Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 307-бабына түсініктеме. Заңсыз ойын бизнесін ұйымдастыру

1. Ойын мекемесін заңсыз ашу не ұстау немесе ойын бизнесі саласындағы қызметті заңсыз ұйымдастыру, сол сияқты заңсыз ойын бизнесі үшін үй-жайлар беру не Қазақстан Республикасының ойын бизнесі туралы заңнамасында белгіленген орындардан тыс жерде құмар ойындарды ұйымдастыру және өткізу не ойын бизнесі саласындағы қызметті лицензиясыз жүзеге асыру –

екі мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не алты жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не екі жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға, мүлкі тәркіленіп жазаланады.

2. Дәл сол әрекеттер:

1) кәмелетке толмаған адамды пайдалана отырып немесе оның құмар ойындарға қатысуымен;

2) адамдар тобының алдын ала сөз байласуымен;

3) ірі мөлшерде табыс алумен;

4) адам өзінің қызмет бабын пайдалана отырып жасаған болса, –

бес мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не бір мың екі жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не бес жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға, мүлкі тәркіленіп жазаланады.

3. Осы баптың бірінші немесе екінші бөліктерінде көзделген әрекеттер:

1) қылмыстық топ жасаған;

2) аса ірі мөлшерде табыс алумен ұштасқан;

3) мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамның не оған теңестірілген адамның, не лауазымды адамның, не жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын адамның заңда белгіленген тыйымға қарамастан, өзі немесе сенім білдірілген адамы арқылы, егер бұл әрекеттер осындай қызметке жеңілдіктер мен артықшылықтар берумен немесе өзге де нысандағы қамқорлық көрсетумен байланысты болса, –

мүлкі тәркіленіп, төрт жылдан жеті жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады, ал 2) тармақта көзделген жағдайларда сол мерзімге бас бостандығынан айыруға не алынған табыстың он еселенген мөлшерінен жиырма еселенген мөлшеріне дейінгі мөлшерде айыппұл салуға, мүлкі тәркіленіп жазаланады, 3) тармақта көзделген жағдайда белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан өмір бойына айыра отырып жазаланады.

Қылмыстың қоғамдық қауіптілігі оны жасау кезінде құмар ойындардың бақылаусыз таралуына байланысты. Сонымен қатар, 2017 жылғы 25 желтоқсандағы «Салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы» Кодекстің (Салық кодексі) 66-тарауында көзделген ойын бизнесі салығы төленбейді.

Салықтар деп Салық кодексінде көзделген жағдайларды қоспағанда, мемлекет заңнамалық тәртіппен біржақты белгілейтін, бюджетке төленетін, белгілі бір мөлшерде жүзеге асырылатын, қайтарымсыз және өтеусіз сипаттағы міндетті ақшалай төлемдер түсініледі.

Осы қылмыстың объектісі қоғамдық имандылық болып табылады.

Қылмыстың объективтік жағы бірқатар баламалы заңсыз әрекеттерді жасаудан тұрады: 1) ойын мекемесін ашу; 2) оны ұстау; 3) ойын бизнесі саласындағы қызметті ұйымдастыру; 4) заңсыз ойын бизнесі үшін үй-жайлар беру; 5) Қазақстан Республикасының ойын бизнесі туралы заңнамасында белгіленген орындардан тыс жерде құмар ойындарды ұйымдастыру және өткізу; 6) ойын бизнесі саласындағы қызметті лицензиясыз жүзеге асыру.

Ойын мекемелерін ашу және олардың жұмыс істеу тәртібі Қазақстан Республикасының 2007 жылғы 12 қаңтардағы «Ойын бизнесі туралы» Заңымен айқындалған. Ашуға үй-жайды, ойын мекемесінің қызметкерлерін іріктеу және ойын мекемесінің жұмыс істеуі үшін қажетті өзге де әрекеттер жатады. Заңнаманы бұза отырып, атап айтқанда, тыйым салынған орындарда, тіркеусіз, лицензия болмаған кезде және т.б. ойын мекемесін ашу заңсыз деп есептелуге тиіс. Заң казино мен ойын автоматтары залдарын тек екі жерде ашуға рұқсат береді: Алматы облысында Қапшағай су қоймасының жағалауында және Ақмола облысының Щучинск ауданында жергілікті атқарушы органдар айқындайтын аумақ шегінде (көрсетілген Заңның 11-бабының 1-тармағы). Оларды басқа жерлерде ашу заңсыз деп танылады.

Қазақстан Республикасы «Ойын бизнесі туралы» Заңының 1-бабының 15) тармағына сәйкес, ойын мекемесі деп осы Заңда белгіленген талаптарға сәйкес ұтыс алуды көздейтін құмар ойындар және (немесе) бәс тігу өткізілетін ғимарат, үй-жай, құрылыс түсініледі.

Ойын бизнесі деп құмар ойындарды және (немесе) бәс тігуді ұйымдастыруға және өткізуге байланысты кәсіпкерлік қызмет түсініледі (Заңның 1-бабының 11) тармағы).

Құмар ойын — қатысушылары өзара немесе ойын бизнесін ұйымдастырушымен арасында жасалған, көрсетілген адамдар қатысатын оқиғаның нәтижесіне қатысты ұтыс алуды көздейтін, тәуекелге негізделген келісім (Заңның 1-бабының 7) тармағы).

Казино — құмар ойындарды ұйымдастыру және өткізу үшін ойын үстелдері пайдаланылатын ойын мекемесі (Заңның 1-бабының 5) тармағы).

Ойын бизнесі — құмар ойындарды және (немесе) бәс тігуді ұйымдастыруға және өткізуге байланысты кәсіпкерлік қызмет (Заңның 1-бабының 11) тармағы).

Бәс тігу — қатысушылары өзара немесе ойын бизнесін ұйымдастырушымен арасында жасалған, олар өздері қатыспайтын оқиғаның нәтижесіне қатысты ұтыс алуды көздейтін, тәуекелге негізделген келісім (Заңның 1-бабының 2) тармағы).

Ұтыс — ойын бизнесін ұйымдастырушы белгілеген қағидаларда көзделген құмар ойынның және (немесе) бәс тігудің нәтижесі басталған кезде құмар ойынға және (немесе) бәс тігуге қатысушыға міндетті түрде төленуге жататын мүліктік пайда (Заңның 1-бабының 21) тармағы).

Ойын бизнесін ұйымдастырушы — Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген талаптарға сәйкес құмар ойындарды және (немесе) бәс тігуді ұйымдастыруды және өткізуді жүзеге асыратын заңды тұлға (Заңның 1-бабының 12) тармағы).

Ойын мекемесін ашу оның жұмыс істеуіне, яғни клиенттердің оған қол жеткізуіне, құмар ойындардың өткізілуіне, бәс тігудің жасалуына, ставкалардың қабылдануына, ұтыстардың төленуіне, ойын автоматтарының жұмысына және т.б. бағытталған әрекеттерді жасауды көздейді.

Көрсетілген Қазақстан Республикасы Заңының 6-бабына сәйкес, ойын бизнесі саласында қызметтің мынадай түрлері жүзеге асырылады:

казино;

ойын автоматтары залы;

букмекерлік кеңсе;

тотализатор (1-тармақ).

Қазақстан Республикасының аумағында мыналарға тыйым салынады:

осы баптың 1-тармағында көзделмеген ойын бизнесі саласындағы қызмет түрлерін жүзеге асыруға;

электрондық казино мен интернет-казино қызметіне;

ставкаларды қабылдауды және (немесе) ұтысты ақшадан басқа мүлік түрінде беруді көздейтін құмар ойындарды және (немесе) бәс тігуді ұйымдастыруға және өткізуге, ұтысты өзге мүлік түрінде беруге жол берілетін казино қызметін қоспағанда;

осы Заңның 11-бабының 1-тармағында көзделген орындарды қоспағанда, кәсіпкерлік мақсатта ойын жабдықтарын орнатуға және пайдалануға;

букмекерлік кеңселер мен тотализаторлардан (букмекерлік кеңселердің және (немесе) тотализаторлардың кассаларынан) тыс жерде бәс тігуге, ставкаларды қабылдауға (есепке алуға), бәс тігу бойынша ұтысты төлеуге;

тотализатор немесе букмекерлік кеңсе қызметін жүзеге асыратын ойын бизнесін ұйымдастырушылар болып табылмайтын тұлғалардың бәс тігуін ұйымдастыруға, ставкаларды қабылдауына (есепке алуына), ұтысты төлеуіне;

тауарларды (жұмыстарды, көрсетілетін қызметтерді) өткізуді ынталандыруға бағытталған жүлделер ұтысын өткізу түрінде құмар ойындарды және (немесе) бәс тігуді ұйымдастыруға және өткізуге;

бағдарламалық қамтылым арқылы және (немесе) жабдықты (механикалық, электрлік, электрондық немесе өзге де техникалық жабдықты) пайдалану арқылы және (немесе) оқиғаны тікелей трансляциялауды қоспағанда, оқиғаның кез келген визуализациясы арқылы туындайтын оқиғаларға бәс тігуді ұйымдастыруға және өткізуге;

сот актісі негізінде Қазақстан Республикасының аумағында қызметі заңсыз деп танылған шетелдік ойын бизнесін ұйымдастырушылардың пайдасына төлемдерді жүзеге асыру бойынша қызметтер көрсетуге (2-тармақ).

Мұндай мекемені ұстау деп оны жұмыс жағдайында ұстауға бағытталған әрекеттерді жасау түсініледі, яғни ойын автоматтарына техникалық қызмет көрсету, клиенттік базаны кеңейту, үй-жайлар мен оған іргелес аумақты тазалау, персоналдың еңбекақысын төлеу, коммуналдық желілердің, күзет және байланыс құралдарының жұмыс істеуін қамтамасыз ету және т.б.

Ойын бизнесі саласындағы қызмет лицензиялануға жатады. Осыған байланысты мұндай қызметті лицензиясыз жүзеге асыру қылмыстық жазаланатын әрекет болып табылады.

Құрылымы бойынша бұл қылмыс құрамы формальды болып табылады, яғни тізбеленген әрекеттердің кем дегенде біреуі жасалған сәттен бастап аяқталған деп есептеледі.

Субъективтік жағынан әрекет тікелей қасақаналықпен жасалады: кінәлі ойын бизнесі саласында заңсыз әрекеттер жасап отырғанын сезінеді және соны жасауды қалайды.

Субъектісі 16 жасқа толған, есі дұрыс жеке тұлға болуы мүмкін.

ҚК-нің 307-бабының 2-бөлігінде мынадай саралаушы белгілер көзделген: 1) кәмелетке толмаған адамды пайдалана отырып немесе оның құмар ойындарға қатысуымен; 2) адамдар тобының алдын ала сөз байласуымен; 3) ірі мөлшерде табыс алумен; 4) адамның өзінің қызмет бабын пайдалануы.

Кәмелетке толмаған адамды құмар ойындарда пайдалану деп кәмелетке толмаған адамның құмар ойындарды өткізу процесіне кез келген рөлде, оның ішінде ойын мекемесінің қызметкері ретінде қатысуын түсіну қажет. Құмар ойындарға қатысу — оларға ойыншы немесе өзге де қатысушы ретінде қатысу. Қылмысты осы екі белгі бойынша саралау үшін комментаторлық бапта көзделген қылмыстарды жасаған адамның өз қызметкерінің немесе құмар ойындарға қатысушының кәмелетке толмаған жасын білгенін анықтау қажет.

Алдын ала сөз байласу арқылы адамдар тобының белгілері ҚК-нің 297-бабының 3-бөлігіне берілген түсініктемеде ашылған.

ҚК-нің 3-бабының 38) тармағына сәйкес, ҚК-нің 307-бабында ірі мөлшердегі табыс деп сомасы бір мың айлық есептік көрсеткіштен асатын табыс танылады.

Заңсыз ойын бизнесі саласында өзінің қызмет бабын пайдаланатын адам — коммерциялық немесе өзге де ұйымда өз функцияларын орындайтын адам.

ҚК-нің 3-бабының 19) тармағына сәйкес, коммерциялық немесе өзге де ұйымда басқару функцияларын орындайтын адам деп мемлекеттік орган, жергілікті өзін-өзі басқару органы не мемлекет үлесі елу пайыздан асатын ұйым болып табылмайтын ұйымда тұрақты, уақытша немесе арнайы өкілеттік бойынша ұйымдық-өкімдік немесе әкімшілік-шаруашылық міндеттерді орындайтын адам түсініледі.

Коммерциялық ұйым тек мемлекеттік кәсіпорын, шаруашылық серіктестік, акционерлік қоғам, өндірістік кооператив нысанында құрылуы мүмкін, ал коммерциялық емес ұйым мекеме, қоғамдық бірлестік, акционерлік қоғам, тұтыну кооперативі, қор, діни бірлестік және заңнамалық актілерде көзделген өзге де нысанда құрылуы мүмкін (ҚР АК 34-бабының 2 және 3-тармақтары).

Заңсыз ойын бизнесі кезінде адам өзінің қызмет бабын пайдалана отырып, ойын мекемесін ашады немесе ұстайды, не ойын бизнесі саласындағы қызметті ұйымдастырады, сол сияқты заңсыз ойын бизнесі үшін үй-жайлар береді не ойын бизнесі үшін белгіленген орындардан тыс жерде құмар ойындарды ұйымдастырады және өткізеді не ойын бизнесі саласындағы қызметті лицензиясыз жүзеге асырады.

ҚК-нің 307-бабының 3-бөлігінде ерекше саралаушы белгілер көрсетілген: 1) қылмыстық топ; 2) аса ірі мөлшерде табыс алу; 3) мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамның не оған теңестірілген адамның, не лауазымды адамның, не жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын адамның заңда белгіленген тыйымға қарамастан, өзі немесе сенім білдірілген адамы арқылы, егер бұл әрекеттер осындай қызметке жеңілдіктер мен артықшылықтар берумен немесе өзге де нысандағы қамқорлық көрсетумен байланысты болса.

Қылмыстық топтың белгілерін ҚК-нің 297-бабының 4-бөлігіне берілген түсініктемеден қараңыз.

ҚК-нің 3-бабының 3) тармағына сәйкес, ҚК-нің 307-бабында аса ірі мөлшердегі табыс деп сомасы бес мың айлық есептік көрсеткіштен асатын табыс танылады.

ҚК-нің 307-бабы 3-бөлігінің 3) тармағында арнайы субъект көзделген, ол тек мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адам, не оған теңестірілген адам, не лауазымды адам, не жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын адам болуы мүмкін, егер ол қарастырылып отырған қылмысты өзі немесе сенім білдірілген адамы арқылы жасаса. Мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамның, не оған теңестірілген адамның, не лауазымды адамның, не жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын адамның ұғымдары ҚК-нің 3-бабының 16), 26), 27), 28) тармақтарында берілген. Сонымен қатар, ҚК-нің 307-бабы 3-бөлігінің 3) тармағын қолдану үшін кінәлінің заңда белгіленген тыйымға қайшы әрекет еткенін және баптың диспозициясында көрсетілген әрекеттердің кінәлі деп танылған адамның тарапынан осындай қызметке жеңілдіктер мен артықшылықтар берумен немесе өзге де нысандағы қамқорлық көрсетумен байланысты екенін анықтау қажет.

Ойын бизнесі саласындағы қызметті лицензиясыз жүзеге асыру заңсыз кәсіпкерлікпен, заңсыз банктік, микроқаржылық немесе коллекторлық қызметпен (ҚК-нің 214-бабы) ұқсас. Айырмашылығы — ҚК-нің 214-бабы ҚК-нің 307-бабына қатысты жалпы норма болып табылады. ҚК-нің 13-бабының 3-бөлігіне сәйкес, жалпы және арнайы нормалар бәсекелескен кезде қылмыстық жауаптылық ҚК Ерекше бөлімінің арнайы норманы қамтитын бабы бойынша, яғни ҚК-нің 307-бабы бойынша туындайды.

Сонымен қатар, ҚК-нің 307-бабында көзделген қылмыс құрамы формальды, ал ҚК-нің 214-бабында көзделген қылмыс құрамы материалдық болып табылады, өйткені қылмыстық жауаптылықтың болуы үшін азаматқа, ұйымға немесе мемлекетке ірі залал келтіру түріндегі зардаптардың туындауы талап етіледі не кінәлінің әрекеті ірі мөлшерде табыс алумен немесе акцизделетін тауарларды елеулі мөлшерде өндірумен, сақтаумен, тасымалдаумен не өткізумен ұштасуға тиіс.

ҚК-нің 307-бабының 1-бөлігінде көзделген әрекет қылмыстық теріс қылықтарға жатқызылады.

ҚК-нің 307-бабының 2-бөлігінде көзделген әрекет орташа ауырлықтағы қылмыстарға жатады.

ҚК-нің 307-бабының 3-бөлігінде көзделген әрекет ауыр қылмыстарға жатады. Сонымен қатар, ҚК-нің 307-бабы 3-бөлігінің 3) тармағын қолдану үшін кінәлінің заңда белгіленген тыйымға қайшы әрекет еткенін және баптың диспозициясында көрсетілген әрекеттердің кінәлі деп танылған адамның тарапынан осындай қызметке жеңілдіктер мен артықшылықтар берумен немесе өзге де нысандағы қамқорлық көрсетумен байланысты екенін анықтау қажет.

Ойын бизнесі саласындағы қызметті лицензиясыз жүзеге асыру заңсыз кәсіпкерлікпен, заңсыз банктік, микроқаржылық немесе коллекторлық қызметпен (ҚК-нің 214-бабы) ұқсас. Айырмашылығы — ҚК-нің 214-бабы ҚК-нің 307-бабына қатысты жалпы норма болып табылады. ҚК-нің 13-бабының 3-бөлігіне сәйкес, жалпы және арнайы нормалар бәсекелескен кезде қылмыстық жауаптылық ҚК Ерекше бөлімінің арнайы норманы қамтитын бабы бойынша, яғни ҚК-нің 307-бабы бойынша туындайды.

Сонымен қатар, ҚК-нің 307-бабында көзделген қылмыс құрамы формальды, ал ҚК-нің 214-бабында көзделген қылмыс құрамы материалдық болып табылады, өйткені қылмыстық жауаптылықтың болуы үшін азаматқа, ұйымға немесе мемлекетке ірі залал келтіру түріндегі зардаптардың туындауы талап етіледі не кінәлінің әрекеті ірі мөлшерде табыс алумен немесе акцизделетін тауарларды елеулі мөлшерде өндірумен, сақтаумен, тасымалдаумен не өткізумен ұштасуға тиіс.

ҚК-нің 307-бабының 1-бөлігінде көзделген әрекет қылмыстық теріс қылықтарға жатқызылады.

ҚК-нің 307-бабының 2-бөлігінде көзделген әрекет орташа ауырлықтағы қылмыстарға жатады.

ҚК-нің 307-бабының 3-бөлігінде көзделген әрекет ауыр қылмыстарға жатады.

**Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме авторы — Исидор Шамилович Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.

Конституция Заң Кодекс Нормативтік Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заң қызметі Заңгерлік кеңес беру Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер даулары Қорғау Төрелік Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Арыз Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар