Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 405-бабына түсініктеме. Қызметіне экстремизм немесе терроризмді жүзеге асыруына байланысты соттың тыйым салу немесе тарату туралы шешімі шығарылғаннан кейін қоғамдық немесе діни бірлестіктің не өзге де ұйымның қызметін ұйымдастыру және оған қатысу

1. Қызметіне экстремизмді немесе терроризмді жүзеге асыруына байланысты соттың заңды күшіне енген қызметіне тыйым салу немесе тарату туралы шешімі бар қоғамдық немесе діни бірлестіктің не өзге де ұйымның қызметін ұйымдастыру —

алты мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не алты жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан бес жылға дейінгі мерзімге айыра отырып немесе онсыз, шетелдікті немесе азаматтығы жоқ адамды Қазақстан Республикасының шегінен бес жыл мерзімге шығарып жібере отырып.

2. Қызметіне экстремизмді немесе терроризмді жүзеге асыруына байланысты соттың заңды күшіне енген қызметіне тыйым салу немесе тарату туралы шешімі бар қоғамдық немесе діни бірлестіктің не өзге де ұйымның қызметіне қатысу —

екі мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не екі жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан үш жылға дейінгі мерзімге айыра отырып немесе онсыз, шетелдікті немесе азаматтығы жоқ адамды Қазақстан Республикасының шегінен бес жыл мерзімге шығарып жібере отырып.

Ескертпе. Қызметіне экстремизмді немесе терроризмді жүзеге асыруына байланысты соттың заңды күшіне енген қызметіне тыйым салу немесе тарату туралы шешімі бар қоғамдық немесе діни бірлестіктің не өзге де ұйымның қызметіне қатысуды ерікті түрде тоқтатқан адам, егер оның әрекеттерінде өзге қылмыс құрамы болмаса, қылмыстық жауаптылықтан босатылады.

405-бапта көзделген қылмыстың қоғамдық қауіптілігі қоғамдық, діни немесе өзге де ұйымдардың экстремизм мен терроризмді жүзеге асыруынан көрінеді, олардың көріністері Қазақстан Республикасының мемлекеттілік негіздері мен ұлттық қауіпсіздігіне нақты қауіп төндіреді.

Қарастырылып отырған қылмыстың объектісі қоғамдық, діни бірлестіктердің немесе өзге де ұйымдардың қызметін қамтамасыз ететін қоғамдық қатынастар болып табылады. Қосымша объектісі сот үкімінің, шешімінің немесе өзге де сот актісінің орындалуын қамтамасыз ету жөніндегі сот төрелігі органдарының қызметін қамтамасыз ететін қоғамдық қатынастар болып табылады.

ҚК-нің 405-бабында көзделген қылмыстың объективтік жағы қызметіне экстремизмді немесе терроризмді жүзеге асыруына байланысты соттың заңды күшіне енген қызметіне тыйым салу немесе тарату туралы шешімі бар қоғамдық немесе діни бірлестіктің не өзге де ұйымның қызметін ұйымдастырудан көрінеді.

Қарастырылып отырған бап шеңберінде қызметті ұйымдастыру дегеніміз — тыйым салынған ұйымның заңсыз қызметін жалғастыруға немесе қайта бастауға бағытталған ұйымдастырушылық сипаттағы әрекеттер (мысалы, жиналыстар шақыру, жаңа мүшелерді тартуды ұйымдастыру, шерулер ұйымдастыру, егер бұл тарату рәсіміне байланысты болмаса, банктік шоттарды пайдалану).

Осылайша, қызметіне экстремизмді немесе терроризмді жүзеге асыруына байланысты соттың заңды күшіне енген қызметіне тыйым салу немесе тарату туралы шешімі бар қоғамдық, діни немесе өзге де бірлестіктің қызметін ұйымдастыру деп сот экстремистік немесе террористік деп таныған қоғамдық, діни немесе өзге де бірлестіктердің жұмыс істеуіне бағытталған барлық әрекеттердің (оның ішінде басшылық жасау, қаржыландыру, адамдарды тарту) жиынтығын түсіну қажет.

