Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 70-бабына түсініктеме. Жағдайдың өзгеруіне байланысты қылмыстық жауаптылықтан босату
Қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адам, егер сот істі қараған кезде жағдайдың өзгеруі салдарынан өзі жасаған іс-әрекет қоғамға қауіпті болудан қалғаны анықталса, сот арқылы қылмыстық жауаптылықтан босатылуға жатады.
Қылмыстық теріс қылықты алғаш рет жасаған не алғаш рет онша ауыр емес немесе ауырлығы орташа қылмыс жасаған адам, егер кейінгі мінсіз мінез-құлқының арқасында сот істі қараған кезде бұл адамды қоғамға қауіпті деп санауға болмайтыны анықталса, сот арқылы қылмыстық жауаптылықтан босатылуға жатады.
ҚР ҚК-нің түсіндіріліп отырған бабында қылмыстық жауаптылықтан босатудың екі дербес, бірақ бір-біріне едәуір ұқсас негізі тұжырымдалған: жағдайдың өзгеруі салдарынан жасалған іс-әрекеттің қоғамдық қауіптілігінің жойылуы және қылмыстық теріс қылықты алғаш рет жасаған не онша ауыр емес немесе ауырлығы орташа қылмысты алғаш рет жасаған адамның кейінгі мінсіз мінез-құлқының нәтижесінде қоғамдық қауіптілігін жоғалтуы.
Түсіндіріліп отырған баптың 1-бөлігін қолдануды заң шығарушының қылмыстық құқық бұзушылықтың санатына байланыстырмайтынын атап өткен жөн. Мұнда қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адам, егер сот істі қараған кезде жағдайдың өзгеруі салдарынан өзі жасаған іс-әрекет қоғамға қауіпті болудан қалғаны анықталса, сот арқылы қылмыстық жауаптылықтан босатылуға жататыны басты назарға қойылады.
ҚР ҚК-нің 70-бабының 1-бөлігіне сәйкес қылмыстық жауаптылықтан босату туралы мәселені шешу кезінде жағдайдың өзгеруі нақты неден көрініс тапқанын және оның неліктен жасалған іс-әрекеттің қоғамдық қауіптілігін жоғалтуына әкеп соққанын анықтау қажет.
Жағдайдың өзгеруі деп объективті әлеуметтік жағдайлардағы елеулі өзгерістерді түсіну керек, мұндай өзгерістер кезінде нақты іс-әрекеттер ғана емес, сонымен бірге осыған ұқсас барлық басқа іс-әрекеттер де қоғамдық қауіптілігін жоғалтады.
Жағдайдың өзгеруі іс-әрекетке қылмыстық сипат беретін оны жасау орны мен уақытының ерекше жағдайларының жойылуынан да көрініс табуы мүмкін. Мысалы, қоректің тапшылығы жағдайында саны шамадан тыс көбейіп, жаппай қырылу қаупіне ұшыраған бағалы балық түрлерін аулауға кейіннен ресми түрде рұқсат берілген болса, тыйым салынған жерлерде мұндай балықтарды аулау қылмыстық құқық бұзушылық деп есептелмейді. Мұндай жағдайларда қылмыстық жаза қолдану орынсыз болып табылады.
Түсіндіріліп отырған баптың 1-бөлігінде көзделген іс-әрекеттің ҚР ҚК-нің 10-бабының 4-бөлігінде айтылған іс-әрекеттермен ұқсастығы бар. Олардың айырмашылығы мынада: ҚР ҚК-нің 10-бабының 4-бөлігі ҚК-нің Ерекше бөлімінде көзделген қандай да бір іс-әрекеттің белгілерін формальды түрде қамтығанымен, маңызының болмашылығына байланысты қоғамға қауіптілік тудырмайтын әрекетті немесе әрекетсіздікті қылмыстық құқық бұзушылық деп танымайды. Ал түсіндіріліп отырған баптың 1-бөлігінде сөз болып отырған іс-әрекет бастапқыда қоғамға қауіпті деп танылған және тек жағдайдың өзгеруі нәтижесінде ғана осындай сипатынан айырылған.
Түсіндіріліп отырған баптың 1-бөлігінен айырмашылығы, ҚР ҚК-нің 70-бабының 2-бөлігінде заң қылмыстық жауаптылықтан босатудың негізі ретінде қылмыстық теріс қылықты алғаш рет жасаған не онша ауыр емес немесе ауырлығы орташа қылмысты алғаш рет жасаған адамның өзінің қоғамдық қауіптілігінің болмауын белгілейді. Осылайша, қылмыстық жауаптылықтан босату мынадай мән-жайлар болған кезде ғана мүмкін болады:
адам қылмыстық теріс қылықты алғаш рет жасаған;
адам онша ауыр емес немесе ауырлығы орташа қылмысты алғаш рет жасаған;
кейінгі мінсіз мінез-құлқының арқасында сот істі қараған кезде бұл адамды қоғамға қауіпті деп санауға болмайды.
Қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамның қоғамдық қауіптілігін жоғалтуына қатысты жағдайдың өзгеруі осы адамның өмір сүру жағдайларына, оларды бұрынғы жағдайымен және қылмыстық жауаптылықтан босату туралы мәселе шешілетін кездегі қазіргі жағдайымен салыстыра отырып, қолданылады. Бұл, мысалы, кәмелетке толмаған адамның қылмыстық тұрғыдан қолайсыз ортаның теріс ықпалына ұшырау мүмкіндігі болмайтын басқа жерге көшуінен көрініс табуы мүмкін. Қалай болғанда да, мұндай жағдайларда жағдайдың өзгеруі осы адамның қылмыстық құқық бұзушылық жасауына алып келген себептер мен шарттардың жиынтығын үзуге тиіс.
Қылмыстық жауаптылықтан босатудың осы түріне тән, оны ҚР ҚК-нің 68 және 69-баптарынан ерекшелендіретін бір ерекшелік бар. ҚР ҚК-нің 68-бабы бойынша қылмыстық жауаптылықтан және 69-бабы бойынша жазадан босату үшін жасалған онша ауыр емес немесе ауырлығы орташа қылмыстар өлімге әкеп соғумен (ҚР ҚК-нің 68-бабы) және өлімге немесе денсаулыққа ауыр зиян келтіруге әкеп соғумен (ҚР ҚК-нің 69-бабы) байланысты болмауға тиіс. Ал ҚР ҚК-нің 70-бабының 2-бөлігіне қатысты қылмыстық жауаптылықтан босату үшін онша ауыр емес немесе ауырлығы орташа қылмыстың жасалуы өлімнің немесе денсаулыққа ауыр зиян келтірудің орын алуымен байланыстырылмайды.
Кінәлі адамның жеке басының қоғамдық қауіптілігін жоғалтуына байланысты қылмыстық жауаптылықтан босатылған жағдайда өзгерістер кінәлінің өз еркі бойынша да (мысалы, егер қылмыстық іс-әрекет кезінде көліктегі қауіпсіздік қағидаларын бұзумен немесе бөтеннің мүлкін ысырап етумен байланысты болса, қоғамдық қауіптілік көзіне немесе материалдық жауаптылыққа байланысты емес жұмысқа ауысуы), сондай-ақ оның еркінен тыс (адамның жұмыстан босатылуы, әскерге шақырылуы және т.б.) орын алуы мүмкін.
Жағдайдың өзгеруіне байланысты қылмыстық жауаптылықтан босату сөзсіз сипатқа ие, ол адамның кейінгі мінез-құлқына байланысты емес, адамға қандай да бір міндеттер жүктеуді көздемейді және оның күші жойылмайды. Бұдан басқа, ҚР ҚК-нің қолданыстағы 70-бабының редакциясына сәйкес, онда қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адам, егер сот істі қараған кезде жағдайдың өзгеруі салдарынан өзі жасаған іс-әрекет қоғамға қауіпті болудан қалғаны анықталса (түсіндіріліп отырған баптың 1-бөлігі) және қылмыстық теріс қылықты алғаш рет жасаған не онша ауыр емес немесе ауырлығы орташа қылмысты алғаш рет жасаған адам, егер кейінгі мінсіз мінез-құлқының арқасында сот істі қараған кезде бұл адамды қоғамға қауіпті деп санауға болмайтыны анықталса, сот арқылы қылмыстық жауаптылықтан босатылуға жататыны (түсіндіріліп отырған баптың 2-бөлігі) айтылғанын негізге ала отырып, көрсетілген негіздер болған кезде соттың адамды қылмыстық жауаптылықтан босатуға құқығы бар деген емес, міндетті деген қорытындыға келу қажет.
**Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі мен ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің еңбек сіңірген қызметкері Исидор Шамилович Борчашвили авторлығымен.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Указ Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар
