және ислам банкі — қызметінің белгілі бір ерекшеліктері бар екінші деңгейдегі банктер.
Банкті мемлекеттік тіркеуді уәкілетті органның банк ашуға берген рұқсаты негізінде Корпорация жүзеге асырады («Қазақстан Республикасындағы банктер және банк қызметі туралы» Заңның 25-бабы).
Қазақстан Республикасының «Қазақстан Республикасындағы банктер және банк қызметі туралы» Заңының 26-бабының 1-тармағына сәйкес, банктік және осы Заңда белгіленген өзге де операцияларды жүргізуге арналған лицензияларды уәкілетті орган немесе Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі өз құзыреті шегінде және осы Заңның талаптарына сәйкес уәкілетті орган немесе Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі айқындайтын тәртіппен береді. Аталған Заңның 52-5-бабында көзделген банктік және өзге де операцияларды жүргізуге арналған лицензиялар тек ислам банкіне уәкілетті орган тарапынан беріледі.
2012 жылғы 26 қарашадағы «Микроқаржылық қызмет туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 1-бабының 5) тармақшасына сәйкес, микроқаржылық қызметті жүзеге асыратын ұйым — микрокредиттер беру жөніндегі қызметті жүзеге асыратын микроқаржы ұйымы, кредиттік серіктестік, ломбард.
Аталған Заңның 3-бабының 1-1-тармағына сәйкес, микроқаржылық қызметке мыналар жатады:
кредиттік серіктестіктердің өз қатысушыларына микрокредиттер беру жөніндегі қызметі;
ломбардтардың жеке пайдалануға арналған жылжымалы мүлік кепілімен жеке тұлғаларға бір жылға дейінгі мерзімге, республикалық бюджет туралы заңда тиісті қаржы жылына белгіленген айлық есептік көрсеткіштің сегіз мың еселенген мөлшерінен аспайтын мөлшерде микрокредиттер беру жөніндегі қызметі;
микроқаржы ұйымдарының жеке және (немесе) заңды тұлғаларға қамтамасыз етілген немесе қамтамасыз етілмеген түрде, республикалық бюджет туралы заңда тиісті қаржы жылына белгіленген айлық есептік көрсеткіштің жиырма мың еселенген мөлшерінен аспайтын мөлшерде микрокредиттер беру жөніндегі қызметі.
Микроқаржы ұйымдары 3-баптың 1-1-тармағында көрсетілген қызметтен басқа, аталған Заңның 3-бабының 1-2-тармағында көзделген өзге де операцияларды жүзеге асыруға құқылы (ол 12 тармақшадан тұрады).
Коллекторлық қызмет ұғымы мен оны жүзеге асыру тәртібі Қазақстан Республикасының 2017 жылғы 6 мамырдағы «Коллекторлық қызмет туралы» Заңында бекітілген. Атап айтқанда, аталған Заңның 1-бабының 6) тармақшасына сәйкес, коллекторлық қызмет — коллекторлық агенттіктің сотқа дейінгі өндіріп алуға және берешекті реттеуге, сондай-ақ берешекке байланысты ақпарат жинауға бағытталған қызметі. Заңның 3-бабының 2-тармағына сәйкес, коллекторлық агенттіктер тізіліміне енгізілмеген заңды тұлғаның коллекторлық қызметті жүзеге асыруға, өзін коллекторлық қызметпен айналысатын ұйым ретінде сипаттауға, сондай-ақ өзінің атауында «коллекторлық агенттік» деген сөздерді және оның коллекторлық қызметті жүзеге асыратынын білдіретін туынды сөздерді пайдалануға құқығы жоқ.
Қарастырылып отырған қылмыс құрамының объективтік жағы мынадай әрекеттермен сипатталады:
кәсіпкерлік, банктік (банктік операцияларды), микроқаржылық немесе коллекторлық қызметті тіркеусіз жүзеге асыру;
кәсіпкерлік, банктік (банктік операцияларды), микроқаржылық немесе коллекторлық қызметті осындай қызмет үшін міндетті лицензиясыз жүзеге асыру;
кәсіпкерлік, банктік (банктік операцияларды), микроқаржылық немесе коллекторлық қызметті рұқсаттар және хабарламалар туралы заңнаманы бұза отырып жүзеге асыру;
кәсіпкерлік қызметтің тыйым салынған түрлерімен айналысу.
Заңды кәсіпкерлік, банктік, микроқаржылық немесе коллекторлық қызметтің міндетті белгілері болып тиісті органдарда тұлғаның алдын ала тіркелуі не осындай қызметпен айналысуға арналған өзге де арнайы рұқсаттың (лицензияның) болуы табылады.
Кәсіпкерлік, банктік, микроқаржылық немесе коллекторлық қызметті тіркеусіз жүзеге асыру деп заңды тұлғаны немесе жеке кәсіпкерді мемлекеттік тіркеу туралы құжат болмаған жағдайда осындай қызметпен айналысуды түсіну қажет.
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2020 жылғы 24 қаңтардағы «Экономикалық қызмет саласындағы қылмыстық құқық бұзушылықтар туралы істер бойынша соттардың заңнаманы қолдануының кейбір мәселелері туралы» нормативтік қаулысының 3-тармағында Қазақстан Республикасы ҚК-нің 214-бабы бойынша «тіркеудің болмауы» белгісімен саралау кезінде соттар заңды тұлға құрмай жеке кәсіпкерлікті жүзеге асыратын жеке тұлғаны мемлекеттік тіркеу оның тұрғылықты жері бойынша мемлекеттік кірістер органында жеке кәсіпкер ретінде есепке қоюдан тұратынын ескеруі тиіс екендігі айтылған.
Тіркеудің болмауы белгісі бойынша заңсыз кәсіпкерлік үшін қылмыстық жауаптылық жеке тұлға Кәсіпкерлік кодекстің 35-бабының 2-тармағына сәйкес жеке кәсіпкер ретінде тіркелуге міндетті болғанымен, оны орындамаған және бұл әрекет азаматқа, ұйымға немесе мемлекетке ірі залал келтірген не ірі мөлшерде кіріс алумен немесе акцизделетін тауарларды едәуір мөлшерде өндірумен, сақтаумен, тасымалдаумен немесе өткізумен ұштасқан жағдайларда туындайды.
Қазақстан Республикасының Кәсіпкерлік кодексінің 35-бабының 2-тармағына сәйкес, мынадай талаптардың біріне сәйкес келетін жеке тұлғалар жеке кәсіпкер ретінде міндетті мемлекеттік тіркеуге жатады:
тұрақты негізде жалдамалы жұмыскерлердің еңбегін пайдалану;
Қазақстан Республикасының салық заңнамасына сәйкес есептелген жеке кәсіпкерліктен түсетін жылдық кірісі Қазақстан Республикасының «Республикалық бюджет туралы» Заңымен белгіленген және тиісті қаржы жылының 1 қаңтарында қолданыста болған ең төменгі жалақының 12 еселенген мөлшерінен асу.
Аталған жеке кәсіпкерлердің қызметін мемлекеттік тіркеусіз жүзеге асыруға, Қазақстан Республикасының Кәсіпкерлік кодексінің 35-бабының 3 және 4-тармақшаларында көрсетілген тұлғаларды, сондай-ақ Қазақстан Республикасының салық заңнамасында көзделген жағдайларды қоспағанда, тыйым салынады.
Қазақстан Республикасының Кәсіпкерлік кодексінің 36-бабының 3-тармағына сәйкес: «Тұрақты негізде жұмыскерлердің еңбегін пайдаланбайтын жеке тұлға Қазақстан Республикасының 2017 жылғы 25 желтоқсандағы „Салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы“ кодексінде (Салық кодексі) белгіленген мынадай кірістерді алған кезде жеке кәсіпкер ретінде тіркелмеуге құқылы: 1) төлем көзінен салық салынатын кірістер; 2) мүліктік кіріс; 3) Қазақстан Республикасынан тысқары жерлердегі көздерден алынатын кірістер; 4) Қазақстан Республикасының еңбек заңнамасына сәйкес салық агенттері болып табылмайтын тұлғалардан кіріс алатын үй жұмыскерлерінің кірістері...» (КК-нің 35-бабының 3-тармағында барлығы тоғыз тармақша көзделген). Жеке кәсіпкерлерді мемлекеттік тіркеу тәртібі Кәсіпкерлік кодекстің 36-бабымен реттеледі.
Бұл ретте Кәсіпкерлік кодекстің 35-бабының 3 және 4-тармақтарында және салық заңнамасында кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыратын тұлғаның жеке кәсіпкер ретінде тіркелмеуіне құқығы бар жағдайлар көзделгенін ескеру қажет. Қазақстан Республикасының «Салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы» кодексінің (Салық кодексі) 774-бабының 1-тармағына сәйкес, бірыңғай жиынтық төлемді төлеушілер болып жеке кәсіпкер ретінде тіркелмей кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыратын және бір мезгілде мынадай талаптарға сәйкес келетін жеке тұлғалар танылады:
бірыңғай жиынтық төлемді төлеген;
жалдамалы жұмыскерлердің еңбегін пайдаланбайтын;
қызметтерді тек салық агенттері болып табылмайтын жеке тұлғаларға көрсететін және (немесе) тек салық агенттері болып табылмайтын жеке тұлғаларға өз өндірісіндегі жеке қосалқы шаруашылықтың ауыл шаруашылығы өнімін өткізетін, акцизделетін өнімді қоспағанда.
Салық кодексінің 774-бабының 1-тармағының талаптарына сәйкес келетін кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыратын жеке тұлғалар жеке кәсіпкерлер ретінде тіркеуге жатпайды, осыған байланысты аталған тұлғалар ҚК-нің 214-бабы бойынша қылмыстық жауаптылыққа тартылмайды.
Қазақстан Республикасы АК-нің 33-бабының 1-тармағына сәйкес: «Меншік, шаруашылық жүргізу немесе жедел басқару құқығында оқшауланған мүлкі бар және сол мүлкімен өз міндеттемелері бойынша жауап беретін, өз атынан мүліктік және жеке мүліктік емес құқықтар мен міндеттерге ие бола алатын, оларды жүзеге асыра алатын, сотта талапкер және жауапкер бола алатын ұйым заңды тұлға деп танылады».
Заңды тұлғаның дербес бланкісі немесе сметасы болуы тиіс.
Азаматтық заңнама заңды тұлғалардың екі түрін ажыратады:
өз қызметінің негізгі мақсаты ретінде кіріс алуды көздейтін және мемлекеттік кәсіпорын, шаруашылық серіктестік, акционерлік қоғам, өндірістік кооператив нысанында құрылуы мүмкін коммерциялық ұйым;
кіріс алуды мұндай мақсат ретінде көздемейтін және алынған таза кірісті қатысушылар арасында бөлмейтін, мекеме, қоғамдық бірлестік, акционерлік қоғам, тұтыну кооперативі, қор, діни бірлестік және заңнамалық актілерде көзделген өзге де нысанда құрылуы мүмкін коммерциялық емес ұйым.
Коммерциялық емес ұйым кәсіпкерлік қызметпен өзінің жарғылық мақсаттарына сәйкес келетін шамада ғана айналыса алады (АК-нің 34-бабы).
Тек мемлекеттік бюджет есебінен ұсталатын коммерциялық емес ұйым болып табылатын заңды тұлға тек мемлекеттік мекеме нысанында ғана құрылуы мүмкін (АК-нің 34-бабының 3-1-тармағы).
АК-нің 42-бабының 1-тармағына сәйкес, коммерциялық емес ұйым болып табылатын заңды тұлға әділет органдарында мемлекеттік тіркеуге жатады. Коммерциялық ұйым болып табылатын заңды тұлға Қазақстан Республикасының заңнамалық актілерінде көзделген жағдайларды қоспағанда, «Азаматтарға арналған үкімет» мемлекеттік корпорациясында мемлекеттік тіркеуге жатады. Мемлекеттік тіркеу тәртібі Қазақстан Республикасының заңнамасымен айқындалады.
Заңды тұлға мемлекеттік тіркелген кезден бастап құрылған болып есептеледі. Қазақстан Республикасының 1995 жылғы 17 сәуірдегі «Заңды тұлғаларды мемлекеттік тіркеу және филиалдар мен өкілдіктерді есептік тіркеу туралы» Заңының 3-бабына сәйкес, Қазақстан Республикасының аумағында құрылатын барлық заңды тұлғалар олардың құрылу мақсаттарына, қызметінің түрі мен сипатына, қатысушыларының (мүшелерінің) құрамына қарамастан мемлекеттік тіркеуге жататынын атап өткен жөн. Қазақстан Республикасының аумағында орналасқан заңды тұлғалардың филиалдары мен өкілдіктері заңды тұлға құқығын иеленбей-ақ есептік тіркеуге жатады.
Қазақстан Республикасының «Заңды тұлғаларды мемлекеттік тіркеу және филиалдар мен өкілдіктерді есептік тіркеу туралы» Заңының 12-бабына сәйкес, заңды тұлғаның мемлекеттік тіркелгенін растайтын құжат Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі белгілеген нысандағы анықтама болып табылады.
АК-нің 43-бабына сәйкес, филиал — заңды тұлғаның тұрған жерінен тыс орналасқан және оның барлық немесе бір бөлігін, оның ішінде кәсіпкерлік қызмет функцияларын жүзеге асыратын оқшауланған бөлімшесі.
Өкілдік — заңды тұлғаның тұрған жерінен тыс орналасқан, заңды тұлғаның мүдделерін қорғайтын және білдіретін, оның атынан мәмілелер мен өзге де құқықтық әрекеттер жасайтын, Қазақстан Республикасының заңнамалық актілерінде көзделген жағдайларды қоспағанда, оқшауланған бөлімшесі.
Филиалдар мен өкілдіктер заңды тұлғалар болып табылмайды. Оларға өздерін құрған заңды тұлға мүлік береді және олар сол заңды тұлға бекіткен ережелер негізінде әрекет етеді.
Жеке тұлғаның тіркеуші органда жеке кәсіпкер ретінде тіркеу есебінен шығарылғаннан кейін кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыруы (КК-нің 38-бабының 4-тармағы), ал заңды тұлғаның қызметінің тоқтатылғаны туралы мәліметтер Ұлттық бизнес-сәйкестендіру нөмірлері тізіліміне енгізілгеннен кейін кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыруы («Заңды тұлғаларды мемлекеттік тіркеу және филиалдар мен өкілдіктерді есептік тіркеу туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 16-бабы) тіркеудің болмауы белгісі бойынша заңсыз кәсіпкерлік деп танылады.
Лицензиясыз кәсіпкерлік, банктік, микроқаржылық немесе коллекторлық қызметпен айналысу деп рұқсаттар және хабарламалар туралы заңнамаға сәйкес лицензия алмай жүзеге асыруға тыйым салынған жағдайларда осындай қызметпен лицензиясыз айналысуды түсіну қажет.
Егер жеке кәсіпкер лицензиялауға жататын қызметті жүзеге асырса, ол осындай қызметті жүзеге асыру құқығына лицензия алуға міндетті (АК-нің 19-бабының 5-тармағы). Лицензиялау тәртібін реттейтін негізгі нормативтік құқықтық акт Қазақстан Республикасының «Рұқсаттар және хабарламалар туралы» Заңы болып табылады. Атап айтқанда, Заңның 5-тарауы «Лицензиялау» лицензиялауға жататын салаларды, лицензия беру тәртібі мен шарттарын, оның қолданылуын, қолданылуын тоқтатуды және т.б. айқындайды.
Қазақстан Республикасының «Рұқсаттар және хабарламалар туралы» Заңының 1-бабының 6) тармақшасына сәйкес, лицензия деп лицензиардың жеке немесе заңды тұлғаға лицензияланатын қызмет түрін не жоғары қауіптілік деңгейімен байланысты лицензияланатын қызмет түрінің кіші түрін жүзеге асыруға беретін бірінші санаттағы рұқсаты түсініледі. Аталған Заңға сәйкес, хабарлама деп рұқсаттар және хабарламалар саласындағы уәкілетті орган немесе Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі бекіткен нысан бойынша өтініш беруші жасаған, қызметті немесе іс-қимылды жүзеге асырудың басталғаны немесе тоқтатылғаны туралы хабарлайтын құжат танылады.
Рұқсаттар және хабарламалар туралы заңнаманы бұзу деп Қазақстан Республикасының «Рұқсаттар және хабарламалар туралы» Заңында бекітілген лицензиялау талаптары мен шарттарын бұза отырып кәсіпкерлік немесе банктік қызметті (банктік операцияларды) жүзеге асыруды түсіну қажет.
Заңсыз кәсіпкерліктің, заңсыз банктік қызметтің осы нысанының мәнін түсіну үшін нақты қызмет түрлеріне қатысты рұқсаттар мен хабарламалар туралы ережелерде белгіленген, лицензиат лицензияланатын қызмет түрін жүзеге асырған кезде орындауға міндетті талаптар мен шарттардың жиынтығы болып табылатын лицензиялық талаптар мен шарттарға қатысты Қазақстан Республикасының «Рұқсаттар және хабарламалар туралы» Заңының ережелері түбегейлі маңызды болып табылады. Қызметтің нақты түрлеріне қатысты рұқсаттар мен хабарламалар туралы ережелерде лицензиялық талаптар мен шарттарды белгілеу лицензиялауды жүзеге асырудың негізгі қағидаттарының бірі болып табылады.
Лицензиялық талаптар мен шарттардың мазмұны лицензияланатын қызмет түрлерін айқындау өлшемшарттарымен белгіленеді. Лицензиялық талаптар мен шарттарға мыналар жатады:
лицензия алуға үміткерге және лицензиатқа, атап айтқанда, заңды тұлғаның жұмыскерлеріне немесе жеке кәсіпкерге қойылатын біліктілік талаптары. Олар жүзеге асырылуы арнайы білімді талап ететін лицензияланатын қызмет түрлеріне қатысты қойылады;
қызмет түрі жүзеге асырылатын немесе оның көмегімен жүзеге асырылатын объектінің (ғимараттың, құрылыстың, жабдықтың және өзге де техникалық құралдардың) оны жүзеге асырудың арнайы шарттарына сәйкестігі туралы талаптар;
қызметтің нақты түрлерін жүзеге асыруға арналған рұқсаттар және хабарламалар туралы ережелерде көзделген өзге де талаптар мен шарттар.
ҚК-нің 214-бабының 1-бөлігінде кәсіпкерлік қызметтің тыйым салынған түрлерімен айналысқаны үшін қылмыстық жауаптылық көзделген. Қызметтің тыйым салынған түрлері деп олармен айналысқаны үшін қылмыстық немесе әкімшілік жауаптылық белгіленген қызмет түрлері танылады. Бұл ретте, егер тұлға кәсіпкерлік қызметтің тыйым салынған түрлерімен айналысса, қылмыстық жауаптылық тікелей осы қылмыстық құқық бұзушылық үшін туындайды. Мысалы, есірткі құралдарын, психотроптық заттарды, олардың аналогтарын өткізу мақсатында заңсыз дайындау, өңдеу, сақтау, тасымалдау немесе өткізу үшін жауаптылық туындаған жағдайда, оның жасаған әрекетін ҚК-нің 214-бабы бойынша қосымша саралау талап етілмейді.
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2020 жылғы 24 қаңтардағы «Экономикалық қызмет саласындағы қылмыстық құқық бұзушылықтар туралы істер бойынша соттардың заңнаманы қолдануының кейбір мәселелері туралы» нормативтік қаулысында Қазақстан Республикасының «Рұқсаттар және хабарламалар туралы» Заңында көзделген, жүзеге асырылуы үшін рұқсат беру немесе хабарлама жасау тәртібі белгіленген қызмет түрлерінің, іс-қимылдардың (операциялардың) тізбесі түпкілікті болып табылатыны және кеңейтілген түсіндіруге жатпайтыны айтылған.
Рұқсат беру тәртібі тұлғаның қызметті немесе іс-қимылды (операцияны) жүзеге асыруды бастамас бұрын тиісті санаттағы (бірінші немесе екінші) қолданыстағы рұқсаттың болуын қамтамасыз ету міндетін белгілеуден тұрады.
Хабарлама жасау тәртібі жеке немесе заңды тұлғаның қызметті немесе іс-қимылды жүзеге асыруды бастамас бұрын бұл туралы хабарламаларды қабылдайтын мемлекеттік органға хабарлау міндетін белгілеуден тұрады (ЖС НҚ-ның 6-тармағы).
Рұқсат беру немесе хабарлама жасау тәртібі қызметті немесе іс-қимылды жүзеге асыру басталғанға дейін сақталуы тиіс. Рұқсатты кейіннен алу немесе хабарламаны кейіннен жіберу тұлғаны ҚК-нің 214-бабы бойынша қылмыстық жауаптылықтан босатпайды.
Бұл ретте «Рұқсаттар және хабарламалар туралы» Заңның 26-бабына сәйкес, рұқсат беру органы оларды беру мерзімін өткізіп алған жағдайда, осы Заңның 26-бабының 3) тармағында көзделген жағдайларды қоспағанда, рұқсат және (немесе) рұқсатқа қосымша берілген болып есептелетінін ескеру қажет.
«Рұқсаттар және хабарламалар туралы» Заңның 33-бабының лицензияны және (немесе) лицензияға қосымшаны қайта ресімдеу туралы талаптарын лицензиаттың орындамауы ҚК-нің 214-бабы бойынша қылмыстық жауаптылыққа әкеп соқпайды.
Тауарларды сатып алу, сақтау, үй-жайларды, көлік қызметтерін ұсыну және заңсыз кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыруға өзге де жолдармен жәрдемдесу бұл әрекеттер заңсыз кәсіпкерлік қызметтің заңсыздығынан хабардар адам тарапынан тікелей қасақаналықпен жасалған жағдайларда ғана қылмыстық жауаптылыққа әкеп соғады. Мұндай адамның әрекеттері көрсетілген қызметтер үшін сыйақы алғанына немесе алмағанына қарамастан, заңсыз кәсіпкерлікке көмектесу ретінде саралануға тиіс. Егер көрсетілген әрекеттер кәсіпкермен бірлесіп заңсыз кәсіпкерлік қызметтен пайда алу мақсатында жасалса, онда оларды ҚК-нің 214-бабында көзделген қылмысқа бірге орындаушылық ретінде бағалау қажет.
ҚК-нің 214-бабының 1-бөлігі бойынша қылмыстық жауаптылық кәсіпкерлік қызметті, банктік қызметті (банктік операцияларды), микроқаржылық немесе коллекторлық қызметті тіркеусіз жүзеге асырғаны, сондай-ақ кәсіпкерлік қызметтің тыйым салынған түрлерімен айналысқаны үшін, егер бұл әрекеттер азаматқа, ұйымға немесе мемлекетке ірі залал келтірсе не ірі мөлшерде кіріс алумен немесе акцизделетін тауарларды едәуір мөлшерде өндірумен, сақтаумен, тасымалдаумен немесе өткізумен ұштасса, туындайды.
Қылмыс құрамы өзінің құрылымы бойынша материалдық-формальдық болып табылады. Түсіндіріліп отырған қылмыс оны жасау нәтижесінде азаматқа, ұйымға немесе мемлекетке ірі залал келтірілген не ірі мөлшерде кіріс алу немесе акцизделетін тауарларды едәуір мөлшерде өндіру, сақтау, тасымалдау немесе өткізу орын алған жағдайда материалдық құрамды қылмыс деп танылады.
Заңсыз кәсіпкерлік, заңсыз банктік, микроқаржылық немесе коллекторлық қызмет ірі мөлшерде кіріс алумен ұштасқан жағдайда формальдық құрамдарға да жатады. Бұл жағдайда тұлғаны жауаптылыққа тарту үшін ірі залалдың болуын анықтау міндетті емес.
Заңсыз кәсіпкерліктің, заңсыз банктік, микроқаржылық немесе коллекторлық қызметтің формальдық немесе материалдық құрамдарға жатқызылуына қарай оның объективтік жағының құрылымы және тиісінше дәлелденуі қажет белгілердің саны әртүрлі болады.
Қазақстан Республикасы ҚК-нің 3-бабының 38) тармақшасына сәйкес, ірі залал деп азаматқа екі мың айлық есептік көрсеткіштен асатын мөлшерде келтірілген залал не ұйымға немесе мемлекетке он мың айлық есептік көрсеткіштен асатын мөлшерде келтірілген залал танылады. Қазақстан Республикасы ҚК-нің 3-бабының 38) тармақшасына сәйкес, ірі мөлшердегі кіріс деп сомасы он мың айлық есептік көрсеткіштен асатын кіріс танылады.
Қазақстан Республикасы ҚК-нің 3-бабының 2) тармақшасына сәйкес, акцизделетін тауарларды едәуір мөлшерде өндіру, сақтау, тасымалдау немесе өткізу деп құны екі мың айлық есептік көрсеткіштен асатын тауарлардың мөлшері түсініледі.
Жеке тұлғаның мүліктік кірісін айқындау кезінде Салық кодексінің 330-бабының 1-тармағының ережелерін басшылыққа алу қажет. Бұл ретте кіріс деп заңсыз кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыруға байланысты шығыстар шегерілмей, тауарларды (жұмыстарды, көрсетілетін қызметтерді) өткізуден алынған ақшалай қаражаттың толық сомасы немесе өзге мүліктің құны түсініледі.
Акцизделетін тауарлардың тізбесі Салық кодексінің 462-бабында белгіленген.
ҚК-нің 13-бабының 3-бөлігіне сәйкес, ірі немесе аса ірі мөлшерде кіріс алумен ұштасқан заңсыз ойын бизнесін ұйымдастыру түріндегі заңсыз кәсіпкерлік қызметті жүзеге асырған кезде ҚК-нің 214 және 307-баптарында көзделген қылмыстық құқық бұзушылықтар жиынтығы болмайды және қылмыстық жауаптылық ҚК-нің 214-бабына қатысты арнайы норма болып табылатын ҚК-нің 307-бабы бойынша туындайды.
ҚК-нің 322-бабында көзделген салдарлар болмаған кезде заңсыз медициналық және фармацевтикалық қызмет, егер бұл қызмет азаматқа, ұйымға немесе мемлекетке ірі залал келтірсе не ірі немесе аса ірі мөлшерде кіріс алумен, не акцизделетін тауарларды едәуір мөлшерде өндірумен, сақтаумен, тасымалдаумен немесе өткізумен ұштасса, ҚК-нің 214-бабының тиісті бөлігі бойынша жауаптылыққа әкеп соғады.
Егер аталған қызмет ҚК-нің 214-бабында да, ҚК-нің 322-бабында да көзделген салдарға әкеп соқса, онда кінәлі адамның әрекеттері қылмыстық құқық бұзушылықтар жиынтығы бойынша саралануға тиіс.
Егер заңсыз кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыру кезінде тұлға бөтен тауар белгісін, қызмет көрсету белгісін, фирмалық атауды, тауар шығарылған жердің атауын немесе біртекті тауарлар немесе көрсетілетін қызметтер үшін олармен ұқсас белгілерді заңсыз пайдаланса, онда ҚК-нің 222-бабында көзделген қылмыстық құқық бұзушылық белгілері болған кезде бұл әрекет ҚК-нің 214 және 222-баптарында көзделген қылмыстық құқық бұзушылықтар жиынтығы бойынша саралануға тиіс.
Заңсыз кәсіпкерлік қызметпен айналысқаны үшін кінәлі деп танылған және осындай қызмет нәтижесінде алынған кірістерден салықтарды және (немесе) алымдарды төлемейтін тұлғаның әрекеттері ҚК-нің 214-бабында көзделген қылмыс құрамымен толық қамтылады.
Егер жеке кәсіпкер ретінде тіркелмеген тұлға жеке қажеттіліктері үшін тұрғын үй-жай немесе өзге де жылжымайтын мүлік сатып алса не оны мұрагерлік тәртіппен немесе сыйға тарту ретінде алса және осы мүлікті пайдаланудың қажеттілігі болмағандықтан оны уақытша жалға берсе, нәтижесінде осындай азаматтық-құқықтық мәміледен кіріс (оның ішінде ірі немесе аса ірі мөлшерде) алса, ҚК-нің 214-бабы бойынша заңсыз кәсіпкерлік үшін жауаптылық туындамайды. Мұндай тұлға алынған кірістен салықтарды және (немесе) бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдерді төлеуден жалтарған жағдайда, оған негіздер болған кезде, оның әрекеттері ҚК-нің 244-бабы бойынша азаматтың салықты және (немесе) бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдерді төлеуден жалтаруы ретінде саралануға тиіс. Сонымен қатар, тұрғын үй-жайларды жалға берумен және тұрғындарға қонақүй үлгісіндегі қызметтерді (үй-жайды жинау, күзету, төсек-орын жабдықтарын жуу, тамақ дайындау) көрсетумен байланысты қызметті кәсіпкерлік қызмет деп тану қажет.
Бұл әрекеттің субъективтік жағы кінәнің қасақана нысанымен сипатталады. Кінәлі адам өзінің кәсіпкерлік, банктік, микроқаржылық немесе коллекторлық қызметті тіркеусіз, сондай-ақ осындай қызмет үшін міндетті лицензиясыз не рұқсаттар және хабарламалар туралы заңнаманы бұза отырып жүзеге асырып отырғанын, не кәсіпкерлік қызметтің тыйым салынған түрлерімен айналысып отырғанын сезінеді және осылай әрекет етуді қалайды.
Қылмыстың субъектісі — он алты жасқа толған, есі дұрыс жеке тұлға. Осы қылмыс субъектісінің арнайы белгісі — кәсіпкерлік, банктік, микроқаржылық немесе коллекторлық қызметті тікелей жүзеге асыратын не кәсіпкерлік, банктік, микроқаржылық немесе коллекторлық қызметпен айналысатын ұйымды басқаратын тұлға болуы. Сондықтан белгіленген тәртіппен тіркеуден өту, лицензия алу және рұқсаттар мен хабарламалар туралы заңнаманы сақтау міндеті дәл осы тұлғаға жүктеледі.
ҚК-нің 214-бабының 2-бөлігі бойынша мынадай дәл сол әрекеттер үшін жауаптылық туындайды:
қылмыстық топ жасаған;
аса ірі мөлшерде кіріс алумен ұштасқан;
бірнеше рет жасалған.
Қылмыстық топ ұғымының анықтамасы ҚК-нің 3-бабының 24) тармақшасында берілген (ҚК-нің 3-бабының 24) тармақшасына, 31-бабының 3-бөлігіне түсініктемені қараңыз).
Қылмыстық топ алған кірістің мөлшерін есептеу кезінде оның барлық қатысушылары алған кірістің жалпы сомасын негізге алу қажет.
Кірістердің аса ірі мөлшері ҚК-нің 3-бабының 3) тармақшасында айқындалған: ол сомасы жиырма мың айлық есептік көрсеткіштен асатын кірісті құрайды.
Бірнеше рет жасалған заңсыз кәсіпкерлік, заңсыз банктік, микроқаржылық немесе коллекторлық қызмет деп ҚК-нің 214-бабында немесе ҚК-нің 214-бабының бөлігінде көзделген екі немесе одан да көп әрекетті жасауды түсіну қажет.