Азаматтық процестік кодекстің 223-бабына сәйкес, сот шешімі — істі мәні бойынша шешетін бірінші сатыдағы соттың сот актісі, яғни соттың процестің барлық қатысушылары үшін міндетті және мемлекеттік мәжбүрлеу күшімен қамтамасыз етілген биліктік-еріктік актісі.

Азаматтық процестік кодекстің 240-бабына сәйкес, егер шешімге апелляциялық шағым берілмесе немесе прокурор апелляциялық өтінішхат келтірмесе, бірінші сатыдағы соттың шешімі апелляциялық шағым беру, прокурордың апелляциялық өтінішхатын келтіру мерзімі өткеннен кейін заңды күшіне енеді.

«Қоғамдық бірлестіктер туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 23-бабына сәйкес, қоғамдық бірлестіктің қызметі прокуратура, ішкі істер органдарының ұсынулары, облыстардың, республикалық маңызы бар қалалардың, астананың жергілікті атқарушы органдарының өтініштері немесе азаматтардың өтініштері негізінде Конституция мен Қазақстан Республикасының заңнамасын бұзған немесе қоғамдық бірлестіктің жарғысында айқындалған мақсаттары мен міндеттерінің шегінен шығатын әрекеттерді бірнеше рет жасаған жағдайларда сот шешімімен үш айдан алты айға дейінгі мерзімге тоқтатыла тұруы мүмкін.

Қоғамдық бірлестіктің қызметі тоқтатыла тұрған жағдайда оған барлық бұқаралық ақпарат құралдарын пайдалануға, үгіт-насихат жүргізуге, бейбіт жиналыстар мен басқа да бұқаралық іс-шараларды ұйымдастыруға және өткізуге, сайлауға қатысуға тыйым салынады. Сондай-ақ қоғамдық бірлестіктің банктік салымдарды пайдалану құқығы тоқтатыла тұрады, бұған еңбек шарттары бойынша есеп айырысулар, оның қызметі нәтижесінде келтірілген залалды өтеу және айыппұлдарды төлеу кірмейді.

Егер қоғамдық бірлестік қызметі тоқтатыла тұрған белгіленген мерзім ішінде оның қызметін тоқтата тұруға негіз болған бұзушылықтарды жойса, онда көрсетілген мерзім аяқталғаннан кейін қоғамдық бірлестік өз қызметін қайта бастайды. Қоғамдық бірлестік бұзушылықтарды жоймаған жағдайда не Қазақстан Республикасының заңнамасын қайтадан бұзған жағдайда прокуратура, ішкі істер органдары, сондай-ақ облыстардың, республикалық маңызы бар қалалардың, астананың жергілікті атқарушы органдары, азаматтар оны тарату туралы арызбен сотқа жүгінуге құқылы.

Қоғамдық бірлестікті сот шешімі бойынша тарату оның мемлекеттік тіркелу фактісіне қарамастан, оның қызметіне тыйым салуды білдіреді.

Қоғамдық бірлестікті таратуға немесе оның қызметіне тыйым салуға негіз болып қоғамдық бірлестіктің адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарын бұзуы; Конституцияны, конституциялық заңдарды, заңдарды немесе өзге де нормативтік актілерді бірнеше рет немесе өрескел бұзуы не қоғамдық бірлестіктің жарғылық мақсаттарына қайшы келетін қызметті жүйелі түрде жүзеге асыруы мүмкін.

Қазақстан Республикасының 2005 жылғы 18 ақпандағы «Экстремизмге қарсы іс-қимыл туралы» Заңының 1-бабының 5) тармақшасына сәйкес, экстремистік әрекеттер деп экстремистік мақсаттағы әрекеттерді тікелей іске асыру, оның ішінде осындай әрекеттерді жасауға жария түрде шақыру, экстремистік ұйымдардың рәміздерін насихаттау, үгіттеу және жария түрде көрсету түсініледі.

Экстремизм — бұл мыналарды ұйымдастыру және (немесе) жасау:

жеке және (немесе) заңды тұлғаның, жеке және (немесе) заңды тұлғалар бірлестігінің экстремистік деп белгіленген тәртіппен танылған ұйымдардың атынан әрекеттер жасауы;

жеке және (немесе) заңды тұлғаның, жеке және (немесе) заңды тұлғалар бірлестігінің мынадай экстремистік мақсаттарды көздейтін әрекеттер жасауы: конституциялық құрылысты күшпен өзгерту, Қазақстан Республикасының егемендігін, оның аумақтық тұтастығын, қол сұғылмаушылығын және бөлінбейтіндігін бұзу, мемлекеттің ұлттық қауіпсіздігі мен қорғаныс қабілетін әлсірету, билікті күшпен басып алу немесе билікті күшпен ұстап тұру, заңсыз әскерилендірілген құралымды құру, оған басшылық ету және оған қатысу, қарулы бүлікті ұйымдастыру және оған қатысу, әлеуметтік, сословиелік алауыздықты қоздыру (саяси экстремизм); нәсілдік, ұлттық және рулық алауыздықты, оның ішінде зорлық-зомбылықпен немесе зорлық-зомбылық жасауға шақырулармен байланысты алауыздықты қоздыру (ұлттық экстремизм); діни араздықты немесе алауыздықты, оның ішінде зорлық-зомбылықпен немесе зорлық-зомбылық жасауға шақырулармен байланысты араздықты немесе алауыздықты қоздыру, сондай-ақ азаматтардың қауіпсіздігіне, өміріне, денсаулығына, имандылығына немесе құқықтары мен бостандықтарына қатер төндіретін кез келген діни практиканы қолдану (діни экстремизм) (жоғарыда аталған Заңның 1-бабының 1) тармақшасы).

Экстремистік топ — бір немесе бірнеше экстремистік қылмыс жасау мақсатын көздейтін ұйымдасқан топ (аталған Заңның 1-бабының 8) тармақшасы).

Экстремистік ұйым — экстремизмді жүзеге асыратын және сот экстремистік деп таныған заңды тұлға, жеке және (немесе) заңды тұлғалар бірлестігі (аталған Заңның 1-бабының 9) тармақшасы).

Жоғарыда аталған Заңның 8-бабына сәйкес, егер ұйымның құрылымдық бөлімшелерінің (филиалдары мен өкілдіктерінің) кем дегенде біреуі осы ұйымның басқару органдарының бірінің хабардар болуымен экстремизмді жүзеге асырса, ұйым экстремистік деп танылады.

Қазақстан Республикасының аумағында және (немесе) басқа мемлекеттің аумағында өз қызметін жүзеге асыратын ұйым прокурордың арызы бойынша Қазақстан Республикасының заңнамасында көзделген тәртіппен сот арқылы экстремистік деп танылады.

Қазақстан Республикасының мемлекеттік органдары өз құзыреті шегінде ұйымды экстремистік деп тану үшін қажетті дәлелдемелік базаны қалыптастыру мақсатында прокуратура органдарына материалдар ұсынуға міндетті.

Қазақстан Республикасының 1999 жылғы 13 шілдедегі «Терроризмге қарсы іс-қимыл туралы» Заңының 1-бабының 5) тармақшасына сәйкес, терроризм — халықты үрейлендіруге байланысты және жеке адамға, қоғам мен мемлекетке зиян келтіруге бағытталған зорлық-зомбылық және (немесе) өзге де қылмыстық әрекеттер жасау немесе оларды жасау қатері арқылы мемлекеттік органдардың, жергілікті өзін-өзі басқару органдарының немесе халықаралық ұйымдардың шешім қабылдауына ықпал ету практикасы мен зорлық-зомбылық идеологиясы.

Террористік ұйым — террористік қызметті жүзеге асыратын не өз қызметінде терроризмді пайдалану мүмкіндігін мойындайтын, өзіне қатысты террористік деп тану туралы сот шешімі қабылданған және заңды күшіне енген ұйым (аталған Заңның 1-бабының 17) тармақшасы).

Террористік қызмет — төменде көрсетілген кез келген әрекеттерді жасау:

терроризм актісін ұйымдастыру, жоспарлау, дайындау, қаржыландыру және іске асыру;

терроризм актісіне арандату;

терроризм актісін жасау мақсатында заңсыз әскерилендірілген құралымды, қылмыстық қоғамдастықты (қылмыстық ұйымды), ұйымдасқан топты ұйымдастыру, сондай-ақ осындай құрылымдарға қатысу;

террористерді жалдау, қаруландыру, оқыту және пайдалану;

терроризм актісін ұйымдастыруға, жоспарлауға, дайындауға және жасауға ақпараттық немесе өзге де жәрдемдесу;

терроризм идеяларын насихаттау, террористік материалдарды, оның ішінде бұқаралық ақпарат құралдарын немесе телекоммуникация желілерін пайдалана отырып тарату;

террористерге, сондай-ақ Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес қызметі террористік деп танылған ұйымдарға қаржылық, құқықтық көмек көрсету немесе өзге де қолдау көрсету, бұл ретте көрсетілген әрекеттердің террористік қызметті жүзеге асыру немесе террористік ұйымды қамтамасыз ету үшін пайдаланылатынын ұғыну.

Қылмыс құрамы өзінің құрылымы бойынша формальды болып табылады. Қылмыс қызметіне экстремизмді немесе терроризмді жүзеге асыруына байланысты соттың заңды күшіне енген қызметіне тыйым салу немесе тарату туралы шешімі бар қоғамдық немесе діни бірлестіктің не өзге де ұйымның қызметін ұйымдастыру сәтінен бастап не оның қызметіне қатысу сәтінен бастап аяқталған болып есептеледі.

ҚК-нің 405-бабында көзделген қылмыстың субъективтік жағы тікелей қасақаналық түріндегі қасақана кінә нысанымен сипатталады. Кінәлі адам қызметіне экстремизмді немесе терроризмді жүзеге асыруына байланысты соттың заңды күшіне енген қызметіне тыйым салу немесе тарату туралы шешімі бар қоғамдық немесе діни бірлестіктің не өзге де ұйымның қызметін ұйымдастырып отырғанын сезінеді және соны қалайды.

Мотив пен мақсат, белгілі болғандай, қылмысты саралауға әсер етпейді, алайда жаза тағайындау кезінде сот оларды ескереді.

ҚК-нің 405-бабында көзделген қылмыстың субъектісі — есі дұрыс, 16 жасқа толған жеке тұлға.

ҚК-нің 405-бабының 2-бөлігінде қызметіне экстремизмді немесе терроризмді жүзеге асыруына байланысты соттың заңды күшіне енген қызметіне тыйым салу немесе тарату туралы шешімі бар қоғамдық немесе діни бірлестіктің не өзге де ұйымның қызметіне қатысқаны үшін жауаптылық көзделген.

Қоғамдық немесе діни бірлестіктің не өзге де ұйымның қызметіне қатысу деп адамның жоғарыда аталған ұйымдардың мақсаттарын жүзеге асыруға бағытталған қасақана әрекеттер жасауы түсініледі (тыйым салынған ұйымның қызметін насихаттау мақсатында әңгімелер өткізу, жаңа қатысушыларды тарту, өткізілетін іс-шараларға тікелей қатысу және т.б.).

Заң экстремистік қоғамдық немесе діни бірлестіктердің не өзге де ұйымдардың қызметіне қатысуды осындай қатысудың белсенділік дәрежесі бойынша бөлмейді.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2017 жылғы 8 желтоқсандағы «Террористік және экстремистік қылмыстар туралы заңнаманы қолдану жөніндегі сот практикасының кейбір мәселелері туралы» нормативтік қаулысына сәйкес, террористік, экстремистік топтың қызметіне қатысу деп топтың құрамына кіруді (мысалы, ант қабылдау, террористік және (немесе) экстремистік қызметпен айналысатын ұйымға мүшелікке өту, топ басшысының тапсырмалары мен тапсырмаларын орындау) түсіну қажет.

Адамның топқа қатысу нысанындағы қылмыстық құқық бұзушылығы террористік және (немесе) экстремистік қызметті жүзеге асыруға не террористік және (немесе) экстремистік бағыттағы бір немесе бірнеше қылмыстық құқық бұзушылықты дайындауға немесе жасауға қатысу ниетімен топтың құрамына кірген сәттен бастап аяқталған болып есептеледі.

Қызметіне экстремизмді немесе терроризмді жүзеге асыруына байланысты соттың заңды күшіне енген қызметіне тыйым салу немесе тарату туралы шешімі бар қоғамдық немесе діни бірлестіктің не өзге де ұйымның қызметіне қатысу (оны ұйымдастыру сияқты) себептері сан алуан: идеологиялық, саяси, нәсілдік, ұлттық, рулық, әлеуметтік, сословиелік алауыздықты қоздыру (саяси экстремизм).

ҚК-нің 405-бабының 2-бөлігі бойынша саралау үшін жалпы белгілерден басқа, қылмыс субъектісі осындай қосымша белгіге, яғни қызметіне экстремизмді немесе терроризмді жүзеге асыруына байланысты соттың заңды күшіне енген қызметіне тыйым салу немесе тарату туралы шешімі бар қоғамдық немесе діни бірлестіктің не өзге де ұйымның қызметіне қатысушы болу белгісіне ие болуы тиіс.

ҚК-нің 405-бабы ҚК-нің 430-бабына «Сот үкімін, сот шешімін немесе өзге де сот актісін не атқарушылық құжатты орындамау» қатысты арнайы норма болып табылады, тиісінше ҚК-нің 430-бабымен жиынтық бойынша саралау талап етілмейді.

Қоғамдық немесе діни бірлестіктің не өзге де ұйымның ұйымдастырушысы (басшысы) немесе қатысушысы нақты қылмыс жасаған жағдайда оның әрекеттері ҚК-нің 405-бабының 1 немесе 2-бөліктерінде және ҚК Ерекше бөлімінің тиісті бабында көзделген қылмыстар жиынтығы бойынша саралануға жатады.

ҚК-нің 405-бабына ескертпеге сәйкес, қызметіне экстремизмді немесе терроризмді жүзеге асыруына байланысты соттың заңды күшіне енген қызметіне тыйым салу немесе тарату туралы шешімі бар қоғамдық немесе діни бірлестіктің не өзге де ұйымның қызметіне қатысуды ерікті түрде тоқтатқан адам, егер оның әрекеттерінде өзге қылмыс құрамы болмаса, қылмыстық жауаптылықтан босатылады.

Көрсетілген ескертпеге қатысты қоғамдық немесе діни бірлестіктің не өзге де ұйымның қызметіне қатысуды ерікті түрде тоқтату деп адамның оны жалғастыру мүмкіндігі бар екенін сезіне отырып, қылмыстық әрекетін тоқтатуы түсініледі. Бұл, мысалы, аталған ұйымдардың құрамынан шығу, олардың басшыларының өкімдерін орындамау, ұйымның өмір сүруін қолдайтын өзге де әрекеттерді жасаудан бас тарту, қылмыстық әрекеттер жасаудан бас тарту түрінде көрініс табуы мүмкін.

ҚК-нің 405-бабының 1-бөлігінде көзделген әрекет ауыр қылмыстар санатына жатады.

ҚК-нің 405-бабының 2-бөлігінде көзделген әрекет онша ауыр емес қылмыстар санатына жатады.

**Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме авторы — Исидор Шамилұлы Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.

Конституция Заңы Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Арбитраждық Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Ережелер Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Ережелер.