Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 324-бабына түсініктеме. Шаруашылық немесе өзге де қызметке қойылатын экологиялық талаптарды бұзу

1. Табиғи ресурстарды пайдалану, кәсіпорындарды, құрылыстарды немесе өзге де объектілерді жобалау, орналастыру, салу немесе реконструкциялау, пайдалануға беру немесе пайдалану, өнеркәсіп, энергетика, көлік немесе байланыс объектілерін, ауыл шаруашылығы мақсатындағы және мелиорациялық объектілерді пайдалану, қалаларды не басқа да елді мекендерді, әскери немесе қорғаныс объектілерін салу, әскери немесе ғарыш қызметін жүзеге асыру кезінде экологиялық талаптарды бұзу, егер бұл әрекет қоршаған ортаға ірі залал келтіруге әкеп соқса немесе әкеп соғуы мүмкін болса не адамның денсаулығына зиян келтірсе, —

үш мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына не сегіз жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға не үш жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан екі жылға дейінгі мерзімге айыра отырып немесе онсыз.

2. Осы баптың бірінші бөлігінде көзделген, қоршаған ортаға аса ірі залал келтіруге не адамның өліміне немесе адамдардың жаппай ауруға шалдығуына әкеп соққан әрекет —

үш жылдан жеті жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан үш жылға дейінгі мерзімге айыра отырып немесе онсыз.

Қазақстан Республикасы Конституциясының 31-бабының 1-тармағына сәйкес мемлекет адамның өмірі мен денсаулығына қолайлы қоршаған ортаны қорғауды мақсат етіп қояды.

2021 жылғы 2 қаңтардағы ҚР Экологиялық кодексінің 7-бабының 2-тармағына сәйкес қоршаған ортаның сапасы экологиялық қауіпсіздікті және табиғи ортаның табиғи теңгерімін, оның ішінде экологиялық жүйелердің, табиғи және табиғи-антропогендік объектілер мен табиғи кешендердің тұрақты жұмыс істеуін, сондай-ақ биоалуантүрліліктің сақталуын қамтамасыз ететін болса, қоршаған орта адамның өмірі мен денсаулығына қолайлы деп есептеледі.

Қоршаған орта — адамды қоршаған жағдайлардың, заттар мен материалдық дүние объектілерінің жиынтығы, оған табиғи орта мен антропогендік орта кіреді (ҚР ЭК-нің 6-бабының 1-тармағы).

Экологиялық залал деп, егер ремедиация шараларын қабылдамайынша, табиғи ортаның 133, 134 және 135-баптарында көрсетілген компоненттеріне келтірілген залалды олардың бастапқы жай-күйіне дейін ақылға қонымды мерзім ішінде табиғи жолмен қалпына келтіру мүмкіндігі болмаса, осындай залал танылады (ҚР ЭК-нің 131-бабының 1-тармағы).

Қоршаған ортаны қорғау дегеніміз — мемлекеттің, жеке және заңды тұлғалардың табиғи ортаны сақтау мен қалпына келтіруге, қоршаған ортаның ластануын және оған кез келген нысанда залал келтірілуін болдырмауға, қоршаған ортаға антропогендік теріс әсерді барынша азайтуға және оның салдарын жоюға, Қазақстан Республикасының тұрақты дамуының өзге де экологиялық негіздерін қамтамасыз етуге бағытталған шаралар жүйесі (ЭК-нің 8-бабы).

Қоршаған ортаның ластануы деп атмосфералық ауада, жерүсті және жерасты суларында, топырақта немесе жер бетінде ластаушы заттардың, жылудың, шудың, дірілдің, электромагниттік өрістердің, радиацияның мөлшерлері (концентрациялары, деңгейлері) қоршаған орта сапасының мемлекет белгілеген экологиялық нормативтерінен асып түсетін мөлшерде болуы түсініледі (ҚР ЭК-нің 11-бабының 1-тармағы).

Конституцияның 38-бабына сәйкес Қазақстан Республикасының азаматтары табиғатты сақтауға және табиғи байлықтарға ұқыпты қарауға міндетті. Жұмыстарды өндіру процесінде қоршаған ортаны қорғауға қажетті технологиялық тәртіпті қамтамасыз ету мақсатында кәсіпорындарды, құрылыстарды және өзге де объектілерді жобалауға, орналастыруға, салуға, реконструкциялауға, пайдалануға беруге және пайдалануға байланысты жұмыстарды жүргізу кезінде экологиялық талаптар сақталуға тиіс.

Қарастырылып отырған қылмыстық құқық бұзушылықтың қоғамдық қауіптілігі, ең алдымен, ҚР Конституциясының нормаларын бұза отырып, адамның өмірі мен денсаулығына зиян келтіруінен, адамдардың жаппай ауруға шалдығуына (тіпті генетикалық өзгерістерге дейін) әкеп соғуынан көрінеді. Сонымен қатар табиғи объектілерге де (өсімдіктер мен жануарлар дүниесіне, атмосфералық ауаның, судың, топырақтың жай-күйіне және т.б.) зиян келтіріледі.

Қылмыстық құқық бұзушылықтың объектісі — экологиялық қауіпсіздік.

Қазақстан Республикасының 2012 жылғы 6 қаңтардағы «Қазақстан Республикасының ұлттық қауіпсіздігі туралы» Заңының 4-бабының 6) тармақшасына сәйкес экологиялық қауіпсіздік — қоршаған ортаға антропогендік және табиғи әсерлер нәтижесінде туындайтын қатерлерден адамның және азаматтың, қоғам мен мемлекеттің өмірлік маңызы бар мүдделері мен құқықтарының қорғалу жай-күйі.

Экологиялық кодекстің 4-бабының 3-тармағында да экологиялық қауіпсіздікке ұлттық қауіпсіздіктің құрамдас бөлігі ретінде анықтама берілген. Оған сәйкес экологиялық қауіпсіздік деп қоршаған ортаға антропогендік және табиғи әсерлер нәтижесінде туындайтын қатерлерден адамның, қоғам мен мемлекеттің құқықтары мен өмірлік маңызы бар мүдделерінің қорғалу жай-күйі түсініледі.

ҚР ҚК-нің 324-бабында көзделген әрекеттің нәтижесінде үш тікелей объектінің кез келгені зардап шегуі мүмкін: а) қоршаған ортаның тұрақтылығы; б) табиғи-ресурстық әлеует; в) әрбір азаматтың қолайлы қоршаған ортаға конституциялық тұрғыдан кепілдік берілген құқығы.

Талданып отырған қылмыс құрамының объективтік жағы табиғи ресурстарды пайдалану, кәсіпорындарды, құрылыстарды немесе өзге де объектілерді жобалау, орналастыру, салу немесе реконструкциялау, пайдалануға беру немесе пайдалану, өнеркәсіп, энергетика, көлік немесе байланыс объектілерін, ауыл шаруашылығы мақсатындағы және мелиорациялық объектілерді пайдалану, қалаларды не басқа да елді мекендерді, әскери немесе қорғаныс объектілерін салу, әскери немесе ғарыш қызметін жүзеге асыру кезінде экологиялық талаптарды бұзуды, егер бұл әрекет қоршаған ортаға ірі залал келтіруге әкеп соқса немесе әкеп соғуы мүмкін болса не адамның денсаулығына зиян келтірсе, сондай-ақ экологиялық талаптарды бұзу мен туындаған зардаптар арасындағы себепті байланысты қамтиды.

Экологиялық талаптар — ҚР Экологиялық кодексінде және ҚР-ның өзге де нормативтік құқықтық актілері мен нормативтік-техникалық құжаттарында қамтылған, қоршаған орта мен халықтың денсаулығына теріс әсер ететін шаруашылық немесе өзге де қызметке қойылатын шектеулер мен тыйымдар.

Табиғи ресурстарды пайдалану кезінде экологиялық талаптарды бұзу Экологиялық кодексте табиғи ресурстарды пайдаланудың кез келген кезеңінде тікелей тыйым салынған әрекеттерді жасаудан көрінуі мүмкін. Мысалы, қоршаған ортаға жол берілетін антропогендік жүктеме нормативтерін сақтамау; жобада қоршаған ортаның ластануын болдырмау және жою жөніндегі іс-шаралардың болмауы; табиғи ортаны қалпына келтіру жөніндегі талаптарды орындамау; бекітілген жобаларсыз немесе мемлекеттік экологиялық сараптаманың теріс қорытындысы бар жобалар бойынша ғимараттарды, құрылыстарды және өзге де объектілерді салу және реконструкциялау; қоршаған ортаны қорғау саласындағы талаптарға нұқсан келтіретіндей етіп бекітілген жобаларды өзгерту және т.б.

Табиғи ресурстарды пайдалану, кәсіпорындарды, құрылыстарды немесе өзге де объектілерді жобалау, орналастыру, салу немесе реконструкциялау, пайдалануға беру немесе пайдалану, өнеркәсіп, энергетика, көлік немесе байланыс объектілерін, ауыл шаруашылығы мақсатындағы және мелиорациялық объектілерді пайдалану, қалаларды не басқа да елді мекендерді, әскери немесе қорғаныс объектілерін салу, әскери немесе ғарыш қызметін жүзеге асыру кезінде экологиялық талаптарды (қоршаған ортаны қорғау қағидаларын) бұзу әрекет жасау арқылы да, әрекетсіздік арқылы да жасалуы мүмкін, өйткені адам тиісті экологиялық талаптарды орындамау (тиісінше орындамау), сақтамау және тиісінше атқармау арқылы бұзуы мүмкін.

Қылмыстық әрекет ету тиісті объектілерді жобалайтын, орналастыратын, салатын, пайдалануға беретін және пайдаланатын жауапты адамдар тарапынан, кінәлілер экологиялық қауіпсіздік қағидаларын тиісінше орындамаған жағдайларда орын алуы мүмкін.

Қылмыстық әрекетсіздік экологиялық қылмыстық құқық бұзушылықтарды экологиялық қауіпсіздік қағидаларын орындау немесе олардың орындалуын қамтамасыз ету жөніндегі қызметтік міндеттерін кінәлі адамдардың жеке еріктік және зияткерлік қасиеттерін ескере отырып сақтамаған адамдар жасаған кезде тән болады (мысалы, нормативтік-құқықтық нұсқамаға сәйкес осындай міндет жүктелген адамның экологиялық қауіпсіздік қағидаларын орындамауы немесе тазарту құрылыстары мен қондырғыларын жөндеу, бақылау, олардың тиісті пайдаланылуын қамтамасыз ету жөнінде жауапты адамның шаралар қабылдамауы).

Табиғи ресурстарды: жерді, жер қойнауын, суды, орманды және өзге де өсімдіктерді, жануарлар дүниесін пайдалану кезіндегі экологиялық талаптар ҚР-ның тиісті кодекстерімен, заңдарымен және өзге де нормативтік құқықтық актілерімен айқындалады.

Экологиялық талаптар деп Қазақстан Республикасының экологиялық заңнамасында белгіленген, қоршаған ортаны қорғауды қамтамасыз етуге бағытталған қағидалар, талаптар, шектеулер мен тыйымдар түсініледі.

ҚР Экологиялық кодексінің 31-бабында экологиялық қатынастарды мемлекеттік реттеу мемлекет тарапынан Экологиялық кодекспен реттелетін қатынастар субъектілері орындауға міндетті экологиялық талаптарды белгілеу және осы Кодекске сәйкес қоршаған ортаны қорғау саласындағы мемлекеттік реттеу құралдарын қолдану арқылы жүзеге асырылатыны айтылған.

Жобалау дегеніміз — құрылатын, реконструкцияланатын немесе күрделі жөндеуден өткізілетін объектінің жобалық құжаттамасын және техникалық-экономикалық негіздемесін әзірлеу жөніндегі қызмет.

Объектіні орналастыру оның жергілікті жерде кеңістікте орналасуын білдіреді. Ол мемлекеттік қала құрылысы нормативтері мен қағидаларына, аумақтарды аймақтарға бөлу талаптарына, халықтың тұруы үшін қолайлы жағдайларды қамтамасыз ету талаптарына сәйкес болуға тиіс.

Кәсіпорындардың, құрылыстардың және өзге де объектілердің орналасатын жерлерін айқындау аталған объектілер қызметінің экологиялық салдарын ескере отырып, қоршаған ортаны қорғау шарттары мен қағидаларын сақтаған жағдайда жүргізіледі. Кәсіпорындарды, құрылыстарды және өзге де объектілерді орналастыру кезінде күзет, санитариялық-қорғау және өзге де қорғау аймақтары белгіленеді (ЭК-нің 201-бабы).

Құрылыс — өндірістік және өндірістік емес мақсаттағы негізгі қорлар: пайдалануға дайын ғимараттар, құрылыстар және олардың кешендері құрылатын материалдық өндіріс саласы.

Реконструкциялау — бір нәрсені түбегейлі қайта құру, қайта жабдықтау, бір нәрсені ұйымдастыру қағидаттарын өзгерту, сақталған қалдықтары немесе сипаттамалары бойынша бір нәрсені қайта жасау, қалпына келтіру.

Қалалар мен басқа да елді мекендерді жобалау, салу, реконструкциялау халықтың өмір сүруі, еңбек етуі және демалуы үшін барынша қолайлы жағдайларды экологиялық, санитариялық-эпидемиологиялық талаптар мен экологиялық қауіпсіздікті ескере отырып қамтамасыз етуге тиіс (ЭК-нің 200-бабының 1-тармағы).

Кәсіпорындарды, құрылыстарды және өзге де объектілерді салу мен реконструкциялау мемлекеттік экологиялық сараптаманың және санитариялық-эпидемиологиялық сараптаманың (эпидемиялық маңызы жоғары объектілерді салу және реконструкциялау жағдайында) оң қорытындылары болған кезде қоршаған орта сапасының нормативтеріне сәйкес жүзеге асырылады.

Салынған объектілерді пайдалануға беруге барлық экологиялық талаптар толық көлемде орындалған жағдайда ғана жол беріледі. Қабылдау комиссияларының төрағасы мен мүшелері объектілерді қабылдау тәртібін бұзғаны үшін дербес жауаптылықта болады. Заңды тұлғалар және шаруашылық қызметтің өзге де қатысушылары кәсіпорындар мен өзге де объектілерді пайдалану процесінде экологиялық талаптарды сақтауға міндетті.

Кәсіпорындарды, құрылыстарды және өзге де объектілерді пайдалануға беру жобада көзделген барлық экологиялық талаптар толық көлемде орындалған жағдайда, қоршаған ортаны қорғау саласындағы уәкілетті органның қатысуымен құрылатын қабылдау комиссиясының актісі бойынша жүргізіледі.

Объектіні пайдалану дегеніміз — оны тікелей мақсатына сәйкес пайдалану. Қоршаған орта сапасының нормативтерін сақтауды қамтамасыз ететін қауіпті қалдықтарды, шығарындыларды, төгінділерді тазартуға, залалсыздандыруға және кәдеге жаратуға арналған қондырғылар мен жабдықтарсыз, сондай-ақ жобада көзделген жерлерді рекультивациялау, табиғи ресурстарды молықтыру және ұтымды пайдалану жөніндегі жұмыстар аяқталмай кәсіпорындарды, құрылыстарды және өзге де объектілерді пайдалануға тыйым салынады.

Өнеркәсіп, энергетика, көлік және байланыс объектілерін, ауыл шаруашылығы мақсатындағы және мелиорациялық объектілерді пайдалану қоршаған ортаның ластануын болдырмайтын белгіленген экологиялық талаптарды ескере отырып және экологиялық негізделген технологияларды, қажетті тазарту құрылыстары мен санитариялық қорғау аймақтарын пайдалану арқылы жүзеге асырылуға тиіс. Көрсетілген объектілерді пайдалану кезінде экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз ететін аз қалдықты және қалдықсыз технологиялар енгізілуге тиіс.

Қоршаған ортаға теріс әсер ететін автомобиль және өзге де көлік құралдарын пайдаланатын жеке және заңды тұлғалар жол берілетін шығарындылар нормативтерін сақтауға, шу деңгейін және қоршаған ортаға өзге де теріс әсерді төмендету жөнінде шаралар қабылдауға міндетті.

Түсіндіріліп отырған норманың диспозициясы бланкеттік сипатқа ие, сондықтан ҚР ҚК-нің 324-бабы бойынша әрекетті саралау кезінде айыптау қорытындысында және сот үкімінде нақты қандай экологиялық талаптардың бұзылғанын және олардың қандай нормативтік актімен көзделгенін көрсету қажет. Кейбір жағдайларда сараптама жүргізу немесе маманның консультациясын алу қажет.

ҚР Жоғарғы Сотының 2004 жылғы 18 маусымдағы «Кейбір экологиялық қылмыстық құқық бұзушылықтар үшін жауаптылық туралы заңнаманы соттардың қолдануы туралы» нормативтік қаулысының 1-тармағында былай делінген: «Экологиялық қылмыстық құқық бұзушылықтар туралы істерді қарау кезінде заңды дұрыс қолдануды қамтамасыз ету үшін соттар әрбір нақты жағдайда шаруашылық және өзге де қызметті жүзеге асыру, экологиялық қауіпті заттарды өндіру, сақтау және пайдалану, өзге де әрекеттерді жасау (судағы кәсіпшілік, аңшылық кәсіпшілік, ағаштар мен бұталарды кесу және т.б.) кезінде қандай экологиялық талаптар және (немесе) қағидалар сақталуға тиіс болғанын, сондай-ақ бұл талаптар мен қағидалардың қандай нормативтік құқықтық актілермен белгіленгенін анықтауы қажет. Бұл ретте экологиялық қылмыстық құқық бұзушылықтар жасағаны үшін жауаптылықты белгілейтін қылмыстық заң нормаларының бланкеттік сипатта болатынын ескеру қажет».

Осы қылмыс құрамы өзінің құрылымы бойынша материалдық-формальдық сипатқа ие, яғни қоршаған ортаға ірі залал келтірілген немесе адамның денсаулығына зиян келтірілген жағдайда ол материалдық құрам болып танылады және тиісінше, экологиялық талаптарды бұзу нәтижесінде зиянды зардаптар туындамаған, бірақ қоршаған ортаға ірі залал келтіруі мүмкін болған жағдайларда формальдық құрам болып танылады және аяқталған деп есептеледі. Мысалы, қандай да бір объектіні жобалау кезінде немесе осындай объектіні салу кезінде табиғи ресурстарды пайдалану барысында қоршаған ортаға ірі залал келтіру түріндегі қоғамдық қауіпті зардаптар бірден туындамағанымен, қоршаған ортаға зиян қылмыс жасалғаннан кейін белгілі бір уақыт өткен соң туындауы мүмкін.

ҚР ҚК-нің 3-бабының 38) тармақшасына сәйкес қоршаған ортаға келтірілген ірі залал деп қоршаған ортаны және табиғи ресурстардың тұтынушылық қасиеттерін қалпына келтіруге қажетті шығындардың құндық көрінісі бір мың айлық есептік көрсеткіштен асатын мөлшерде болуы танылады.

ҚР Жоғарғы Сотының жоғарыда аталған нормативтік қаулысының 18-тармағының 2-абзацында былай делінген: «Қоршаған ортаға келтірілген ірі залал деп (ҚК-нің 324-бабының бірінші бөлігі, 325, 326, 328-баптарының екінші бөліктері, 329, 330, 332, 333, 334-баптарының бірінші бөліктері, 335-бабы төртінші бөлігінің 4) тармағы, 337-бабы төртінші бөлігінің 4) тармағы, 338-бап, 340-бабы үшінші бөлігінің 3) тармағы, 341-баптың бірінші бөлігі және 343-баптың екінші бөлігі) қоршаған ортаны және табиғи ресурстардың тұтынушылық қасиеттерін қалпына келтіруге қажетті шығындардың құндық көрінісі бір мың айлық есептік көрсеткіштен асатын мөлшерде белгіленген осындай зиян келтіру түсініледі».

Міндетті қоғамдық қауіпті зардап ретінде адамның денсаулығына зиян келтіру деп, еңбекке қабілеттілігінен айырылуға әкеп соққанына немесе әкеп соқпағанына қарамастан, денсаулыққа жеңіл зиян келтіруді не денсаулыққа ауырлығы орташа немесе ауыр зиян келтіруді түсіну қажет.

Экологиялық қылмыстық құқық бұзушылықтардың жекелеген түрлері бойынша адамның денсаулығына зиян келтірудің міндетті қоғамдық қауіпті зардабы деп (ҚК-нің 324, 325, 326, 328, 329, 330, 332, 333-баптары, 343-бабының екінші бөлігі) адамның еңбекке қабілеттілігінен айырылуына әкеп соққанына немесе әкеп соқпағанына қарамастан, денсаулыққа жеңіл зиян келтіруді не денсаулыққа ауырлығы орташа немесе ауыр зиян келтіруді түсіну қажет (Жоғарғы Соттың нормативтік қаулысының 20-тармағы). ҚК-нің 324-бабының 1-бөлігінде адамның денсаулығына зиян келтіру туралы айтылған. Сөзбе-сөз түсіндіру жағдайында «адам» деген ұғым жекеше түрде кез келген жеке тұлғаны білдіреді.

Денсаулыққа келтірілген зиян түрлерінің (ауырлық дәрежесі бойынша) осылайша кең қамтылуы экологиялық қылмыстық құқық бұзушылықтардың сипаты мен құқықтық табиғатына, сондай-ақ түсіндіріліп отырған бапта көзделген құқық бұзушылық құрамдарының заңдық құрылымына байланысты.

Түсіндіріліп отырған баптың заңдық құрылымы мен мазмұнына сүйене отырып, денсаулыққа кез келген ауырлық дәрежесінде зиян келтірілген жағдайда әрекет тек ҚР ҚК-нің 324-бабының 1-бөлігі бойынша ғана саралануға тиіс (өйткені ҚР ҚК-нің 324-бабының 2-бөлігінде көзделген зардаптарға тек адамның өлімі ғана жатады).

Бірнеше адамның денсаулығына зиян келтіруге байланысты әрекеттерді (мысалы, екі немесе үш адамға) қалай саралау керек деген сұрақ туындайды. Менің пайымдауымша, бұл жағдайда заң шығарушының ойынша, бірнеше адамның денсаулығына зиян келтіру ҚР ҚК-нің 234-бабы бойынша саралануға тиіс (кеңейтілген түсіндіру қағидаты бойынша).

Құқық бұзушы келтірген экологиялық зиян кінәлі адаммен толық көлемде есептеледі және өтелуге жатады, бұл ретте зиянның қасақана әрекеттер (әрекетсіздік) немесе абайсыздық нәтижесінде келтірілгеніне қарамастан, ҚР Азаматтық кодексінің, «Жануарлар дүниесін қорғау туралы» Заңның, ҚР Ауыл шаруашылығы министрінің 2015 жылғы 27 ақпандағы «Жануарлар дүниесін қорғау, өсімін молайту және пайдалану саласындағы Қазақстан Республикасы заңнамасын бұзудан келтірілген зиян мөлшерін өтеу мөлшерлерін бекіту туралы», 2007 жылғы 31 мамырдағы «Қазақстан Республикасының орман заңнамасын бұзудан келтірілген зиян мөлшерін есептеуге арналған базалық мөлшерлемелерді бекіту туралы» бұйрықтарына, зиян келтірілген уақытта қолданыста болған нормативтік құқықтық актілерде көрсетілген зиян мөлшерін есептеу таксалары мен әдістемелеріне сәйкес, ал олар болмаған жағдайда — келтірілген шығындарды ескере отырып, қоршаған ортаның бұзылған жай-күйін қалпына келтіруге жұмсалған нақты шығындар бойынша өтеледі.

Экологиялық заңнаманы бұзу салдарынан денсаулыққа немесе мүлікке келтірілген зиян жәбірленушінің еңбекке қабілеттілігінен айырылу дәрежесін, оның емделуге және денсаулығын қалпына келтіруге, науқасты күтуге жұмсаған шығындарын, өзге де шығыстары мен залалдарын ескере отырып, толық көлемде өтелуге жатады. Денсаулыққа келтірілген зиянның ауырлық дәрежесі тиісті медициналық комиссиялардың (сараптамалардың) қорытындысы негізінде айқындалады.

Бұл ретте осындай зардаптардың ст. 324 УК диспозициясында көзделген жұмыстардың бір түрін орындау процесінде жасалған экологиялық талаптарды бұзудан туындауы жеткілікті.

Экологиялық талаптарды бұзу мен туындаған қоғамдық қауіпті зардаптар арасында қажетті себепті байланыс анықталуға тиіс.

Қылмыстың субъективтік жағы жанама қасақаналықпен сипатталады. Адам өзінің экологиялық талаптарды бұзып отырғанын сезінеді, қоғамдық қауіпті зардаптардың туындау мүмкіндігін алдын ала біледі және олардың туындауына саналы түрде жол береді не оларға немқұрайлы қарайды. Жанама қасақаналықтың болуы табиғи ресурстарды пайдалану кезіндегі экологиялық талаптардың өз мақсаты мен мазмұны бойынша зиянды зардаптардың алдын алуға бағытталғанымен негізделеді, демек, оларды бұзу осы талаптар алдын алуға бағытталған зардаптарға жол беруді немесе оларға немқұрайлы қарауды білдіреді.

Экологиялық қылмыстық құқық бұзушылықтардың жекелеген түрлерінің субъективтік жағының құрылымында теориялық қылмыстық құқықта да, құқық қолдану практикасында да қылмыстық құқық бұзушылық құрамын анықтау кезінде белгілі бір мәселелер туындататын бірқатар ерекшеліктер бар екенін атап өткен жөн.

Негізгі мәселе экологиялық қылмыстық құқық бұзушылықтың кінәнің абайсыздық нысанымен жасалуына байланысты. ҚР қылмыстық заңнамасын қолданудың отандық практикасын талдау көрсеткендей, қоршаған ортаға залал келтіруге байланысты қоғамдық қауіпті әрекеттерді жасау кезінде адамның өзі жасаған әрекетке және, ең алдымен, оның қоғамдық қауіпті зардаптарына психикалық қатынасы көбінесе абайсыздық түрінде (яғни менмендік немесе немқұрайлылық түрінде) көрінеді. Сонымен бірге, оны абайсызда жасаған жағдайда, ҚР ҚК-нің 19-бабының 4-бөлігі негізінде мұндай әрекетті қылмыс деп тану мүмкін емес. Осы нормаға сәйкес абайсызда жасалған әрекет, егер бұл туралы ҚК Ерекше бөлімінің тиісті бабында көрсетілсе ғана қылмыс деп танылуы мүмкін.

Осылайша, ҚР ҚК-нің 324-бабында көзделген әрекет абайсызда жасалған жағдайда қылмыс деп танылмайды, ал оны жасаған адам ҚР заңнамасында белгіленген тәртіппен тек азаматтық-құқықтық жауаптылыққа ғана тартылуы мүмкін.

Қарастырылып отырған қылмыс тікелей қасақаналықпен жасалған жағдайда, яғни адам әрекеттің қоғамдық қауіпті сипатын сезінсе, қоғамдық қауіпті зардаптардың туындау мүмкіндігін немесе болмай қоймайтынын алдын ала білсе және олардың туындауын қаласа, ол ҚР ҚК-нің жеке адамға қарсы, бейбітшілік пен адамзат қауіпсіздігіне қарсы, конституциялық құрылыс негіздері мен мемлекет қауіпсіздігіне қарсы қасақана қылмыстық құқық бұзушылықтар үшін жауаптылықты көздейтін өзге де баптары бойынша қылмыстық жауаптылыққа тартылады.

Қарастырылып отырған қылмыстың субъектісі — 16 жасқа толған, есі дұрыс жеке тұлға немесе арнайы субъект.

ҚР Жоғарғы Сотының жоғарыда келтірілген нормативтік қаулысының 2-тармағына сәйкес экологиялық қылмыстық құқық бұзушылықтардың субъектілері кез келген жеке тұлғалар, оның ішінде мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамдар және оларға теңестірілген адамдар, лауазымды адамдар, сондай-ақ жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын адамдар және мемлекеттік және мемлекеттік емес, коммерциялық немесе коммерциялық емес ұйымдарда басқару функцияларын орындайтын адамдар болуы мүмкін.

Экологиялық қылмыстық құқық бұзушылық мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адам немесе оған теңестірілген адам, лауазымды адам, сондай-ақ жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын адам немесе коммерциялық не коммерциялық емес ұйымдарда басқару функцияларын орындайтын адам жасаған жағдайларда, олардың әрекеттерінде лауазымдық өкілеттіктерді немесе коммерциялық не коммерциялық емес ұйымдарда басқару функцияларын орындайтын адамның өкілеттіктерін теріс пайдалану белгілері де болған кезде, олардың әрекеттері экологиялық қылмыстық құқық бұзушылық үшін де, мемлекеттік қызмет пен мемлекеттік басқару мүдделеріне қарсы сыбайлас жемқорлық және өзге де қылмыстық құқық бұзушылық үшін немесе коммерциялық және өзге де ұйымдардағы қызмет мүдделеріне қарсы қылмыстық құқық бұзушылық үшін жауаптылықты көздейтін ҚР ҚК-нің тиісті баптары бойынша саралануға тиіс.

ҚР Экологиялық кодексінің 178-бабында мемлекеттік экологиялық бақылауды жүзеге асыратын лауазымды адамдардың құқықтары регламенттелген, оның ішінде:

субъектіге (объектіге) бару арқылы профилактикалық бақылау жүргізу немесе тиісті заңды негіз болған кезде тексеру жүргізу үшін тексерілетін объектінің аумағы мен үй-жайларына, оның ішінде өлшеу аспаптарымен және сынамалар алуға арналған жабдықтармен, сондай-ақ қажет болған жағдайда Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес мамандарды, консультанттар мен сарапшыларды тарта отырып кіруге, қажетті өлшеулер жүргізуге, сынамалар (оның ішінде тауарлар мен материалдардың үлгілерін) алуға және оларды талдауға;

тексерілетін субъектілерден (объектілерден) қоршаған ортаға антропогендік әсер ету көлемін анықтау үшін қажетті сынамалардың зертханалық зерттеулерінің нәтижелерін және өзге де материалдарды сұратуға және алуға;

Қазақстан Республикасының экологиялық заңнамасының талаптарын бұза отырып жүзеге асырылатын мемлекеттік экологиялық бақылау субъектісінің қызметін шектеу, тоқтата тұру және оған тыйым салу туралы талап қоюмен сотқа талап арыздар беруге;

экологиялық залал келтіру фактілерін анықтауға және осы Кодекстің талаптарына сәйкес оны жою жөніндегі шараларды айқындауға қатысуға;

Қазақстан Республикасының экологиялық заңнамасының талаптарын бұзушылардың әрекеттерінің алдын алу немесе жолын кесу үшін жәрдем көрсету жөнінде прокуратураға және өзге де құқық қорғау органдарына жүгінуге;

Қазақстан Республикасының заңдарында көзделген, Қазақстан Республикасының экологиялық заңнамасының талаптарын бұзуына байланысты жеке және заңды тұлғалардың рұқсаттарын, қорытындыларын, лицензиялары мен басқа да рұқсат беру құжаттарын кері қайтарып алу, айыру және қолданылуын тоқтата тұру жөніндегі шараларды қабылдауға құқылы.

ҚР ҚК-нің 324-бабының 2-бөлігі бойынша жауаптылық қоршаған ортаға аса ірі залал келтірілген немесе адамның өліміне не адамдардың жаппай ауруға шалдығуына әкеп соққан жағдайда туындайды.

ҚР ҚК-нің 3-бабының 3) тармақшасына сәйкес қоршаған ортаға келтірілген аса ірі залал деп қоршаған ортаны және табиғи ресурстардың тұтынушылық қасиеттерін қалпына келтіруге қажетті шығындардың құндық көрінісі жиырма мың айлық есептік көрсеткіштен асатын мөлшерде болуы танылады.

ҚР Жоғарғы Сотының жоғарыда аталған нормативтік қаулысының 18-тармағының 3-абзацында былай делінген: «Қоршаған ортаға келтірілген аса ірі залал деп (ҚК-нің 324-бабының екінші бөлігі, 325, 326, 328-баптарының үшінші бөліктері, 329, 330, 332, 333, 334-баптарының екінші бөліктері, 337-бабы бесінші бөлігінің 2) тармағы және 343-бабының үшінші бөлігі) қоршаған ортаны және табиғи ресурстардың тұтынушылық қасиеттерін қалпына келтіруге қажетті шығындардың құндық көрінісі жиырма мың айлық есептік көрсеткіштен асатын мөлшерде белгіленген зиян келтіру түсініледі».

Адам қайтыс болған жағдайда жеке адамға қарсы қылмыстық құқық бұзушылықты көздейтін бап бойынша қосымша саралау талап етілмейді, өйткені бұл ауырлататын белгі ҚР ҚК-нің 324-бабының 2-бөлігінде көзделген.

Қарастырылып отырған әрекеттің объективтік жағының белгілерін түсіндірудегі одан да күрделі және біржақты емес мәселе зардап шеккен адамдардың саны болып табылады.

ҚР ҚК-нің 324-бабының 2-бөлігінде денсаулыққа зиян келтірумен байланысты қоғамдық қауіпті зардаптар ретінде адамдардың жаппай ауруға шалдығуы көрсетілген. Экологиялық ластанудан туындаған ауру адамдардың денсаулығына зиян келтірудің жеке бір жағдайына жатады.

Адамдардың жаппай ауруға шалдығуы деп адамдардың көп санының ауруға шалдығуын түсіну қажет. «Жаппай» деген ұғым көпшілікке, көптеген адамдарға таралатын дегенді білдіреді.

Экологиялық ластанудан туындаған адамдардың жаппай ауруға шалдығуының бар-жоғы тек ауруға шалдыққандардың сандық көрсеткіші негізінде ғана емес, сонымен қатар аурудың таралу аумағы мен тиісті аумақтағы халықтың тығыздығы негізінде де анықталуға тиіс.

Мысалы, мынадай жағдайларда ауру жаппай сипатта деп танылуы мүмкін:

бір әрекеттің нәтижесінде экологиялық ластануға ұшыраған кең аумақта 5–10 немесе одан да көп адамның ауруға шалдығуы;

егер ластану аумағы халқы аз қоныстанған аумақты қамтыса (мысалы, 10 адам тұратын елді мекен), тіпті 3 немесе одан да көп адамның ауруға шалдығуы.

Эпидемиялық процесті сандық сипаттау үшін сырқаттанушылық деген ұғым пайдаланылады. Сырқаттанушылық белгілі бір кезең ішінде (мысалы, бір жылда) ауруға шалдыққандар санының осы аудан тұрғындарының санына қатынасы арқылы айқындалады. Сырқаттанушылық 100, 10 немесе 1 мың адамға шаққандағы коэффициенттермен көрсетіледі.

ҚР ҚК-нің 324-бабының 1-бөлігінде көзделген әрекет ауырлығы орташа қылмыстарға жатады.

ҚР ҚК-нің 324-бабының 2-бөлігінде көзделген әрекет ауыр қылмыстарға жатады.

Исидор Шамилович Борчашвилидің Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктемесі, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.

Конституция Заң Кодекс Норматив Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заң қызметі Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Арбитраждық Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар