Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 445-бабына түсініктеме. Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасын күзету қағидаларын бұзу

1. Мемлекеттік шекараны күзету нарядының құрамына кіретін немесе Мемлекеттік шекараны күзету жөніндегі өзге де міндеттерді атқаратын адамның Мемлекеттік шекараны, оның ішінде өткізу пункттерінде күзету қағидаларын бұзуы, егер бұл іс-әрекет мемлекеттің қауіпсіздік мүдделеріне елеулі зиян келтіруге әкеп соқса немесе әкеп соғуы мүмкін болса, —

екі мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не екі жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

2. Ауыр зардаптарға әкеп соққан не адамдар тобының алдын ала сөз байласуы бойынша жасалған дәл сол іс-әрекет —

бес жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

Ескерту. Осы баптың бірінші бөлігінде көзделген іс-әрекетті алғаш рет жасаған әскери қызметші жеңілдететін мән-жайлар болған кезде қылмыстық жауаптылықтан босатылуы мүмкін.

Бұл іс-әрекеттің қоғамдық қауіптілігі белгіленген Мемлекеттік шекараны күзету қағидаларын бұзу нәтижесінде Мемлекеттік шекараның мызғымастығына елеулі зиян келтірілуінде немесе оған қауіп төндірілуінде, демек, Қазақстан Республикасының қауіпсіздік мүдделеріне нұқсан келтірілуінде болып табылады.

Қазақстан Республикасының 2013 жылғы 16 қаңтардағы «Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасы туралы» Заңына сәйкес Мемлекеттік шекараны қорғау Қазақстан Республикасының шекаралық кеңістіктегі ұлттық қауіпсіздігін қамтамасыз етуден тұрады және оны Қазақстан Республикасының Үкіметі мен уәкілетті органдар өз құзыреті шегінде саяси, құқықтық, ұйымдастырушылық, экономикалық, шекаралық, әскери және өзге де шараларды қабылдау арқылы жүзеге асырады (аталған Заңның 6-бабы).

Мемлекеттік шекараны күзету Мемлекеттік шекараны қорғаудың құрамдас бөлігі ретінде Мемлекеттік шекара сызығының өзгеруіне жол бермеу, сондай-ақ Мемлекеттік шекара режимі мен өткізу пункттеріндегі режимнің бұзылуының алғышарттарын, белгілері мен фактілерін анықтау және жолын кесу жөніндегі уәкілетті органдардың кешенді іс-шараларды жүргізуінен тұрады.

Мемлекеттік шекараны құрлықта, аумақтық суларда (теңізде) және ішкі суларда (оның ішінде суасты ортасында) күзетуді ҚР Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Шекара қызметі жүзеге асырады.

Әуе кеңістігіндегі Мемлекеттік шекараны күзетуді ҚР Қарулы Күштері жүзеге асырады.

Мемлекеттік шекараны күзету кезінде Шекара қызметі: ҚР Мемлекеттік шекара сызығын жергілікті жерде заңсыз өзгертуге жасалған кез келген әрекеттің жолын кесуге; әскер топтары мен бандалардың ҚР аумағына қарулы басып кіруіне тойтарыс беруге, ҚР Мемлекеттік шекарасындағы қарулы және өзге де арандатушылық әрекеттердің жолын кесуге, халықты, мемлекеттік және жеке меншікті аталған қылмыстық қол сұғушылықтардан қорғауға міндетті.

Шекара қызметін атқару жауынгерлік міндетті орындау болып табылады және жеке құрамнан ҚР Мемлекеттік шекарасын күзету туралы заңдар мен басқа да нормативтік актілердің талаптарын дәл сақтауды, жоғары қырағылықты, бастамашылдықты және табанды шешімділікті талап етеді.

Мемлекеттік шекараны күзету қағидаларын бұзу кезінде қол сұғушылық объектісі Мемлекеттік шекараның мызғымастығы мен мемлекеттің қауіпсіздігін қамтамасыз ету мақсаты болып табылатын осы арнайы қызметті атқарудың белгіленген тәртібі болып табылады.

Объективтік жағы Мемлекеттік шекараны күзету нарядының құрамына кіретін немесе Мемлекеттік шекараны күзету жөніндегі өзге де міндеттерді атқаратын адамның Мемлекеттік шекараны, оның ішінде өткізу пункттерінде күзету қағидаларын бұзуымен, егер бұл іс-әрекет мемлекеттің қауіпсіздік мүдделеріне елеулі зиян келтіруге әкеп соқса немесе әкеп соғуы мүмкін болса, сипатталады.

Мемлекеттік шекара арқылы өткізу пункті — теміржол, автомобиль вокзалының немесе станциясының, теңіз немесе өзен портының, халықаралық әуежайдың немесе аэродромның шекарасы шегіндегі аумақ (акватория), сондай-ақ Мемлекеттік шекараға тікелей жақын орналасқан, тиісті инфрақұрылымы бар және адамдарды, көлік құралдарын, жүктер мен тауарларды өткізу жүзеге асырылатын арнайы бөлінген өзге де жергілікті жер учаскесі (ҚР «Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасы туралы» Заңының 2-бабының 14) тармақшасы).

Мемлекеттің қауіпсіздік мүдделеріне елеулі зиян келтіру деп мыналар танылады: маңызды әскери іс-шаралардың сәтсіздікке ұшырауы не әскери бөлімдер мен бөлімшелердің жауынгерлік әзірлігі мен жауынгерлік қабілеттілігі деңгейінің қысқа мерзімге төмендеуі; қарулы топтардың немесе жекелеген қарулы адамдардың, құрлықтағы, әуедегі немесе теңіздегі әскери техниканың шабуылын уақтылы анықтамау немесе тойтармау, адамдар мен көлік құралдарының Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасынан кедергісіз заңсыз өтуіне, контрабандалық жүктердің орын ауыстыруына жол беру, шекаралық құрылыстарға, шекараны күзетудің техникалық құралдарына зиян келтіретін әрекеттерге жол беру; келтірілген зиянның елеулілігін куәландыратын өзге де салдарлар.

Мемлекеттің қауіпсіздік мүдделеріне елеулі зиян келтіру мүмкіндігін туғызу деп қоғамдық қауіпті әрекет немесе әрекетсіздік арқылы жоғарыда аталған зиянның туындауы үшін нақты жағдайлар жасауды түсіну қажет. Мысалы, бекетті тастап кету салдарынан шекара учаскесі ашық қалған, ал құқық бұзушының мемлекеттік шекараны кесіп өту әрекетінің жолын шекара маңындағы аудандардың азаматтары кескен.

Мемлекеттік шекараны күзету қағидаларын бұзу қылмыстық құқық бұзушылықтардың жиынтығымен сипатталуы мүмкін. Мысалы, шекара нарядынан өз бетінше кету кезінде қызмет орнын өз бетінше тастап кету немесе дезертирлік белгілері де болады; қаруды пайдалану немесе қолдану қағидаларын бұзу кезінде қарумен жұмыс істеу қағидаларын бұзу орын алады. Сондай-ақ шекараны заңсыз кесіп өтуге, контрабанда жасауға жәрдемдесу де жоққа шығарылмайды.

Осы қылмыс құрамының объективтік жағының міндетті белгісі Мемлекеттік шекараны күзету қағидаларын бұзу мен туындаған елеулі зиянды салдарлар арасындағы себепті байланыс болып табылады.

Диспозиция бланкеттік болып табылады, сондықтан осы іс-әрекеттің белгілерін анықтау үшін ҚР «Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасы туралы» Заңына және Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасын қорғау саласындағы қоғамдық қатынастарды реттейтін басқа да нормативтік актілерге сілтеме жасау қажет. Шекараны немесе ұйымдастырушылық-өкімдік функцияларды заңсыз атқарған.

ҚР ҚК 445-бабының 2-бөлігінде ауыр зардаптарға әкеп соққан не адамдар тобының алдын ала сөз байласуы бойынша жасалған дәл сол іс-әрекет үшін қылмыстық жауаптылық белгіленген. ҚК-нің 3-бабының 4) тармағына сәйкес ауыр зардаптар деп мыналар танылуы мүмкін: жоғары тұрған қолбасшылық қойған міндеттердің орындалмауы; мемлекеттің қауіпсіздігіне, апатқа немесе аварияға қатер төндіру; әскери бөлімдер мен бөлімшелердің жауынгерлік әзірлігі мен жауынгерлік қабілеттілігі деңгейінің ұзақ уақытқа төмендеуі; жауынгерлік тапсырманың орындалмауы; шекара заставасының жауынгерлік техникасының істен шығуы; келтірілген зиянның ауырлығын куәландыратын өзге де салдарлар.

Мемлекеттік шекараны күзету қағидаларын бұзу қылмысты бірлесіп жасау туралы алдын ала уағдаласқан адамдар қатысқан жағдайда адамдар тобының алдын ала сөз байласуы бойынша жасалған деп танылады.

Осы нормаға ескертпеге сәйкес осы баптың 1-бөлігінде көзделген іс-әрекетті алғаш рет жасаған әскери қызметші жеңілдететін мән-жайлар болған кезде қылмыстық жауаптылықтан босатылуы мүмкін. Қылмыстық жауаптылықтан босату соттың құқығы болып табылады, міндеті емес.

Бұл белгілер ҚР ҚК 444-бабының ескертпесінде көзделген белгілерге ұқсас.

ҚР ҚК 445-бабының 1-бөлігінде көзделген іс-әрекет ауырлығы онша емес қылмыстарға жатады.

ҚР ҚК 445-бабының 2-бөлігінде көзделген іс-әрекет ауырлығы орташа қылмыстарға жатады.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері Исидор Шамилович Борчашвили.

Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер даулар Қорғау Арбитраждық Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Келісімшарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар