Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 458-бабына түсініктеме. Әскери сипаттағы құпия мәліметтерді жария ету немесе әскери сипаттағы құпия мәліметтер жеткізгіштерін жоғалту

1. Мемлекеттік құпияны қамтымайтын әскери сипаттағы құпия мәліметтер жеткізгіштерін қызметі бойынша сеніп тапсырылған адамның белгіленген олармен жұмыс істеу қағидаларын бұзуы салдарынан абайсызда жоғалтуы —

екі жүз айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына не елу тәулікке дейінгі мерзімге қамаққа алуға жазаланады.

2. Мемлекеттік құпияны қамтымайтын әскери сипаттағы құпия мәліметтерді өзіне сеніп тапсырылған немесе қызметі бойынша белгілі болған адамның жария етуі —

екі мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына не екі жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

3. Осы баптың бірінші немесе екінші бөліктерінде көзделген, ірі залал келтіруге немесе өзге де ауыр зардаптарға әкеп соққан әрекеттер —

бес жылдан он жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

4. Осы баптың бірінші, екінші немесе үшінші бөліктерінде көзделген, ұрыс жағдайында немесе төтенше жағдай режимі жағдайларында жасалған әрекеттер —

жеті жылдан он екі жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

5. Осы баптың бірінші, екінші немесе үшінші бөліктерінде көзделген, соғыс уақытында жасалған әрекеттер —

он жылдан жиырма жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

Қылмыстық құқық бұзушылықтың қоғамдық қауіптілігі (1-бөлік — қылмыстық теріс қылық, 2, 3, 4, 5-бөліктер — қылмыстар) әскери сипаттағы, мемлекеттік құпияны құрамайтын құпия мәліметтер жеткізгіштерін жоғалту және оларды жария ету нәтижесінде бұл мәліметтердің шетелдік барлау қызметтеріне белгілі болуы және Қазақстан Республикасының ұлттық мүдделері мен қауіпсіздігіне зиян келтіру мақсатында пайдаланылуы мүмкін екендігімен айқындалады.

Әскери сипаттағы құпия мәліметтерді, яғни әскери құпияны қатаң сақтау — әскери ант пен әскери жарғыларда бекітілген әскери тәртіптің аса маңызды талаптарының бірі. Ол мемлекеттің жоғары қорғаныс қабілетін және армия мен флоттың тұрақты жауынгерлік әзірлігін қамтамасыз етуге бағытталған.

Әскери құпияны жария ету мемлекеттің қауіпсіздігіне, оның Қарулы Күштерінің жауынгерлік әзірлігіне әрдайым ауыр зардаптар төндіреді.

Қазақстан Республикасының 1999 жылғы 15 наурыздағы «Мемлекеттік құпиялар туралы» Заңының 1-бабына сәйкес:

мемлекеттік құпиялар — тиімді әскери, экономикалық, ғылыми-техникалық, сыртқы экономикалық, сыртқы саяси, барлау, қарсы барлау, жедел-іздестіру және халықаралық құқықтың жалпыға бірдей танылған нормаларына қайшы келмейтін өзге де қызметті жүзеге асыру мақсатында мемлекет таралуын шектейтін, мемлекеттік және қызметтік құпияларды құрайтын, мемлекет қорғайтын мәліметтер;

мемлекеттік құпия — жария етілуі немесе жоғалуы Қазақстан Республикасының ұлттық қауіпсіздігіне зиян келтіретін немесе зиян келтіруі мүмкін әскери, экономикалық, саяси және өзге де сипаттағы мәліметтер;

қызметтік құпия — мемлекеттік құпияның құрамына кіруі мүмкін жекелеген деректер сипатындағы, жария етілуі немесе жоғалуы мемлекеттің ұлттық мүдделеріне, Қазақстан Республикасының мемлекеттік органдары мен ұйымдарының мүдделеріне зиян келтіруі мүмкін мәліметтер;

мемлекеттік құпияларды құрайтын мәліметтер жеткізгіштері — мемлекеттік құпияларды құрайтын мәліметтер таңбалар, бейнелер, сигналдар, техникалық шешімдер мен процестер түрінде көрініс табатын материалдық объектілер, оның ішінде физикалық өрістер.

Қазақстан Республикасының мемлекеттік құпияларына жатқызылатын әскери саладағы мәліметтер аталған Заңның 11-бабында бекітілген, онда 22 тармақша қамтылған.

Объектісі — Қазақстан Республикасының Қарулы Күштерінде және басқа да әскерлері мен әскери құралымдарында мемлекеттік құпияны құрамайтын әскери сипаттағы құпия мәліметтер жеткізгіштерін, яғни әскери құпияны сақтау тәртібі.

Заты — мемлекеттік құпияны құрамайтын әскери сипаттағы құпия мәліметтер жеткізгіштері.

Объективтік жағы мемлекеттік құпияны құрамайтын әскери сипаттағы құпия мәліметтер жеткізгіштерін қызметі бойынша өзіне сеніп тапсырылған адамның, егер жоғалту аталған жеткізгіштермен жұмыс істеудің белгіленген қағидаларын бұзу нәтижесінде орын алса, абайсызда жоғалтуынан көрінеді.

Әскери сипаттағы құпия мәліметтер жеткізгіштерін жоғалту деп кінәлі адамның аталған жеткізгіштермен жұмыс істеудің белгіленген қағидаларын бұзуы салдарынан олардың әскери қызметшінің еркінен тыс оның иелігінен шығып кетуіне және басқа адамдардың иелігіне айналуына немесе айналуы мүмкін болуына әкеп соғатын әрекетті түсіну қажет.

Мемлекеттік құпияны құрамайтын әскери сипаттағы құпия мәліметтер, яғни әскери құпия деп мемлекеттік құпия болып табылмайтын, қолданыстағы заңнаманың талаптарына сәйкес жария етілуге жатпайтын әскери құпия мәліметтерді түсіну қажет.

Әскери сипаттағы құпия мәліметтер жеткізгіштерін абайсызда жоғалту (ҚК-нің 458-бабының 1-бөлігі) әрекет арқылы көрініс табады (мысалы, белгіленген қағидаларды бұза отырып мәліметтерді жөнелту, соның салдарынан мәліметтердің жоғалуы).

Әрекетсіздік түріндегі де әрекет болуы мүмкін, ол кінәлі адамның құпия жеткізгіштермен жұмыс істеудің белгіленген қағидаларын бұзуынан және зиянды салдардың (мәліметтердің өзіне сеніп тапсырылған әскери қызметшінің иелігінен шығып кетуі) туындауына әкеп соғуынан көрінеді.

Жол берілген бұзушылық пен құпия мәліметтер жеткізгіштерінің жоғалуы арасында себепті байланыстың болуы міндетті.

Егер белгіленген қағидаларды бұзу нәтижесінде мемлекеттік құпияны қамтитын құпия мәліметтер жеткізгіштері, құжаттар немесе заттар жоғалса, онда бұл әрекет ҚК-нің «Мемлекеттік құпияларды құрайтын мәліметтер жеткізгіштерін жоғалту» туралы 186-бабы бойынша сараланатын қылмыстық құқық бұзушылық құрамын құрайды.

Құпия жеткізгіштермен жұмыс істеу қағидалары деп Қарулы Күштерде тиісті нұсқаулықтар мен бұйрықтарда белгіленген, мемлекеттік құпияны құрамайтын әскери сипаттағы құпия мәліметтерді пайдалану тәртібін, сондай-ақ оларды сақтау, көбейту, жөнелту, тасымалдау және тағы басқа қағидаларды түсіну қажет.

Құпия мәліметтер жеткізгіштерін, құжаттарды немесе заттарды жоғалту құрамының болуы үшін бұл мәліметтердің, құжаттың немесе заттың адамның иелігінен мүлдем шығып кетуі немесе тек белгілі бір уақытқа ғана шығып кетуі маңызды емес.

Қылмыстық құқық бұзушылық құрамы өзінің құрылымы бойынша формальды болып табылады. Әрекет адамға сеніп тапсырылған құпия мәліметтердің оның иелігінен шығып кеткен сәтінен бастап, олардың бөгде адамның иелігіне түскен-түспегеніне қарамастан, аяқталған деп танылады.

Субъективтік жағынан қарастырылып отырған әрекет менмендік және немқұрайлылық түріндегі абайсыздық нысанындағы кінәмен сипатталады.

Менмендік кезінде адам мемлекеттік құпияны құрамайтын әскери сипаттағы құпия мәліметтер жеткізгіштерінің жоғалуы түріндегі қоғамдық қауіпті зардаптардың туындау мүмкіндігін алдын ала біледі, бірақ оған жеткілікті негіздерсіз бұл зардаптардың алдын алуға немесе объективті түрде туындамайтынына менмендікпен сенеді.

Немқұрайлылық мемлекеттік құпияны құрамайтын әскери сипаттағы құпия мәліметтер жеткізгіштерін жоғалтқан адамның осындай бұзушылықтың қоғамдық қауіпті зардаптарының туындау мүмкіндігін алдын ала болжамауынан көрінеді, алайда тиісті ұқыптылық пен сақтық танытқан жағдайда ол бұл зардаптарды алдын ала білуге тиіс және біле алатын еді.

Егер көрсетілген мәліметтерді өз иелігінде ұстаған адам оларды біреуге қасақана берсе, мемлекеттік опасыздық белгілері болмаған жағдайда, жасалған әрекет ҚК-нің 185-бабының 2-бөлігі бойынша мемлекеттік құпияларды жария ету ретінде қарастырылуға тиіс.

Себептер мен мақсат саралауға әсер етпейді, бірақ жаза тағайындау кезінде сот оларды ескереді.

Субъектісі — арнайы, яғни мемлекеттік құпияны құрамайтын әскери сипаттағы құпия мәліметтер жеткізгіштері сеніп тапсырылған немесе қызметі бойынша белгілі болған әскери қызметші (ҚК-нің 458-бабының 2-бөлігі), оның лауазымдық жағдайы мен әскери атағына қарамастан.

ҚК-нің 458-бабының 2-бөлігінің объективтік жағы мемлекеттік құпияны құрамайтын әскери сипаттағы құпия мәліметтерді өзіне сеніп тапсырылған немесе қызметі бойынша белгілі болған адамның жария етуінен көрінеді.

Құпия мәліметтерді жария ету деп олардың заңсыз жария етілуін, соның нәтижесінде олар бөгде адамдарға қолжетімді болуын түсіну қажет.

Жария ету мәліметтерді ауызша, жазбаша, электрондық түрде хабарлау, сондай-ақ мәліметтерді көрсету немесе беру арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Мысалы, таныстарымен, туыстарымен әңгімелесу кезінде, көпшілік алдында сөйлеген сөздерінде, жеке, оның ішінде электрондық хат алмасуда және тағы басқаларда мәліметтерді жария ету. Барлық осы жағдайларда құпия мәліметтер жария етіліп, олар өздеріне белгілі болмауға тиіс адамдардың иелігіне айналады. Талдауға алынған қылмыстық құқық бұзушылық үшін жария ету тәсілінің маңызы жоқ.

Құпияны жария етудің енжар әрекеттері де болуы мүмкін, мысалы, құпия мәліметтер жеткізгіштерін, құжаттар мен заттарды бөгде адамдар оларға оңай қол жеткізіп, олармен таныса алатындай етіп қалдыру.

Мәліметтер бөгде адамға белгілі болған сәттен бастап әрекет аяқталған деп есептеледі.

ҚК-нің 458-бабының 2-бөлігінің субъективтік жағы менмендік және немқұрайлылық түріндегі абайсыздық нысанымен сипатталады.

Менмендік кезінде адам мемлекеттік құпияны құрамайтын әскери сипаттағы құпия мәліметтердің жария етілуі түріндегі қоғамдық қауіпті зардаптардың туындау мүмкіндігін алдын ала біледі, бірақ жеткілікті негіздерсіз бұл зардаптардың алдын алуға немесе олардың объективті түрде туындамайтынына менмендікпен сенеді.

Немқұрайлылық мемлекеттік құпияны құрамайтын әскери сипаттағы құпия мәліметтерді жария ететін адамның осындай бұзушылықтың қоғамдық қауіпті зардаптарының туындау мүмкіндігін алдын ала болжамауынан көрінеді, алайда тиісті ұқыптылық пен сақтық танытқан жағдайда ол бұл зардаптарды алдын ала білуге тиіс және біле алатын еді.

ҚК-нің 458-бабының 3-бөлігі бойынша ірі залал деп ҚК-нің 3-бабының 38) тармағына сәйкес айлық есептік көрсеткіштен бір мың есе асатын мөлшердегі залал түсініледі.

Өзге де ауыр зардаптар ұғымы ҚК-нің 437-бабының 2-бөлігіне берілген түсініктемеде көрсетілген.

ҚК-нің 458-бабының 4-бөлігі әскери сипаттағы құпия мәліметтерді жария етуді немесе құпия мәліметтер жеткізгіштерін ұрыс жағдайында немесе төтенше жағдай режимі жағдайларында жоғалтуды, ал 5-бөлігі — соғыс уақытында жасауды көздейді, олардың анықтамалары тиісінше ҚК-нің 437-бабының 3 және 4-бөліктеріне берілген түсініктемеде келтірілген.

Аталған қылмыстық-құқықтық норманың құрылымында заң шығарушының дәлсіздікке жол бергенін атап өткен жөн. Қарастырылып отырған баптың субъективтік жағы кінәнің абайсыздық нысанымен сипатталады. ҚК-нің 46-бабының 3-бөлігіне сәйкес, абайсызда жасалған қылмыстар үшін бас бостандығынан айыру мерзімі он жылдан аспауға тиіс. Осыған байланысты ҚК-нің 458-бабының 4 және 5-бөліктерінің бас бостандығынан айыру мерзімдері абайсызда жасалған қылмыстар үшін белгіленген мерзімнен асып кететін санкциялары Қылмыстық заңның Жалпы және Ерекше бөліктерінің нормалары арасында қайшылықтар туындатады. Бұл қайшылық белгіленген тәртіппен шешуді талап етеді.

ҚК-нің 458-бабының 1-бөлігінде көзделген әрекет қылмыстық теріс қылыққа жатады.

ҚК-нің 458-бабының 2-бөлігінде көзделген әрекет онша ауыр емес қылмыстар санатына жатады.

ҚК-нің 458-бабының 3, 4 және 5-бөліктерінде көзделген әрекеттер ауырлығы орташа қылмыстар санатына жатады.

Орфографиялық қателер, баспа қателері және мәтінді тану кезінде туындаған айқын бұрмаланулар түзетілді. Мәтіннің мазмұны, құрылымы мен көлемі сақталды.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі мен ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері Исидор Шамилович Борчашвилиден.

Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Указ Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар