Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 320-бабына түсініктеме. Медициналық көмек көрсетпеу
1. Қазақстан Республикасының заңдарына және (немесе) медициналық көмек көрсетуді ұйымдастыру стандарттарына және (немесе) медициналық көмек көрсету қағидаларына сәйкес оны көрсетуге міндетті адамның дәлелді себептерсіз науқасқа медициналық көмек көрсетпеуі, егер бұл абайсызда науқастың денсаулығына орташа ауырлықтағы зиян келтіруге әкеп соқса, —
екі жүз айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына не екі жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға не елу тәулікке дейінгі мерзімге қамаққа алуға жазаланады, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан екі жылға дейінгі мерзімге айыра отырып немесе онсыз.
2. Егер дәл сол әрекет абайсызда науқастың өліміне немесе оның денсаулығына ауыр зиян келтіруге әкеп соқса, —
бес мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына не бес жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан үш жылға дейінгі мерзімге айыра отырып.
Науқасқа медициналық көмек көрсетудің маңызы зор, өйткені медициналық көмектің уақтылы және дұрыс көрсетілуіне науқастың өмірі, сондай-ақ оның сауығу мүмкіндігі байланысты. Науқасқа медициналық көмек көрсету медицина қызметкерлерінің кәсіби борышы болып табылады. Қазақстан Республикасының «Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» кодексінің 271-бабы 1-тармағының 2) тармақшасына сәйкес медицина және фармацевтика қызметкерлері өз біліктілігіне, қызметтік және лауазымдық міндеттеріне сәйкес медициналық көмек көрсетуге міндетті.
ҚК-нің 320-бабында көзделген қылмыстық құқық бұзушылықтың қоғамдық қауіптілігі (1-бөлігі — қылмыстық теріс қылық, 2-бөлігі — қылмыс) оның адамның өмірі мен денсаулығына зиян келтіруі мүмкін екендігінде, сондай-ақ адамның денсаулығын қорғауды медициналық қамтамасыз ету саласындағы белгіленген тәртіпке қол сұғуында көрініс табады.
Қарастырылып отырған қылмыстық құқық бұзушылықтың объектісі медициналық көмек көрсетудің белгіленген қағидаларын сақтауға бағытталған қоғамдық қатынастар болып табылады. Қосымша тікелей объектісі науқастың өмірі мен денсаулығын қорғауға кепілдік беретін қоғамдық қатынастар болып табылады.
ҚК-нің 320-бабына қатысты жәбірленуші (пациент, науқас) деп медициналық көмекке мұқтаж, алайда өзінің физикалық дәрменсіздігіне немесе арнайы медициналық білімінің болмауына байланысты өзіне-өзі медициналық көмек көрсете алмайтын адам танылады.
Қазақстан Республикасының «Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» кодексінің 1-бабы 1-тармағының 206) тармақшасына сәйкес «пациент» ұғымы ауруының немесе медициналық көмек көрсетуді талап ететін жай-күйінің болуына немесе болмауына қарамастан, медициналық көрсетілетін қызметтерді тұтынушы болып табылатын (болып табылған) жеке тұлға ретінде айқындалған.
Науқас — бұл организм жағдайының қалыпты күйден ауытқуын сипаттайтын биологиялық мәртебе. «Пациент» ұғымы «науқас» ұғымына қарағанда кеңірек, өйткені пациент мәртебесіне емделу мақсатында ғана емес (мысалы, профилактика немесе медициналық тексеруден өту үшін) медициналық мекемеге жүгінген кез келген адам ие болады.
Қарастырылып отырған қылмыстық құқық бұзушылықтың объективтік жағы Қазақстан Республикасының заңдарына және (немесе) медициналық көмек көрсетуді ұйымдастыру стандарттарына және (немесе) медициналық көмек көрсету қағидаларына сәйкес оны көрсетуге міндетті адамның дәлелді себептерсіз науқасқа медициналық көмек көрсетпеуінен тұрады, егер бұл абайсызда науқастың денсаулығына орташа ауырлықтағы зиян келтіруге әкеп соқса, және тиісінше әрекетсіздікпен сипатталады.
Қарастырылып отырған қылмыстық құқық бұзушылықтың диспозициясы бланкеттік сипатқа ие және науқасқа медициналық көмек көрсетпеудің белгілерін айқындамайды. Осыған байланысты науқасқа медициналық көмек көрсетпеу фактісін анықтау үшін белгілі бір тұлғаның науқасқа көмек көрсету міндетін көздейтін басқа нормативтік құқықтық актілерге немесе арнайы қағидаларға жүгіну қажет. Атап айтқанда, бұларға Қазақстан Республикасының «Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» кодексі, Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің 2020 жылғы 30 қарашадағы «Медициналық авиацияны тарта отырып, жедел медициналық көмек көрсету қағидаларын бекіту туралы» бұйрығы, Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің міндетін атқарушының 2011 жылғы 5 қаңтардағы «Амбулаториялық-емханалық көмек көрсететін денсаулық сақтау ұйымдарының қызметі туралы ережені бекіту туралы» бұйрығы, Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 7 желтоқсандағы «Медициналық көмектің түрлері мен көлемдерін бекіту туралы» қаулысы, Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2020 жылғы 16 қазандағы «Тегін медициналық көмектің кепілдік берілген көлемінің тізбесін бекіту және Қазақстан Республикасы Үкіметінің кейбір шешімдерінің күші жойылды деп тану туралы» қаулысы және басқалары жатады.
«Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» кодекстің 120-бабына сәйкес медициналық көмектің негізгі түрлері мыналар болып табылады: жедел медициналық көмек; дәрігерге дейінгі медициналық көмек; алғашқы медициналық-санитариялық көмек; мамандандырылған, оның ішінде жоғары технологиялық медициналық көмек; медициналық оңалту; паллиативтік медициналық көмек.
Медициналық көмек мынадай нысандарда көрсетілуі мүмкін: шұғыл — денсаулыққа елеулі зиян келтірудің және (немесе) өмірге төнген қатерді жоюдың алдын алу үшін кезек күттірмейтін медициналық араласуды талап ететін кенеттен пайда болған жіті аурулар мен жай-күйлер, созылмалы аурулардың асқынуы кезінде көрсетілетін медициналық көмек; кезек күттірмейтін — пациенттің өміріне айқын қауіп төндірмейтін кенеттен пайда болған жіті аурулар мен жай-күйлер, созылмалы аурулардың асқынуы кезінде көрсетілетін медициналық көмек; жоспарлы — пациенттің өміріне қауіп төндірмейтін аурулар мен жай-күйлер кезінде көрсетілетін, оны белгілі бір уақытқа кейінге қалдыру пациенттің жай-күйінің нашарлауына әкеп соқпайтын медициналық көмек, сондай-ақ профилактикалық іс-шараларды жүргізу кезінде көрсетілетін медициналық көмек (жоғарыда аталған Кодекстің 117-бабы).
Медициналық көмек мынадай жағдайларда көрсетіледі: тәулік бойы медициналық бақылау мен емдеуді көздемейтін амбулаториялық жағдайларда, оның ішінде тәулік бойы жұмыс істейтін стационарлардың қабылдау бөлімшелерінде; тәулік бойы медициналық бақылауды, емдеуді, күтім жасауды, сондай-ақ тамақпен қамтамасыз етілетін төсек-орын беруді көздейтін стационарлық жағдайларда, оның ішінде емдеу басталғаннан кейінгі алғашқы тәулікте тәулік бойы бақылауды көздейтін «бір күндік» терапия және хирургия жағдайларында; тәулік бойы медициналық бақылау мен емдеуді қажет етпейтін және күндізгі уақытта төсек-орын бере отырып, медициналық бақылау мен емдеуді көздейтін стационарды алмастыратын жағдайларда; үйде: медицина қызметкерін, мобильді бригаданы шақыру кезінде, медицина қызметкерлерінің белсенді патронажы кезінде, үйде емдеуді ұйымдастыру кезінде (үйдегі стационар); санаторийлік-курорттық ұйымдарда; медициналық ұйымнан тыс: жедел медициналық жәрдем бригадасын шақыру орны бойынша, тасымалдау кезінде санитариялық автокөлікте және медициналық авиацияда, сондай-ақ медициналық пойыздарда, жылжымалы (далалық) медициналық кешендерде, далалық госпитальдарда, трассалық медициналық-құтқару пункттерінде және қашықтан медициналық қызметтер көрсету кезінде.
Өз кезегінде, науқасқа медициналық көмек көрсетпеу медицина қызметкерлері тарапынан науқасқа қажетті медициналық көмек көрсету бойынша қандай да бір әрекеттердің болмауын білдіреді. Медициналық көмек көрсетпеу әртүрлі нысандарда көрініс табуы мүмкін:
медицина қызметкерінің шақыру немесе өтініш бойынша науқастың қасына келмеуі;
науқасты өзі жеткізілген немесе өз еркімен келген емдеу мекемесіне қабылдаудан бас тарту;
науқастың қасына келген, бірақ тар мамандануына, білімінің жеткіліксіздігіне немесе қандай да бір өзге себептерге байланысты құзыретсіз болып шыққан медицина қызметкерінің маманды шақырмауы;
медицина қызметкерінің диагноз қоюдың алдындағы алдын ала тексерусіз науқасқа көмек қажет емес екенін мәлімдеуі.
ҚК-нің 320-бабы бойынша адамды қылмыстық жауаптылыққа тартудың шарты ретінде талданып отырған баптың диспозициясында науқасқа медициналық көмек көрсетпеудің дәлелді себептерінің болмауы көзделген.
Дәлелді себептерге медицина қызметкерінің әрекетсіздігін ақтайтын форс-мажорлық мән-жайлар жатады: аса қажеттілік, еңсерілмейтін күш жағдайына байланысты медициналық көмек көрсету мүмкіндігінің болмауы, медицина қызметкерінің өзінің ауыруы, қажетті дәрілік заттардың немесе құралдардың болмауы, науқастың орналасқан жеріне бару үшін көліктің болмауы және т.б. Бұл тізбе түпкілікті болып табылмайды, ал көмек көрсетпеу себебінің дәлелділігі әрбір нақты жағдайда істің барлық мән-жайларын ескере отырып, соттың қалауы бойынша шешіледі. Дәлелді себептер ретінде мыналар танылады: медицина қызметкері көмек көрсету туралы өтініш жасалған үй-жайға кіре алмады, өйткені есік құлыптаулы болды және оны ашатын ешкім болмады; науқасқа көмек көрсету үшін қажетті дәрілік заттардың, құрылғылар мен жабдықтардың болмауы; медицина қызметкері басқа мамандық иесі болғандықтан қажетті көмек көрсету мәселелері бойынша құзыретті болмады; медицина қызметкерінің қолында пациенттің медициналық көмек көрсетуден және ауруханаға жатқызудан бас тартуы туралы қол қойған медициналық құжаты болды.
Демалыста жүрген медицина қызметкері де қажеттілік туындаған жағдайда науқасқа медициналық көмек көрсетуге міндетті. Алайда медицина қызметкері қажетті білімге ие болмаса немесе өзге себептерге байланысты қажетті көмек көрсете алмаса, ол тиісті білімі бар басқа медицина қызметкерін шақыруға немесе науқасты емдеу мекемесіне жеткізуге міндетті.
Науқасқа медициналық көмек көрсетпеу үшін қылмыстық жауаптылық медицина қызметкерінің әрекетсіздігі салдарынан науқастың денсаулығына зиян келтірілген немесе оның өлімі орын алған жағдайларда ғана көзделген. Тиісінше, талданып отырған қылмыстық құқық бұзушылық құрамы құрылымы бойынша материалдық болып табылады: бұл әрекеттің объективтік жағы үш міндетті белгіні қамтиды. Біріншіден, бұл науқасқа медициналық көмек көрсетпеуден көрінетін қоғамдық қауіпті әрекет; екіншіден, адамның өмірі мен денсаулығына зиян келтіру түрінде көрініс табатын қоғамдық қауіпті зардаптар; үшіншіден, науқасқа медициналық көмек көрсетпеу мен заңда көрсетілген зардаптар арасындағы себепті байланыс. Осылайша, әрекет қоғамдық қауіпті зардаптар туындаған сәттен бастап аяқталған болып есептеледі (ҚК-нің 320-бабының 1-бөлігі бойынша — абайсызда науқастың денсаулығына орташа ауырлықтағы зиян келтіру; 2-бөлігі бойынша — денсаулыққа ауыр зиян келтіру немесе абайсызда өлімге әкеп соғу).
Талданып отырған қылмыстық құқық бұзушылық құрамының объективтік жағының белгілерін анықтау кезінде құқық қолданушылар науқасқа медициналық көмек көрсетпеу фактісінің өзін анықтаумен қатар медицина қызметкерінің құқыққа қайшы әрекеттері мен туындаған зардаптар арасындағы себепті байланысты да анықтауы қажет.
Егер қолайсыз зардаптар науқасқа медициналық көмек көрсетпеу салдарынан емес, мысалы, үдемелі аурудың нәтижесінде туындаса, бұл әрекет талданып отырған бап бойынша сараланбайды.
ҚК-нің 320-бабында көзделген қылмыстық құқық бұзушылық құрамының субъективтік жағы кінәнің абайсыздық нысанымен сипатталады. Алайда науқасқа медициналық көмек көрсетпеу фактісіне қатысты қасақаналық нысанының да, атап айтқанда жанама қасақаналықтың да болуы мүмкін екенін ескеру қажет. Сонымен бірге науқасқа медициналық көмек көрсетпеудің өзі қылмыстық әрекетті құрамайды және тек абайсызда қолайсыз зардаптар туындаған жағдайда ғана қылмыстық құқық бұзушылық санатына өтеді.
Талданып отырған қылмыстық құқық бұзушылықтың субъектісі ҚК-нің 320-бабының диспозициясына сәйкес Қазақстан Республикасының заңына немесе арнайы қағидаға сәйкес науқасқа медициналық көмек көрсетуге міндетті адам болып табылады.
Қазақстан Республикасының «Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» кодексінің 271-бабы 1-тармағының 1), 2) тармақшаларына сәйкес медицина және фармацевтика қызметкерлері Қазақстан Республикасының халқы арасында аурулардың профилактикасына, денсаулықты нығайтуға жәрдемдесуге, салауатты өмір салтын насихаттауға; өз біліктілігіне, қызметтік және лауазымдық міндеттеріне сәйкес медициналық көмек көрсетуге міндетті. Осылайша, науқастарға медициналық көмекті медицина және фармацевтика қызметкерлері көрсетуге тиіс.
Науқасқа алғашқы медициналық көмек көрсету міндеті заңмен жүктелген адамдарға Төтенше жағдайлар министрлігінің қызметкерлері, мемлекеттік күзет қызметінің қызметкерлері, жол-көлік оқиғасына қатысы бар жүргізушілер (Қазақстан Республикасы Жол жүрісі қағидаларының 2.8-тармағы), азаматтық қорғау қызметінің қызметкерлері, ішкі істер органдарының қызметкерлері, арнаулы құрамалардың әскери қызметшілері және басқалар жатады. Аталған адамдар талданып отырған норма бойынша қылмыстық жауаптылыққа олар Қазақстан Республикасының заңына немесе арнайы қағидаға сәйкес көрсетуге міндетті болған алғашқы кезек күттірмейтін медициналық көмекті көрсетпеген жағдайда ғана тартылады.
ҚК-нің 320-бабында көзделген қылмыстық құқық бұзушылықты «Қауіпті жағдайда қалдыру» деп аталатын ҚК-нің 119-бабында көзделген қылмыстық құқық бұзушылықтан ажырата білу қажет. ҚК-нің 320-бабында көзделген әрекеттің субъектісі заңға немесе арнайы қағидаға сәйкес медициналық көмек көрсетуге кәсібіне байланысты міндетті медицина немесе өзге де қызметкер (яғни арнайы субъект) болып табылса, ҚК-нің 119-бабында көзделген қылмыстық құқық бұзушылықтың субъектісі жәбірленушіге көмек көрсету мүмкіндігі болған немесе оған қамқорлық жасауға міндетті болған не оны өмірі мен денсаулығына қауіпті жағдайда қалдырған адам (яғни жалпы субъект) болып танылады.
ҚК-нің 119 және 320-баптарында көзделген қылмыстық құқық бұзушылықтардың объективтік және субъективтік жақтарында да айырмашылықтар бар. Мәселен, ҚК-нің 320-бабында көзделген қылмыстық құқық бұзушылық құрамы құрылымы бойынша материалдық болып табылады, өйткені объективтік жақтың міндетті белгісі жәбірленушінің денсаулығына орташа ауырлықтағы зиян келтіру түріндегі қоғамдық қауіпті зардаптар болып табылады. Ал «Қауіпті жағдайда қалдыру» деп аталатын ҚК-нің 119-бабында көзделген қылмыстық құқық бұзушылықтың құрамы объективтік жағының құрылымы бойынша формальдық болып табылады. Қылмыстық құқық бұзушылық адамның өмірі немесе денсаулығы үшін қауіпті жағдайда қалдырылған сәттен бастап, қандай да бір зардаптардың туындағанына қарамастан, аяқталған болып есептеледі.
Субъективтік жағына қатысты науқасқа медициналық көмек көрсетпеу (ҚК-нің 320-бабы) жалпы алғанда кінәнің абайсыздық нысанымен сипатталады, ал қауіпті жағдайда қалдыру (ҚК-нің 119-бабы) — қасақана жасалатын қылмыстық құқық бұзушылық.
ҚК-нің 320-бабының 1-бөлігінде көзделген әрекет қылмыстық теріс қылықтарға жатады.
ҚК-нің 320-бабының 2-бөлігінде көзделген әрекет ауырлығы орташа қылмыстарға жатады.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі мен ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің еңбек сіңірген қызметкері Исидор Шамилұлы Борчашвилиден.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер, даулар Қорғау Төрелік істер Қазақстандағы заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Келісімшарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Жолдаулар
