Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 321-бабына түсініктеме. Медициналық қызметкер құпиясын жария ету
1. Медициналық қызметкердің кәсіби немесе қызметтік қажеттіліксіз пациенттің ауруы немесе медициналық куәландыру нәтижелері туралы мәліметтерді жария етуі, яғни адамның АИТВ жұқтырғаны туралы мәліметтерді хабарлауы —
айлық есептік көрсеткіштің жүз алпыс мөлшеріне дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына тартуға, не жүз алпыс сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не қырық тәулікке дейінгі мерзімге қамаққа алуға, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан үш жылға дейінгі мерзімге айыра отырып жазаланады.
2. Медициналық қызметкердің кәсіби немесе қызметтік қажеттіліксіз пациенттің ауруы немесе медициналық куәландыру нәтижелері туралы мәліметтерді жария етуі, егер бұл әрекет ауыр зардаптарға әкеп соқса, —
айлық есептік көрсеткіштің төрт мың мөлшеріне дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына тартуға, не бір мың сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не төрт жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан үш жылға дейінгі мерзімге айыра отырып немесе онсыз жазаланады.
Қоғамдық қауіптілігі қарастырылып отырған қылмыстық құқық бұзушылықтың (1-бөлігі — қылмыстық теріс қылық, 2-бөлігі — қылмыс) денсаулық сақтау саласында медициналық қызметкердің пациенттің ауруы немесе медициналық куәландыру нәтижелері туралы мәліметтерді жария етпеу жөніндегі белгіленген тәртіпті бұзуында көрініс табады.
Объектісі болып медициналық қызмет саласында белгіленген қағидалар мен стандарттардың сақталуына бағытталған қоғамдық қатынастар, сондай-ақ азаматтардың жеке өміріне қол сұғылмаушылық құқығын қорғауға кепілдік беретін қоғамдық қатынастар табылады. Қосымша объект ретінде азаматтардың өмірі мен денсаулығын қорғауға кепілдік беретін қоғамдық қатынастар болуы мүмкін.
ҚК-нің 321-бабының 1-бөлігі бойынша нысанасы пациенттің АИТВ жұқтырғаны туралы мәліметтер болып табылады, ал 2-бөлігі бойынша — пациенттің ауруы немесе медициналық куәландыру нәтижелері туралы кез келген өзге мәліметтер.
Объективтік жағы ҚК-нің 321-бабының 1-бөлігінде көзделген әрекет медициналық қызметкердің кәсіби немесе қызметтік қажеттіліксіз пациенттің ауруы немесе медициналық куәландыру нәтижелері туралы мәліметтерді жария етуінен, яғни адамның АИТВ жұқтырғаны туралы мәліметтерді хабарлауынан тұрады.
Мәліметтерді жария ету деп осы мәліметтермен үшінші тұлғалардың танысуына алып келген адамдардың әрекеттері немесе әрекетсіздігі түсініледі (яғни құпия мәліметтер кемінде бір адамға белгілі болған жағдайда).
Ақпаратты жария ету тәсілдері әртүрлі болуы мүмкін: ауызша да, жазбаша да (аудио немесе бейнежазба, хат, жеделхат, электрондық пошта арқылы хабарлама, әлеуметтік желілердегі, мессенджерлердегі хабарламалар және т.б.) және қылмысты саралауға әсер етпейді.
Медициналық қызметкер құпия мәліметтерді кәсіби немесе қызметтік қажеттілікке байланысты жария еткен жағдайда, ол қылмыстық жауаптылыққа тартылмайды.
Медициналық қызметкердің құпиясын құрайтын мәліметтерді адамның келісімінсіз берудің кәсіби және қызметтік қажеттілік жағдайлары «Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» ҚР Кодексінің 273-бабының 4-тармағында айқындалған:
- өзінің жай-күйіне байланысты өз еркін білдіруге қабілетсіз адамның тексерілуі және емделуі мақсатында, заңды өкілі болмаған жағдайда;
- айналадағыларға қауіп төндіретін аурулардың таралу қаупі болған кезде, оның ішінде қан, оның компоненттерін донорлыққа беру, ағзаларды (ағзаның бөлігін) және (немесе) тіндерді (тіннің бөлігін) трансплантаттау кезінде;
- тергеп-тексеру немесе сот талқылауының жүргізілуіне байланысты анықтау және алдын ала тергеу органдарының, прокурордың, адвокаттың және (немесе) соттың сұрау салуы бойынша;
- кәмелетке толмаған немесе әрекетке қабілетсіз адамға медициналық көмек көрсету кезінде оның заңды өкілін хабардар ету үшін;
- Қазақстан Республикасы азаматының денсаулығына зиян құқыққа қайшы әрекеттер нәтижесінде келтірілді деп пайымдауға негіздер болған кезде;
- адамда психикалық ауытқулар мен жыныстық зорлық-зомбылыққа бейімділік анықталған кезде;
- медициналық қызметтердің (көмектің) көрсетілу сапасына мемлекеттік бақылау жүргізу, медициналық қызметтердің сапасы мен көлемі бойынша шарттық міндеттемелерге мониторинг жүргізу кезінде;
- прокуратура органдары Қазақстан Республикасының «Прокуратура туралы» Заңында белгіленген тәртіппен тексерулер жүргізген кезде;
- арнайы мемлекеттік органдардың қарсы барлау қызметінің міндеттерін шешу мақсатындағы сұрау салуы бойынша.
«Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» ҚР Кодексінің 273-бабында берілген анықтамаға сәйкес, медициналық қызметкер құпиясын жеке медициналық деректер, медициналық көмекке жүгіну фактісі, адамның денсаулық жағдайы, оның ауруының диагнозы және оны тексеру және (немесе) емдеу барысында алынған өзге де мәліметтер құрайды.
Жеке медициналық деректер туралы ақпаратты (ауру туралы мәліметтер — диагноз, аурудың ағымы, болжамы, қолданылатын емдеу әдістері және олардың тиімділігі және т.б.) медициналық қызметкер құпиясын құрайтын мәліметтерге жатқызу қажет. Медициналық міндеттерін орындау барысында алынған науқастың жеке өмірі туралы ақпарат (оның өткені, әдеттері, бейімділіктері, интимдік байланыстары, отбасы туралы мәліметтер және т.б.) қарастырылып отырған қылмыстық құқық бұзушылықтың нысанасына жатпайды. Медициналық қызметкерлердің пациенттің жеке өмірі және оның отбасы туралы мәліметтерді жария ету жөніндегі әрекеттері ҚК-нің 147-бабының 4-бөлігі «Жеке өмірге қолсұғылмаушылықты және Қазақстан Республикасының дербес деректер және оларды қорғау туралы заңнамасын бұзу» бойынша саралануға тиіс.
«Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» ҚР Кодексінің 273-бабының 5-тармағына сәйкес, электрондық ақпараттық ресурстың резервтік көшірмесін ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету саласындағы уәкілетті орган айқындайтын тәртіп пен мерзімдерге сәйкес электрондық ақпараттық ресурстарды резервтік сақтаудың бірыңғай платформасына сақтауға беру, егер мұндай электрондық ақпараттық ресурстарда барлау, қарсы барлау қызметіне және күзетілетін адамдар мен объектілердің қауіпсіздігін қамтамасыз ету жөніндегі күзет іс-шараларына байланысты ақпарат болмаса, медициналық қызметкер құпиясын жария ету болып табылмайды. Мұндай ақпаратты беру Қазақстан Республикасының мемлекеттік құпиялар туралы заңнамасына сәйкес жүзеге асырылады; медициналық көмек көрсету және құқық қорғау және арнайы мемлекеттік органдардың қызметін жүзеге асыру мақсатында ақпараттық-коммуникациялық технологияларды пайдалана отырып ақпарат алмасу да медициналық қызметкер құпиясын жария ету болып табылмайды.
ҚК-нің 321-бабының 1-бөлігінде көзделген қылмыстық теріс қылықтың құрамы құрылымы бойынша формальды болып табылады, сондықтан адамды қылмыстық жауаптылыққа тарту үшін қандай да бір қоғамдық қауіпті зардаптардың туындауы талап етілмейді. Медициналық қызметкердің кәсіби немесе қызметтік қажеттіліксіз адамның АИТВ жұқтырғаны туралы мәліметтерді үшінші тұлғаларға жария ету фактісінің өзі жеткілікті.
ҚК-нің 321-бабының 1-бөлігінен айырмашылығы, қарастырылып отырған норманың 2-бөлігінде пациенттің ауруы немесе медициналық куәландыру нәтижелері туралы мәліметтерді жария ету ауыр зардаптарға әкеп соққан жағдайда жауаптылық көзделген. Осылайша, ҚК-нің 321-бабының 2-бөлігінде көзделген қылмыс құрамы құрылымы бойынша материалдық құрамға жатады.
ҚК-нің 3-бабының 4) тармағында көзделген ауыр зардаптар тізбесінен талданып отырған қылмыстық құқық бұзушылық құрамына қатысты мынадай зардаптарды бөліп көрсетуге болады: адамның қайтыс болуы; екі немесе одан да көп адамның қайтыс болуы; жәбірленушінің (жәбірленушілердің) немесе оның (олардың) жақындарының өзіне-өзі қол жұмсауы; денсаулыққа ауыр зиян келтіру; екі немесе одан да көп адамның денсаулығына ауыр зиян келтіру; ірі немесе аса ірі залал келтіру; келтірілген зиянның ауырлығын куәландыратын өзге де зардаптар.
Субъективтік жағы ҚК-нің 321-бабының 1-бөлігінде көзделген қылмыстық теріс қылық құрамының кінәнің қасақана нысанымен сипатталады, яғни медициналық қызметкер адамның АИТВ жұқтырғаны туралы құпияны сақтау міндетін бұзып отырғанын сезінеді және оны кәсіби немесе қызметтік қажеттіліксіз үшінші тұлғаларға хабарлауды қалайды.
Зерттеліп отырған қылмыстық теріс қылық құрамына қатысты ниет пен мақсат субъективтік жақтың факультативтік белгілері мәртебесіне ие, тиісінше, қылмысты саралауға әсер етпейді. Ниеттер әртүрлі болуы мүмкін және жаза тағайындау кезінде ескерілуге тиіс.
ҚК-нің 321-бабының 2-бөлігінде көзделген қылмыс та кінәнің қасақана нысанымен сипатталады. Алайда қарастырылып отырған әрекетте қасақана кінә нысаны пациенттің ауруы немесе медициналық куәландыру нәтижелері туралы мәліметтерді жария ету фактісіне ғана қатысты болуы мүмкін. Ал зардаптарға қатысты психикалық қатынас кінәнің абайсыз нысанымен көрініс табуға тиіс. Қасақана кінә нысаны болған жағдайда медициналық қызметкердің әрекеттері қылмыстық құқық бұзушылықтардың жиынтығы бойынша, яғни медициналық қызметкер құпиясын жария ету және тиісті қылмыстық құқық бұзушылық, мысалы, ҚК-нің 106-бабында көзделген «Денсаулыққа қасақана ауыр зиян келтіру» бойынша саралануға тиіс.
Субъектісі арнайы болып табылады, яғни тек медициналық білімі бар және нақты медициналық қызметті жүзеге асыратын медициналық қызметкер ғана бола алады.
«Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» Кодекстің 273-бабының 2-тармағына сәйкес, медициналық қызметкер құпиясын құрайтын мәліметтерді оқыту барысында, кәсіби, қызметтік және өзге де міндеттерін орындау кезінде білген адамдардың жария етуіне жол берілмейді. Оларға кәсіби немесе қызметтік міндеттерін орындау кезінде ауру немесе медициналық куәландыру нәтижелері туралы мәліметтерге ие болуы мүмкін денсаулық сақтау ұйымдарының қызметкерлерін; денсаулық сақтау ұйымдарында практикадан өтетін медициналық оқу орындарының студенттерін; күтушілерді, тіркеушілерді, зертханашыларды, медициналық көлік жүргізушілерін; денсаулық сақтау ұйымдары әкімшілігінің қызметкерлерін; денсаулық сақтау ұйымдарында орналасқан асханалардың қызметкерлерін және қызметтік міндеттерін орындау кезінде науқас туралы мәліметтерге ие болуы мүмкін денсаулық сақтау ұйымдарының өзге де қызметкерлерін жатқызу қажет.
Ерекшеліктер ретінде «Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» Кодекстің 273-бабының 3 және 4-тармақтарында көзделген жағдайлар танылады. Мәселен, пациенттің немесе оның заңды өкілінің ақпараттандырылған келісімімен медициналық қызметкер құпиясын құрайтын мәліметтерді ғылыми зерттеулер жүргізу, осы мәліметтерді оқу процесінде пайдалану үшін беруге жол беріледі (273-баптың 3-тармағы). Кодекстің 4-тармағында көзделген аталған мәліметтерді жария етуге жол берудің негіздері жоғарыда, осы қылмыстық құқық бұзушылық құрамының объективтік жағын талдау кезінде қарастырылды.
ҚК-нің 321-бабының 1-бөлігінде көзделген әрекет қылмыстық теріс қылықтарға жатады.
ҚК-нің 321-бабының 2-бөлігінде көзделген әрекет орташа ауырлықтағы қылмыстарға жатады.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме авторы — Исидор Шамилович Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер даулары Қорғау Төрелік Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Ережелер Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Ережелер Жолдаулар