Әртүрлі уақытта жасалған және кінәлінің әрекеттері дербес қасақаналықпен сипатталған заңсыз кәсіпкерлік, заңсыз банктік, микроқаржылық немесе коллекторлық қызмет бірнеше рет жасалған қылмыс ретінде саралануға тиіс.
Егер осы қылмыстық жазаланатын әрекеттерді жасау бірыңғай пиғылмен қамтылғаны анықталса, заңсыз кәсіпкерлік, заңсыз банктік, микроқаржылық немесе коллекторлық қызмет бірнеше рет жасалған деп танылмайды. Мұндай жағдайларда әрекеттер біртұтас қылмыс деп танылады және кінәлі адамның әрекеттері ҚК-нің 214-бабының 1-бөлігі бойынша саралануға тиіс.
Бұрын жасалған қылмысы үшін кінәлі адам сотталған немесе заңнамада белгіленген негіздер бойынша қылмыстық жауаптылықтан босатылған жағдайларды да бірнеше рет жасалу белгісі бойынша саралауға болмайды.
ӘҚБтК-де заңсыз кәсіпкерлік (153-бап), заңсыз банктік қызмет (155-бап), Қазақстан Республикасының микроқаржылық қызмет туралы заңнамасының талаптарын бұзу (211-бап) және Қазақстан Республикасының коллекторлық қызмет туралы заңнамасының талаптарын бұзу (211-1-бап) үшін жауаптылық көзделгенін атап өткен жөн. ӘҚБтК-нің аталған нормаларын ҚК-нің 214-бабымен салыстырмалы талдау ӘҚБтК мен ҚК-де заңнамамен реттелмеген жекелеген ережелердің бар екенін анықтады. Мәселен, заңсыз кәсіпкерлік және заңсыз банктік қызмет үшін (ӘҚБтК-нің 153, 155-баптары) осындай қызмет нәтижесінде азаматқа, ұйымға немесе мемлекетке ірі залал келтірілген не ол ірі мөлшерде кіріс алумен немесе акцизделетін тауарларды едәуір мөлшерде өндірумен, сақтаумен, тасымалдаумен немесе өткізумен ұштасқан жағдайда (соңғы белгі тек 153-бапта көзделген), егер бұл әрекеттерде қылмыстық жазаланатын іс-әрекет белгілері болмаса, жауаптылық туындайды.
ӘҚБтК-нің 153-бабына ескертпеге сәйкес:
- 153 және 155-баптарда ірі залал деп азаматқа бір мың айлық есептік көрсеткіштен аспайтын мөлшерде келтірілген залал не ұйымға немесе мемлекетке он мың айлық есептік көрсеткіштен аспайтын мөлшерде келтірілген залал танылады.
- ӘҚБтК-нің 153 және 155-баптарында ірі мөлшердегі кіріс деп сомасы он мың айлық есептік көрсеткіштен аспайтын кіріс танылады.
Бұрын атап өтілгендей, ҚК-нің 214-бабына қатысты ҚК-нің 3-бабының 38) тармақшасына сәйкес, ірі залал деп азаматқа екі мың айлық есептік көрсеткіштен асатын мөлшерде келтірілген залал не ұйымға немесе мемлекетке он мың айлық есептік көрсеткіштен асатын мөлшерде келтірілген залал танылады.
Кінәлінің азаматқа келтірген залалының сомасы бір мыңнан екі мың АЕК-ке дейінгі мөлшерден асқан жағдайда оның әрекеттерін қалай саралау қажет деген сұрақ туындайды. Менің ойымша, заң шығарушы бұл олқылықты реттеуі қажет. Өкінішке қарай, біртектес құқық бұзушылықтар бойынша ӘҚБтК мен ҚК-де мұндай қайшылықтардың аз емес екенін атап өтуге тура келеді.
Қарастырылып отырған нормаға ескертпеде осы баптың бірінші бөлігінде көзделген іс-әрекетті алғаш рет жасаған адам залалды ерікті түрде өтеген жағдайда қылмыстық жауаптылықтан босатылатыны көрсетілген.
Қазақстан Республикасы ҚК-нің 214-бабының 1-бөлігінде көзделген әрекет ауырлығы онша емес қылмыстарға жатады.
Қазақстан Республикасы ҚК-нің 214-бабының 2-бөлігінде көзделген әрекет ауырлығы орташа қылмыстарға жатады.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме авторы — Исидор Шамилович Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесі мен Қазақстан Республикасы Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Норматив Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес беру Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер даулар Қорғау Арбитраждық Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар
