Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 138-бабына түсініктеме. Бала асырап алу (қыз асырап алу) құпиясын жария ету
Бала асырап алушының еркіне қайшы бала асырап алу (қыз асырап алу) құпиясын жария ету, оны қызметтік немесе кәсіптік құпия ретінде сақтауға міндетті адамның не өзге адамның пайдакүнемдік немесе өзге де төмен ниеттермен жасаған әрекеті —
екі жүз айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына тартуға не жүз сексен сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға не елу тәулікке дейінгі мерзімге қамаққа алуға жазаланады, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан үш жылға дейінгі мерзімге айырумен немесе онсыз.
ҚК-нің 138-бабында көзделген қылмыстық теріс қылықтың қоғамға қауіптілігі кәмелетке толмаған адамға психологиялық азап келтірумен сипатталады. Мұндай жағдай жасөспірімнің отбасынан кетуіне, кәмелетке толмаған бала мен оны асырап алған ата-анасының арасында жанжалдардың туындауына, ал кейбір жағдайларда өзіне-өзі қол жұмсауына әкеп соғуы мүмкін.
Психологиялық зиян баланы асырап алушыларға да келтірілуі мүмкін. Бала асырап алу құпиясының ашылуы баланы тәрбиелеу процесін едәуір қиындатады. Зиян отбасыға да келтіріледі.
Қарастырылып отырған қылмыстық құқық бұзушылықтың қылмыстық теріс қылық түріндегі объектісі отбасының қалыпты жұмыс істеуін, кәмелетке толмаған адамның жеке басының қалыпты дамуы мен қалыптасуына қажетті жағдайларды қамтамасыз ететін қоғамдық қатынастар болып табылады.
Қылмыстық құқық ғылымында ҚК-нің 138-бабының объектісіне қатысты, осы мәселеге байланысты басқа да көптеген сұрақтар бойынша әртүрлі көзқарастар айтылған.
Жеке өмірге қол сұғылмаушылықты жалпы алғанда және бала асырап алу құпиясын, атап айтқанда, қорғау конституциялық негізге ие. Қазақстан Республикасы Конституциясының 18-бабында: «Әркімнің жеке өміріне қол сұғылмауына, өзінің және отбасының құпиясы болуына, ар-намысы мен абыройлы атының қорғалуына құқығы бар» деп белгіленген. Қазақстан Республикасының «Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» кодексінің 53-бабына сәйкес жеке өмір, жеке және отбасылық құпия заңмен қорғалады (1-бөлік). Азаматтық хал актілерін мемлекеттік тіркеуді жүзеге асыратын лауазымды адамдар, сондай-ақ жеке өмір туралы қандай да бір жолмен хабардар болған басқа адамдар жеке және отбасылық құпияны сақтауға міндетті (2-бөлік).
Азаматтардың жеке және отбасылық өмірі туралы мәліметтерді жария ету Қазақстан Республикасының заңдарында белгіленген жауаптылыққа әкеп соғады (3-бөлік).
Тіркеуші органдардың қызметкерлері бала асырап алушының келісімінсіз бала асырап алу туралы қандай да бір мәліметтерді хабарлауға және асырап алушылардың асырап алынған баланың ата-анасы болып табылмайтыны туралы ақпаратты қамтитын құжаттарды беруге құқылы емес (4-бөлік).
Бала асырап алу туралы мәліметтер мемлекеттік органдардың сұрау салулары бойынша Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген олардың құзыреті шегінде ұсынылады.
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының «Соттардың балаларды асырап алу (қыз асырап алу) туралы заңнаманы қолдану практикасы туралы» нормативтік қаулысының 15-тармағына сәйкес заңмен қорғалатын бала асырап алу құпиясын қамтамасыз ету мақсатында сот Азаматтық процестік кодекстің 19-бабының екінші бөлігіне, 314-бабына сәйкес осы санаттағы істерді сот шешімін жариялауды қоса алғанда, жабық сот отырысында қарайды. Бала асырап алу туралы істерді жабық сот отырысында қарау заңда көзделгенін ескере отырып, судья істі сот талқылауына дайындау сатысында осындай шешім қабылдап, бұл туралы істі сот талқылауына тағайындау жөніндегі ұйғарымда көрсетуге тиіс.
Сот отырысында сот іске қатысатын адамдарға өтінішті қарау барысында өздеріне белгілі болған мәліметтерді жария етпеу қажеттігін және бала асырап алу құпиясын жария еткені үшін оларды қылмыстық жауаптылыққа тарту мүмкіндігі бар екенін ескертуге тиіс. Бұл туралы сот отырысының хаттамасында жазбаша түрде не қысқаша хаттамада және сот отырысының аудиожазбасында көрсетілуі қажет.
Бала асырап алу (қыз асырап алу) құпиясын жария ету салдарынан жәбірленушілер болып мыналар танылады: асырап алынған балалар (бала), сондай-ақ оларды асырап алушылар.
Объективтік жағы бала асырап алушының еркіне қайшы бала асырап алу (қыз асырап алу) құпиясын жария етуден, яғни асырап алынған балаға, сондай-ақ кез келген басқа адамға оның шын мәніндегі шығу тегі (оның туған ата-аналары кім екені), сондай-ақ бала асырап алуға (қыз асырап алуға) байланысты өзге де мән-жайлар мен егжей-тегжейлер туралы мәліметтерді хабарлаудан көрінеді.
Бала асырап алу (қыз асырап алу) құпиясын жария ету деп кінәлі адамның қандай да бір нысанда (ауызша немесе жазбаша) өзін біреудің ұлы (қызы) деп есептейтін адамның іс жүзінде осы ата-аналардан тумағаны, олардан дүниеге келмегені туралы хабарлауын түсіну қажет. Мұндай хабарлама анонимді түрде де жасалуы мүмкін. Мәліметтер кем дегенде бір адамға белгілі болған кезден бастап қылмыстық құқық бұзушылық аяқталған болып есептеледі. Асырап алынған адамның жасы да маңызды емес: қылмыстық құқық бұзушылық ол кәмелетке толғаннан кейін де орын алуы мүмкін. Бала асырап алу құпиясы асырап алушы қайтыс болғаннан кейін бұзылған жағдайлар да бала асырап алу құпиясын жария ету ретінде саралануға тиіс.
Бала асырап алу тиісті түрде, атап айтқанда, сот шешімімен ресімделуге тиіс. Сондықтан заңда белгіленген тәртіппен құқықтық тұрғыдан ресімделмеген бала асырап алу (нақты бала асырап алу) туралы мәліметтерді жария ету ҚК-нің 138-бабының мағынасында қылмыстық құқық бұзушылық құрамын құрамайды.
Егер бала асырап алуды (қыз асырап алуды) ерлі-зайыптылар жүзеге асырса, онда бала асырап алу құпиясын жария еткені үшін жауаптылық осы әрекеттерді асырап алушы ерлі-зайыптылардың біреуінің еркіне қайшы жасаған жағдайда туындайды. Айта кету керек, қылмыстық құқық ғылымында бұл мәселе бойынша, егер асырап алушылардың (асырап алуды ерлі-зайыптылар жүзеге асырған жағдайда) кем дегенде біреуі бала асырап алу (қыз асырап алу) құпиясын жария етуге келісім берсе, қылмыс құрамы болмайды деген пікір бар. Ал басқалары мұндай жағдайда да қылмыс құрамы болады деп есептейді. Соңғы көзқараспен келісу қажет. Мұндай қорытындыға ҚК-нің 138-бабын сөзбе-сөз түсіндіру арқылы келуге болады. Оған сәйкес құқыққа қайшы әрекет «бала асырап алу (қыз асырап алу) құпиясын асырап алушының еркіне қайшы жария ету» болып табылады. Қылмыстық теріс қылықтың объективтік жағы асырап алушылардың біреуі екінші асырап алушының еркіне қайшы бала асырап алу құпиясын жария еткен кезде орындалады, өйткені заңда «асырап алушы» жекеше түрде көрсетілген.
Асырап алушының еркі деп асырап алушы ерлі-зайыптылардың ортақ еркін де, әрқайсысының жеке еркін де түсіну қажет. Ерлі-зайыптылардың біреуінің бала асырап алу құпиясын жария етпеу туралы еркі бала асырап алу құпиясын жария ету мүмкіндігін жоққа шығарады. Демек, мұндай жағдайда бала асырап алу құпиясын жария ету қылмыстық жауаптылықтың туындауын көздейді.
Қазақстан Республикасының қолданыстағы заңнамасында (Қазақстан Республикасының «Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» кодексінде) бала асырап алудың шарттары, тәртібі мен құқықтық салдары, сондай-ақ бала асырап алуды тоқтатудың негіздері мен тәртібі жеткілікті түрде егжей-тегжейлі реттелген. Бұл баланың да, оны асырап алғысы келетін адамдардың да құқықтары мен мүдделерін қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.
Талданып отырған қылмыстық теріс қылықтың құрамы формальды болып табылады. Ол бала асырап алу (қыз асырап алу) фактісі жария етілген, яғни құпия сипаттағы мәліметтер бөгде адамдарға немесе кем дегенде бір адамға белгілі болған сәттен бастап, бұл туралы асырап алынған адамға белгілі болған-болмағанына қарамастан, аяқталған болып есептеледі.
Субъективтік жағынан қылмыстық теріс қылық тікелей қасақаналықпен жасалуы мүмкін: кінәлі адам асырап алушының еркіне қарсы бала асырап алу құпиясын бұзып отырғанын түсінеді және осы әрекеттерді жасауды қалайды. Ниет пайдакүнемдік немесе өзге де төмен ниеттер болып табылады. ҚК-нің 138-бабында көзделген қылмыстық теріс қылық құрамының болуы үшін ниет бала асырап алу фактісін қызметтік немесе кәсіптік құпия ретінде сақтауға міндетті емес адам құпияны жария еткен жағдайда ғана қажет.
Пайдакүнемдік деп ақшалай сыйақы, басқа да материалдық құндылықтар немесе материалдық сипаттағы игіліктер түрінде материалдық пайда алуға ұмтылуды түсіну қажет.
Өзге де төмен ниеттер — қоғамның адамгершілік құндылықтарымен үйлеспейтін, айқын азғындық сипатымен ерекшеленетін, кек алу және т.б. мақсаттарда зұлымдық жасауға деген ұмтылыстар.
Абайсызда бала асырап алу құпиясын жария ету қылмыстық теріс қылық болып табылмайды.
Қылмыстық теріс қылықтың субъектісі — бала асырап алу фактісін қызметтік немесе кәсіптік құпия ретінде сақтауға міндетті адам, сондай-ақ пайдакүнемдік немесе өзге де төмен ниеттермен әрекет еткен, жалпы субъектінің талаптарына сәйкес келетін кез келген басқа адам.
Бала асырап алу (қыз асырап алу) құпиясын жария етуді саралау кезінде осы құрамды жеке өмірге қол сұғылмаушылықты және Қазақстан Республикасының дербес деректер және оларды қорғау туралы заңнамасын бұзу сияқты қылмыспен (ҚК-нің 147-бабы) ажырату қажет.
ҚК-нің 147-бабында адамның жеке немесе отбасылық құпиясын құрайтын жеке өмірі туралы мәліметтерді оның келісімінсіз заңсыз жинағаны үшін не өзге де дербес деректерді заңсыз жинау және (немесе) өңдеу нәтижесінде адамның құқықтары мен заңды мүдделеріне елеулі зиян келтіргені үшін (ҚК-нің 147-бабының 2-бөлігі) немесе осындай жеке өмір туралы мәліметтерді таратқаны үшін (ҚК-нің 147-бабының 4-бөлігі) қылмыстық жауаптылық белгіленген. Шынында да, талданып отырған норма ҚК-нің 138-бабында қамтылған нормаға қатысты жалпы сипатқа ие, өйткені ол бала асырап алу (қыз асырап алу) құпиясы болып табылатын отбасылық құпияны құрайтын мәліметтерді тарату сияқты әрекетті қамтиды. Осы қылмыстық құқық бұзушылықтарды біріктіретін белгі — тиісті әрекеттердің осы құпияны сақтауды маңызды деп санайтын адамдардың еркіне қарсы жасалуы. Сонымен бірге бала асырап алу құпиясын жария еткені үшін қылмыстық жауаптылық белгілеудің дербес маңызы бар.
Біріншіден, ҚК-нің 138-бабында қылмыстық теріс қылық көзделген, ал ҚК-нің 147-бабында — орташа ауырлықтағы қылмыс, ал сараланған құрамында — ауыр қылмыс (ҚК-нің 147-бабының 5-бөлігі) көзделген. Тиісінше, олардың құқықтық салдары да әртүрлі.
Екіншіден, ҚК-нің 138-бабында көзделген қылмыстық теріс қылықтан жәбірленуші жеке адам емес, асырап алынған (қыз асырап алынған) бала және оны асырап алушылар атынан көрініс табатын отбасы болып табылады. Бұл отбасының және кәмелетке толмағандардың мүдделері сияқты объектінің бар екенін көрсетеді.
Үшіншіден, бала асырап алу туралы ақпарат тек отбасылық қана емес, сонымен қатар қызметтік және кәсіптік құпия болып табылады. Оны сақтау кінәлі адамдар үшін құқықтық міндет болып саналады. Сондықтан ҚК-нің 138-бабында көзделген қылмыстық теріс қылықтың заты мен субъектілерінің құрамы ерекше болып табылады.
Төртіншіден, «отбасылық құпия» ұғымы «бала асырап алу (қыз асырап алу) құпиясы» ұғымынан кеңірек.
Бесіншіден, ҚК-нің 147-бабының 1 және 2-бөліктерінде көзделген қылмыстар туралы қылмыстық істер жеке айыптау істері болып есептеледі. Бұл істер бойынша іс жүргізу жәбірленушінің шағымы бойынша ғана басталады және оның айыпталушымен, сотталушымен татуласуына байланысты тоқтатылуға жатады (ҚПК-нің 32-бабының 2-бөлігі). ҚК-нің 138-бабында көзделген бала асырап алу (қыз асырап алу) құпиясын жария ету жеке-жариялы тәртіппен қудаланады. Бұл істер бойынша іс жүргізу жәбірленушінің шағымы бойынша ғана басталады және күдіктімен, айыпталушымен, сотталушымен татуласуына байланысты тек ҚК-нің 68-бабында көзделген жағдайларда ғана тоқтатылуға жатады (ҚПК-нің 32-бабының 3-бөлігі).
Жоғарыда айтылғандардың негізінде отбасылық құпияны құрайтын мәліметтерді жария ету мен бала асырап алу құпиясын жария етудің объектісі, заты, жәбірленушілер тобы, субъектілері мен жасалу ниеттері, сондай-ақ осы қылмыстық құқық бұзушылықтардың санаты мен қылмыстық қудалау түрі бойынша ерекшеленетінін қорытындылауға болады.
Қорытындылай келе, бірқатар авторлардың пікірінше, бала асырап алу (қыз асырап алу) құпиясын жария етуді дербес қылмыс құрамы ретінде бөліп көрсету орынсыз екенін атап өткім келеді. Мұның дәлелі ретінде қылмыстық заңнамада ҚК-нің 147-бабында көзделген жалпы норманың болуы келтіріледі.
ҚК-нің 138-бабында көзделген әрекет қылмыстық теріс қылықтарға жатады.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме авторы — Исидор Шамилұлы Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі мен ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Норматив Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер даулар Қорғау Арбитраждық Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Ережелер Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Ережелер Жолдаулар
